|
1. Jam nunc considerandum est, hanc ipsam miseriam generis humani,
in qua laudatur justitia punientis, qualibus et quam multis impleverit
bonis ejusdem bonitas, cuncta quae creavit administrantis. Primum
benedictionem illam quam protulerat ante peccatum, dicens, Crescite,
et multiplicamini, et replete terram (Gen. I, 28), nec post
peccatum voluit inhibere, mansitque in stirpe damnata donata
fecunditas; nec illam vim mirabilem seminum, imo etiam mirabiliorem
qua efficiuntur et semina, inditam corporibus humanis et quodammodo
intextam, peccati vitium potuit auferre, quo nobis impacta est etiam
necessitas mortis: sed utrumque simul currit isto quasi fluvio atque
torrente generis humani; malum quod a parente trahitur, et bonum quod
a creante tribuitur. In originali malo duo sunt, peccatum atque
supplicium: in originali bono alia duo, propagatio et conformatio.
Sed quantum ad praesentem pertinet intentionem nostram, de malis,
quorum unum de nostra venit audacia, id est peccatum, alterum de
judicio Dei, id est supplicium, jam satis diximus. Nunc de bonis
Dei, quae ipsi quoque vitiatae damnataeque naturae contulit, sive
usque nunc confert, dicere institui. Neque enim damnando aut totum
abstulit quod dederat, alioquin nec esset omnino; aut eam removit a
sua potestate, etiam eum diabolo poenaliter subdidit, cum nec ipsum
diabolum a suo alienaverit imperio; quandoquidem ut ipsius quoque
diaboli natura subsistat, ille facit qui summe est, et facit esse
quidquid aliquo modo est.
2. Duorum igitur illorum, quae diximus bona etiam in naturam peccato
vitiatam supplicioque damnatam de bonitatis ejus quodam veluti fonte
manare, propagationem in primis mundi operibus benedictione largitus
est, a quibus operibus die septimo requievit. Conformatio vero in
illo ejus est opere, quo usque nunc operatur (Joan. VI, 17).
Efficacem quippe potentiam suam si rebus subtrahat, nec progredi
poterunt et suis dimensis motibus peragere tempora, nec prorsus in eo
quod creatae sunt aliquatenus permanebunt. Sic ergo creavit hominem
Deus, ut illi adderet fertilitatem quamdam, qua homines alios
propagaret, congenerans eis ipsam etiam propagandi possibilitatem, non
necessitatem, quibus tamen voluit hominibus abstulit eam Deus, et
steriles fuerunt: non tamen generi humano abstulit semel datam primis
duobus conjugibus benedictionem generandi . Haec ergo propagatio
quamvis peccato ablata non fuerit, non tamen etiam ipsa talis est,
qualis fuisset, si nemo peccasset. Ex quo enim homo in honore
positus, posteaquam deliquit, comparatus est pecoribus (Psal.
XLVIII, 13.), similiter generat: non in eo tamen penitus
exstincta est quaedam velut scintilla rationis, in qua factus est ad
imaginem Dei. Huic autem propagationi si conformatio non
adhiberetur, nec ipsa in sui generis formas modosque procederet. Si
enim non concubuissent homines, et nihilo minus Deus vellet implere
terras hominibus; quomodo creavit unum sine commixtione maris et
feminae, sic posset omnes: concumbentes vero nisi illo creante
generantes esse non possunt. Sicut ergo ait Apostolus de institutione
spirituali, qua homo ad pietatem justitiamque formatur, Neque qui
plantat est aliquid, neque qui rigat; sed qui incrementum dat Deus
(I Cor. III, 7), ita etiam hic dici potest, Nec qui
concumbit, nec qui seminat, est aliquid; sed qui format Deus. Nec
mater quae conceptum portat, et partum nutrit, est aliquid; sed qui
incrementum dat Deus. Ipse namque operatione, qua nunc usque
operatur, facit ut numeros suos explicent semina, et a quibusdam
latentibus atque invisibilibus involucris in formas visibiles hujus quod
aspicimus decoris evolvant. Ipse incorpoream corporeamque naturam,
illam praepositam, istam subjectam, miris modis copulans et
connectens, animantem facit. Quod opus ejus tam magnum et mirabile
est, ut non solum in homine, quod est animal rationale, et ex hoc
cunctis terrenis animantibus excellentius atque praestantius, sed in
qualibet minutissima muscula bene consideranti stuporem mentis ingerat,
laudemque pariat Creatoris.
3. Ipse itaque animae humanae mentem dedit, ubi ratio et
intelligentia in infante sopita est quodammodo, quasi nulla sit,
excitanda scilicet atque exserenda aetatis accessu, qua sit scientiae
capax atque doctrinae, et habilis perceptioni veritatis et amoris
boni: qua capacitate hauriat sapientiam virtutibusque sit praedita,
quibus prudenter, fortiter, temperanter, et juste, adversus errores
et caetera ingenerata vitia dimicet, eaque nullius rei desiderio nisi
boni illius summi atque immutabilis vincat. Quod etsi non faciat,
ipsa talium bonorum capacitas in natura rationali divinitus instituta
quantum sit boni, quam mirabile opus Omnipotentis, quis competenter
effatur, aut cogitat? Praeter enim artes bene vivendi et ad
immortalem perveniendi felicitatem, quae virtutes vocantur, et sola
Dei gratia, quae in Christo est, filiis promissionis regnique
donantur, nonne humano ingenio tot tantaeque artes sunt inventae et
exercitae, partim necessariae, partim voluptariae , ut tam excellens
vis mentis atque rationis in his etiam rebus quas superfluas, imo et
periculosas perniciosasque appetit, quantum bonum habeat in natura,
unde ista potuit vel invenire, vel discere, vel exercere, testetur?
Vestimentorum et aedificiorum ad opera quam mirabilia, quam stupenda,
industria humana pervenerit; quo in agricultura, quo in navigatione
profecerit; quae in fabricatione quorumque vasorum, vel etiam
statuarum et picturarum varietate excogitaverit et impleverit; quae in
theatris mirabilia spectantibus , audientibus incredibilia facienda et
exhibenda molita sit; in capiendis, occidendis, domandis
irrationalibus animantibus quae et quanta repererit: adversus ipsos
homines tot genera venenorum, tot armorum, tot machinamentorum, et
pro salute mortali tuenda atque reparanda quot medicamenta atque
adjumenta comprehenderit: pro voluptate faucium quot condimenta et
gulae irritamenta repererit: ad indicandas et suadendas cogitationes,
quam multitudinem varietatemque signorum, ubi praecipuum locum verba et
litterae tenent; ad delectandos animos, quos elocutionis ornatus,
quam diversorum carminum copiam; ad mulcendas aures, quot organa
musica, quos cantilenae modos excogitaverit: quantam peritiam
dimensionum atque numerorum, meatusque et ordines siderum quanta
sagacitate comprehenderit: quam multa rerum mundanarum cognitione se
impleverit, quis possit eloqui, maxime si velimus non acervatim cuncta
congerere, sed in singulis immorari? In ipsis postremo erroribus et
falsitatibus defendendis, quam magna claruerint ingenia philosophorum
atque haereticorum, quis aestimare sufficiat? Loquimur enim nunc de
natura mentis humanae, qua ista vita mortalis ornatur, non de fide
atque itinere veritatis, qua illa immortalis acquiritur. Hujus tantae
naturae conditor cum sit utique Deus verus et summus, ipso cuncta quae
fecit administrante et summam potestatem summamque habente justitiam,
nunquam profecto in has miserias decidisset, atque ex his, praeter eos
solos qui liberabuntur, in aeternas esset itura , nisi nimis grande
peccatum in homine primo, de quo caeteri exorti sunt, praecessisset.
4. Jam vero in ipso corpore, quamvis nobis sit cum belluis
mortalitate commune, multisque earum reperiatur infirmius, quanta Dei
bonitas, quanta providentia tanti Creatoris apparet? Nonne ita sunt
in eo loca sensuum et caetera membra disposita, speciesque ipsa ac
figura et statura totius corporis ita modificata, ut ad ministerium
animae rationalis se indicet factum? Non enim ut animalia rationis
expertia prona esse videmus in terram, ita creatus est homo: sed
erecta in coelum corporis forma admonet eum quae sursum sunt sapere .
Porro mira mobilitas, quae linguae ac manibus attributa est, ad
loquendum et scribendum apta atque conveniens, et ad opera artium
plurimarum officiorumque complenda, nonne satis ostendit, quali animae
ut serviret tale sit corpus adjunctum? Quanquam et detractis
necessitatibus operandi, ita omnium partium congruentia numerosa sit,
et pulchra sibi parilitate respondeat, ut nescias utrum in eo condendo
major sit utilitatis habita ratio, quam decoris. Certe enim nihil
creatum videmus in corpore utilitatis causa, quod non habeat etiam
decoris locum. Plus autem nobis id appareret, si numeros mensurarum,
quibus inter se cuncta connexa sunt et coaptata, nossemus: quos
forsitan data opera in his quae foris eminent, humana posset vestigare
solertia; quae vero tecta sunt, atque a nostris remota conspectibus,
sicuti est tanta perplexitas venarum atque nervorum et viscerum,
secreta vitalium, invenire nullus potest. Quia etsi medicorum
diligentia nonnulla crudelis, quos anatomicos appellant, laniavit
corpora mortuorum, sive etiam inter manus secantis perscrutantisque
morientium, atque in carnibus humanis satis inhumane abdita cuncta
rimata est, ut quid, et quomodo, quibus locis curandum esset
addisceret; numeros tamen de quibus loquor, quibus coaptatio, quae
ARMONIA graece dicitur, tanquam cujusdam organi, extrinsecus
atque intrinsecus totius corporis constat, quid dicam, nemo valuit
invenire, quos nemo ausus est quaerere? Qui si noti esse potuissent,
in interioribus quoque visceribus, quae nullum ostendant decus, ita
delectaret pulchritudo rationis, ut omni formae apparenti quae oculis
placet, ipsius mentis, quae oculis utitur, praeferretur arbitrio.
Sunt vero quaedam ita posita in corpore, ut tantummodo decorem
habeant, non et usum: sicut habet pectus virile mamillas, sicut
facies barbam, quam non esse munimento, sed virili ornamento,
indicant purae facies feminarum, quas utique infirmiores muniri tutius
conveniret. Si ergo nullum membrum est, in his quidem conspicuis
(unde ambigit nemo), quod ita sit alicui operi accommodatum, ut non
etiam sit decorum; sunt autem nonnulla, quorum solum decus, et nullus
est usus: puto facile intelligi in conditione corporis dignitatem
necessitati fuisse praelatam. Transitura est quippe necessitas,
tempusque venturum quando sola invicem pulchritudine sine ulla libidine
perfruamur: quod maxime ad laudem referendum est Conditoris, cui
dicitur in Psalmo, Confessionem et decorem induisti (Psal.
CIII, 1).
5. Jam caetera pulchritudo et utilitas creaturae, quae homini,
licet in istos labores miseriasque projecto atque damnato, spectanda
atque sumenda divina largitate concessa est, quo sermone terminari
potest? in coeli et terrae et maris multimoda et varia pulchritudine,
in ipsius lucis tanta copia tamque mirabili specie, in sole ac luna et
sideribus, in opacitatibus nemorum, in coloribus et odoribus florum,
in diversitate ac multitudine volucrum garrularum atque pictarum, in
multiformi specie tot tantorumque animantium, quorum illa plus habent
admirationis, quae molis minimum (plus enim formicularum et apicularum
opera stupemus, quam immensa corpora balaenarum ); in ipsius quoque
maris tam grandi spectaculo, cum sese diversis coloribus induit velut
vestibus, et aliquando viride, atque hoc multis modis, aliquando
purpureum, aliquando caeruleum est. Quam porro delectabiliter
spectatur etiam quandocumque turbatur, et fit inde major suavitas,
quia sic demulcet intuentem, ut non jactet et quatiat navigantem?
Quid ciborum usquequaque copia contra famem? quid saporum diversitas
contra fastidium, naturae diffusa divitiis , non coquorum arte ac
labore quaesita? Quanta in tam multis rebus tuendae ac recuperandae
salutis auxilia? Quam grata vicissitudo diei alternantis et noctis?
Aurarum quam blanda temperies? In fruticibus et pecoribus
indumentorum conficiendorum quanta materies? Omnia commemorare quis
possit? Haec autem sola, quae a me velut in quemdam aggerem sunt
coarctata, si vellem velut colligata involucra solvere atque
discutere, quanta mihi mora esset in singulis, quibus plurima
continentur? Et haec omnia miserorum sunt damnatorumque solatia, non
praemia beatorum. Quae igitur illa sunt, si tot ac talia et tanta
sunt ista? Quid dabit eis quos praedestinavit ad vitam, qui haec
dedit etiam eis quos praedestinavit ad mortem? quae bona in illa beata
vita faciet eos sumere, pro quibus in hac misera unigenitum Filium
suum voluit usque ad mortem mala tanta perferre? Unde apostolus de
ipsis in illud regnum praedestinatis loquens, Qui proprio, inquit,
Filio non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit eum, quomodo non
et cum illo omnia nobis donabit (Rom. VIII, 32). Cum haec
promissio complebitur, quid erimus? quales erimus? Quae bona in illo
regno accepturi sumus, quandoquidem Christo moriente pro nobis tale
jam pignus accepimus? Qualis erit spiritus hominis, nullum omnino
habens vitium, nec sub quo jaceat, nec cui cedat, nec contra quod
saltem laudabiliter dimicet, pacatissima virtute perfectus? Rerum ibi
omnium quanta, quam speciosa, quam certa scientia, sine errore aliquo
vel labore, ubi Dei sapientia de ipso suo fonte potabitur, cum summa
felicitate, sine ulla difficultate? Quale erit corpus, quod omni
modo spiritui subditum, et eo sufficienter vivificatum, nullis
alimoniis indigebit? Non enim animale, sed spirituale erit, habens
quidem carnis, sed sine ulla carnali corruptione substantiam.
|
|
