|
1. Recolamus etiam hoc loco illud quod de Romuli credita divinitate
Tullius admiratur. Verba ejus ut scripta sunt, inseram: Magis
est, inquit, in Romulo admirandum, quod caeteri qui dii ex hominibus
facti esse dicuntur, minus eruditis hominum saeculis fuerunt, ut
fingendi proclivior esset ratio, cum imperiti facile ad credendum
impellerentur. Romuli autem aetatem minus his sexcentis annis jam
inveteratis litteris atque doctrinis, omnique illo antiquo ex inculta
hominum vita errore sublato fuisse cernimus. Et paulo post de eodem
Romulo ita loquitur, quod ad hunc pertinet sensum: Ex quo intelligi
potest, inquit, permultis annis ante Homerum fuisse, quam Romulum,
ut jam doctis hominibus ac temporibus ipsis eruditis ad fingendum vix
quidquam esset loci. Antiquitas enim recepit fabulas, fictas etiam
nonnunquam incondite: haec aetas autem jam exculta praesertim eludens
omne quod fieri non potest respuit (De Republica, libro 2, cap.
10 hinc suppleto). Unus e numero doctissimorum hominum, idemque
eloquentissimus omnium M. Tullius Cicero, propterea dicit
divinitatem Romuli mirabiliter creditam, quod erudita jam tempora
fuerunt, quae falsitatem non reciperent fabularum. Quis autem
Romulum deum nisi Roma credidit, atque id parva et incipiens? Tum
deinde posteris servare fuerat necesse quod acceperant a majoribus, ut
cum ista superstitione in lacte quodammodo matris ebibita cresceret
civitas, atque ad tam magnum perveniret imperium, ut ex ejus fastigio
velut ex altiore quodam loco alias quoque gentes, quibus dominaretur,
hac sua opinione perfunderet; ut non quidem crederent, sed tamen
dicerent deum Romulum, ne civitatem, cui serviebant, de conditore
ejus offenderent, aliter eum nominando quam Roma; quae id non amore
quidem hujus erroris, sed tamen amoris errore crediderat. Christus
autem quanquam sit coelestis et sempiternae conditor civitatis, non
tamen eum, quoniam ab illo condita est, Deum credidit: sed ideo
potius est condenda, quia credidit. Roma conditorem suum jam
constructa et dedicata tanquam deum coluit in templo: haec autem
Jerusalem conditorem suum Deum Christum, ut construi posset et
dedicari, posuit in fidei fundamento. Illa illum amando esse deum
credidit, ista istum Deum esse credendo amavit. Sicut ergo
praecessit unde amaret illa, et de amato jam libenter etiam falsum
bonum crederet; ita praecessit unde ista crederet, ut recta fide, non
temere quod falsum, sed quod verum erat amaret. Exceptis enim tot et
tantis miraculis, quae persuaserunt Deum esse Christum, prophetiae
quoque divinae fide dignissimae praecesserunt, quae in illo, non sicut
a patribus adhuc creduntur implendae, sed jam demonstrantur impletae.
De Romulo autem quia condidit Romam, in eaque regnavit, auditur,
legiturve quod factum est, non quod ante fuerat prophetatum; sed quod
sit receptus in deos, creditum tenent litterae, non factum docent.
Nullis quippe rerum mirabilium signis id ei vere provenisse
monstratur. Lupa quippe illa nutrix , quod videtur quasi magnum
exstitisse portentum, quale aut quantum est ad demonstrandum deum?
Certe enim etsi non meretrix lupa fuit illa, sed bestia , cum commune
fuerit ambobus, frater tamen ejus non habetur deus. Quis autem
prohibitus est, aut Romulum, aut Herculem, aut alios tales homines
deos dicere, et mori maluit, quam non dicere? Aut vero aliqua
gentium coleret inter deos suos Romulum, nisi Romani nominis metus
cogeret? Quis porro numeret, quam multi quantalibet saevitia
crudelitatis occidi, quam Christum Deum negare maluerunt? Proinde
metus quamlibet levis indignationis, quae ab animis Romanorum, si non
fieret, posse putabatur existere, compellebat aliquas civitates
positas sub jure Romano tanquam deum colere Romulum: a Christo autem
Deo non solum colendo, verum etiam confitendo, tantam per orbem
terrae martyrum multitudinem metus revocare non potuit, non levis
offensionis animorum, sed immensarum variarumque poenarum , et ipsius
mortis, quae plus caeteris formidatur. Neque tunc civitas Christi,
quamvis adhuc peregrinaretur in terris, et haberet tamen magnorum
agmina populorum, adversus impios persecutores suos pro temporali
salute pugnavit; sed potius ut obtineret aeternam, non repugnavit.
Ligabantur, includebantur, caedebantur, torquebantur, urebantur,
laniabantur, trucidabantur, et multiplicabantur. Non erat eis pro
salute pugnare, nisi salutem pro Salvatore contemnere.
2. Scio in libro Ciceronis tertio, nisi fallor, de Republica,
disputari, nullum bellum suscipi a civitate optima, nisi aut pro
fide, aut pro salute. Quid autem dicat pro salute, vel intelligi
quam salutem velit, alio loco demonstrans, Sed his poenis, inquit,
quas etiam stultissimi sentiunt, egestate, exsilio, vinculis,
verberibus, elabuntur saepe privati, oblata mortis celeritate.
Civitatibus autem mors ipsa poena est, quae videtur a poena singulos
vindicare. Debet enim constituta sic esse civitas, ut aeterna sit.
Itaque nullus interitus est reipublicae naturalis, ut hominis, in quo
mors non modo necessaria est, verum etiam optanda persaepe. Civitas
autem cum tollitur, deletur, exstinguitur: simile est quodammodo (ut
parva magnis conferamus) ac si omnis hic mondus intereat et concidat.
Hoc ideo dixit Cicero, quia mundum non interiturum cum Platonicis
sentit. Constat ergo eum pro ea salute bellum voluisse suscipi a
civitate, qua fit ut maneat hic civitas, sicut dicit, aeterna,
quamvis morientibus et nascentibus singulis; sicut perennis est
opacitas oleae vel lauri, atque hujusmodi caeterarum arborum,
singulorum lapsu ortuque filiorum. Mors, quippe, ut dicit, non
hominum singulorum sed universae poena est civitatis, quae a poena
plerumque singulos vindicat. Unde merito quaeritur, utrum recte
fecerint Saguntini, quando universam suam civitatem interire
maluerunt, quam fidem frangere, qua cum ipsa Romana republica
tenebantur: in quo suo facta laudantur ab hominibus terrenae
reipublicae civibus . Sed quomodo huic disputationi possent obedire,
non video, ubi dicitur nullum suscipiendum esse bellum, nisi aut pro
fide, aut pro salute: nec dicitur, si in unum simul periculum ita duo
ista concurrerint, ut teneri alterum sine alterius amissione non
possit, quid sit potius eligendum. Profecto enim Saguntini si
salutem eligerent, fides eis fuerat deserenda: si fides tenenda,
amittenda utique salus, sicut et factum est. Salus autem civitatis
Dei talis est, ut cum fide ac per fidem teneri, vel potius acquiri
possit; fide autem perdita, ad eam quisque venire non possit. Quae
cogitatio firmissimi ac patientissimi cordis, tot ac tantos martyres
fecit, qualem ne unum quidem habuit, vel habere potuit, quando est
deus creditus Romulus.
|
|
