|
1. Quoniam de civitatis utriusque, terrenae scilicet et coelestis,
debitis finibus deinceps mihi video disputandum; prius exponenda sunt,
quantum operis hujus terminandi ratio patitur, argumenta mortalium,
quibus sibi ipsi beatitudinem facere in hujus vitae infelicitate moliti
sunt, ut ab eorum rebus vanis spes nostra quid differat, quam Deus
nobis dedit, et res ipsa, hoc est vera beatitudo quam dabit, non
tantum auctoritate divina, sed adhibita etiam ratione, qualem propter
infideles possumus adhibere, clarescat. De finibus enim bonorum et
malorum multa et multipliciter inter se philosophi disputarunt: quam
quaestionem maxima intentione versantes, invenire conati sunt quid
efficiat hominem beatum. Illud enim est finis boni nostri, propter
quod appetenda sunt caetera, ipsum autem propter seipsum: et illud
finis mali, propter quod vitanda sunt caetera, ipsum autem propter se
ipsum. Finem ergo boni nunc dicimus, non quo consumatur, ut non
sit, sed quo perficiatur, ut plenum sit; et finem mali, non quo esse
desinat, sed quo usque nocendo perducat. Fines itaque isti sunt,
summum bonum, et summum malum. De quibus inveniendis, atque in hac
vita summo bono adipiscendo, vitando autem summo malo, multum, sicut
dixi, laboraverunt, qui studium sapientiae in hujus saeculi vanitate
professi sunt: nec tamen eos, quamvis diversis errantes modis naturae
limes in tantum ab itinere veritatis deviare permisit, ut non alii in
animo, alii in corpore, alii in utroque fines bonorum ponerent et
malorum. Ex qua tripartita velut generalium distributione sectarum,
Marcus Varro in libro de Philosophia tam multam dogmatum varietatem
diligenter et subtiliter scrutatus advertit, ut ad ducentas octoginta
octo sectas, non quae jam essent, sed quae esse possent, adhibens
quasdam differentias, facillime perveniret.
2. Quod ut breviter ostendam, inde oportet incipiam, quod ipse
advertit, et posuit in libro memorato: quatuor esse quaedam, quae
homines sine magistro, sine ullo doctrinae adminiculo, sine industria
vel arte vivendi, quae virtus dicitur, et procul dubio discitur,
velut naturaliter appetunt; aut voluptatem, qua delectabiliter movetur
corporis sensus; aut quietem, qua fit ut nullam molestiam quisque
corporis patiatur; aut utramque, quam tamen uno nomine voluptatis
Epicurus appellat; aut universaliter prima naturae, in quibus et haec
sunt, et alia, vel in corpore, ut membrorum integritas, et salus
atque incolumitas ejus; vel in animo, ut sunt ea quae vel parva, vel
magna in hominum reperiuntur ingeniis. Haec igitur quatuor, id est,
voluptas, quies, utrumque, prima naturae, ita sunt in nobis, ut vel
virtus, quam postea doctrina inserit, propter haec appetenda sit, aut
ista propter virtutem, aut utraque propter se ipsa: ac per hoc fiunt
hinc duodecim sectae: per hanc enim rationem singulae triplicantur;
quod cum in una demonstravero, difficile non erit id in caeteris
invenire. Cum ergo voluptas corporis animi virtuti aut subditur, aut
praefertur, aut jungitur, tripartita variatur diversitate sectarum.
Subditur autem virtuti, quando in usum virtutis assumitur. Pertinet
quippe ad virtutis officium, et vivere patriae, et propter patriam
filios procreare: quorum neutrum fieri potest sine corporis voluptate.
Nam sine illa nec cibus potusque sumitur, ut vivatur; nec
concumbitur, ut generatio propagetur. Cum vero praefertur virtuti,
ipsa appetitur propter se ipsam, virtus autem assumenda creditur
propter illam, id est, ut nihil virtus agat, nisi ad consequendam vel
conservandam corporis voluptatem: quae vita deformis est quidem,
quippe ubi virtus servit dominae voluptati; quamvis nullo modo haec
dicenda sit virtus: sed tamen etiam ista horribilis turpitudo quosdam
philosophos patronos et defensores suos habuit. Virtuti porro voluptas
jungitur, quando neutra earum propter alteram, sed propter se ipsas
ambae appetuntur. Quapropter sicut voluptas vel subdita, vel
praelata, vel juncta virtuti, tres sectas facit; ita quies, ita
utrumque, ita prima naturae alias ternas inveniuntur efficere. Pro
varietate quippe humanarum opinionum virtuti aliquando subduntur,
aliquando praeferuntur, aliquando junguntur, ac sic ad duodenarium
sectarum numerum pervenitur. Sed iste quoque numerus duplicatur
adhibita una differentia, socialis videlicet vitae: quoniam quisquis
sectatur aliquam istarum duodecim sectarum, profecto aut propter se
tantum id agit, aut etiam propter socium, cui debet hoc velle quod
sibi. Quocirca duodecim sunt eorum, qui propter se tantum unamquamque
tenendam putant; et aliae duodecim eorum, qui non solum propter se sic
vel sic philosophandum esse decernunt, sed etiam propter alios, quorum
bonum appetunt sicut suum. Hae autem sectae viginti quatuor iterum
geminantur, addita differentia ex Academicis novis , et fiunt
quadraginta octo. Illarum quippe viginti quatuor unamquamque sectarum
potest quisque sic tenere ac defendere ut certam, quemadmodum
defenderunt Stoici, quod hominis bonum, quo beatus esset, in animi
tantummodo virtute consisteret: potest alius ut incertam, sicut
defenderunt Academici novi, quod eis etsi non certum, tamen
verisimile videbatur. Viginti quatuor ergo fiunt per eos, qui eas
velut certas propter veritatem, et aliae viginti quatuor per eos, qui
easdem quamvis incertas propter verisimilitudinem sequendas putant.
Rursus, quia unamquamque istarum quadraginta octo sectarum potest
quisque sequi habitu caeterorum philosophorum, itemque potest alius
habitu Cynicorum, ex hac etiam differentia duplicantur, et nonaginta
sex fiunt. Deinde quia earum singulas quasque ita tueri homines
possunt atque sectari, ut aut otiosam diligant vitam, sicut hi qui
tantummodo studiis doctrinae vacare voluerunt atque valuerunt; aut
negotiosam, sicut hi qui cum philosopharentur, tamen administratione
reipublicae regendisque rebus humanis occupatissimi fuerunt; aut ex
utroque genere temperatam, sicut hi qui partim erudito otio, partim
necessario negotio, alternantia vitae suae tempora tribuerunt: propter
has differentias potest etiam triplicari numerus iste sectarum, et ad
ducentas octoginta octo perduci.
3. Haec de Varronis libro, quantum potui, breviter ac dilucide
posui, sententias ejus meis explicans verbis. Quomodo autem refutatis
caeteris unam eligat, quam vult esse Academicorum veterum, quos a
Platone institutos usque ad Polemonem, qui ab illo quartus ejus
scholam tenuit, quae Academia dicta est, habuisse certa dogmata vult
videri; et ob hoc distinguit ab Academicis novis, quibus incerta sunt
omnia, quod philosophiae genus ab Arcesila coepit successore
Polemonis ; eamque sectam, id est veterum Academicorum, sicut
dubitatione ita omni errore carere arbitretur, longum est per omnia
demonstrare: nec tamen omni ex parte res omittenda est. Removet ergo
prius illas omnes differentias, quae numerum multiplicavere sectarum:
quas ideo removendas putat, quia non in eis est finis boni. Neque
enim existimat ullam philosophiae sectam esse dicendam, quae non eo
distet a caeteris, quod diversos habeat fines bonorum et malorum.
Quandoquidem nulla est homini causa philosophandi, nisi ut beatus
sit: quod autem beatum facit, ipse est finis boni: nulla est igitur
causa philosophandi, nisi finis boni: quamobrem quae nullum boni finem
sectatur, nulla philosophiae secta dicenda est. Cum ergo quaeritur de
sociali vita, utrum sit tenenda sapienti, ut summum bonum, quo fit
homo beatus, ita velit et curet amici sui, quemadmodum suum, an suae
tantummodo beatitudinis causa faciat quidquid facit; non de ipso summo
bono quaestio est, sed de assumendo vel non assumendo socio ad hujus
participationem boni, non propter se ipsum, sed propter eumdem
socium, ut ejus bono ita gaudeat, sicut gaudet suo. Item cum
quaeritur de Academicis novis, quibus incerta sunt omnia, utrum ita
sint res habendae, in quibus philosophandum est, an, sicut aliis
philosophis placuit certas eas habere debeamus; non quaeritur quid in
boni fine sectandum sit, sed de ipsius boni veritate, quod sectandum
videtur, utrum sit, necne, dubitandum: hoc est, ut id planius
eloquar, utrum ita sectandum sit, ut qui sectatur, dicat esse verum;
an ita, ut qui sectatur, dicat verum sibi videri, etiamsi forte sit
falsum; tamen uterque sectetur unum atque idem bonum. In illa etiam
differentia quae adhibetur ex habitu et consuetudine Cynicorum, non
quaeritur quisnam sit finis boni, sed utrum in illo habitu et
consuetudine sit vivendum ei, qui verum sectatur bonum, quodlibet ei
verum videatur esse atque sectandum. Denique fuerunt, qui cum diversa
sequerentur bona finalia, alii virtutem, alii voluptatem, eumdem
tamen habitum et consuetudinem tenebant, ex qua Cynici appellabantur.
Ita illud quidquid est, unde philosophi Cynici discernuntur a
caeteris, ad eligendum ac tenendum bonum, quo beati fierent, utique
nil valebat. Nam si aliquid ad hoc interesset, profecto idem habitus
eumdem finem sequi cogeret, et diversus habitus eumdem sequi finem non
sineret.
|
|
