|
1. Nempe una est terra, quam quidem plenam videmus animalibus suis;
verumtamen ipsam magnum corpus in elementis mundique infimam partem,
cur eam volunt deam? An quia fecunda est? Cur ergo non magis homines
dii sunt, qui eam fecundiorem faciunt excolendo; sed cum arant, non
cum adorant? Sed pars animae mundi, inquiunt, quae per illam
permeat, deam facit. Quasi non evidentior sit in hominibus anima,
quae utrum sit, nulla fit quaestio; et tamen homines dii non
habentur: et quod est graviter dolendum, his, qui dii non sunt, et
quibus ipsi meliores sunt, colendis et adorandis mirabili et miserabili
errore subduntur. Et certe idem Varro in eodem de diis selectis
libro, tres esse affirmat animae gradus in omni universaque natura:
unum, qui omnes partes corporis quae vivunt, transit, et non habet
sensum, sed tantum ad vivendum valetudinem: hanc vim in nostro corpore
permanare dicit in ossa, ungues, capillos: sicut in mundo arbores
sine sensu aluntur et crescunt, et modo quodam suo vivunt. Secundum
gradum animae, in quo sensus est: hanc vim pervenire in oculos,
aures, nares, os, tactum. Tertium gradum animae esse summum, quod
vocatur animus , in quo intelligentia praeeminet: hoc praeter hominem
omnes carere mortales : hanc partem animae mundi dicit deum, in nobis
autem Genium vocari. Esse autem in mundo lapides ac terram, quam
videmus, quo non permanat sensus, ut ossa, ut ungues dei: solem
vero, lunam, stellas, quae sentimus, quibusque ipse sentit, sensus
esse ejus. Aethera porro animum ejus: ex cujus vi, quae pervenit in
astra, ipsam quoque facere deos; et per ea quod in terram permeat,
deam Tellurem; quod autem inde permeat in mare atque oceanum, deum
esse Neptunum .
2. Redeat ergo ab hac, quam theologiam naturalem putat, quo velut
requiescendi causa ab his ambagibus atque anfractibus fatigatus egressus
est. Redeat, inquam, redeat ad civilem: hic eum adhuc teneo,
tantisper de hac ago. Nondum dico, si terra et lapides nostris sunt
ossibus et unguibus similes, similiter eos intelligentiam non habere,
sicut sensu carent; aut si idcirco habere dicuntur ossa et ungues
nostri intelligentiam, quia in homine sunt qui habet intelligentam,
tam stultum esse qui hos deos in mundo dicit, quam stultus est qui in
nobis ossa et ungues homines dicit. Sed haec cum philosophis fortassis
agenda sunt: nunc autem istum adhuc politicum volo. Fieri enim
potest, ut, licet in illam naturalis theologiae veluti libertatem
caput erigere paululum voluisse videatur, adhuc tamen hunc librum
versans, et se in illo versari cogitans, eum etiam inde respexerit;
et hoc propterea dixerit, ne majores ejus, sive aliae civitates,
Tellurem atque Neptunum inaniter coluisse credantur. Sed hoc dico,
pars animi mundani quae per terram permeat, sicut una est terra, cur
non etiam unam fecit deam, quam dicit esse Tellurem? Quod si ita
fecit, ubi erit Orcus, frater Jovis atque Neptuni, quem Ditem
patrem vocant ? ubi ejus conjux Proserpina, quae secundum aliam in
eisdem libris positam opinionem, non terrae fecunditas, sed pars
inferior perhibetur ? Quod si dicunt, animi mundani partem, cum
permeat terrae partem superiorem, Ditem patrem facere deum; cum vero
inferiorem, Proserpinam deam; Tellus illa quid erit? Ita enim
totum, quod ipsa erat, in duas istas partes deosque divisum est, ut
ipsa tertia quae sit, aut ubi sit, inveniri non possit: nisi quis
dicat simul istos deos Orcum atque Proserpinam, unam deam esse
Tellurem; et non esse jam tres, sed aut unam, aut duos: et tamen
tres dicuntur, tres habentur, tres coluntur aris suis, delubris
suis, sacris, simulacris, sacerdotibus suis, et per haec etiam
fallacibus prostitutam animam constuprantibus daemonibus suis. Adhuc
respondeatur, quam partem terrae permeet pars mundani animi, ut deum
faciat Tellumonem. Non, inquit, sed una eademque terra habet
geminam vim, et masculinam, quod semina producat; et fentininam,
quod recipiat atque enutriat: inde a vi feminina dictam esse
Tellurem, a masculina Tellumonem. Cur ergo pontifices, ut ipse
indicat, additis quoque aliis duobus, quatuor diis faciunt rem
divinam, Telluri, Tellumoni, Altori, Rusori? De Tellure et
Tellumone jam dictum est: Altori quare? Quod ex terra, inquit,
aluntur omnia quae nata sunt. Rusori quare? Quod rursus, inquit,
cuncta eodem revolvuntur.
|
|
