CAPUT XXIII. De Jove et Saturno quid nugati sint Pagani.

31. Istae, inquiunt, fabulae sunt aut interpretandae a sapientibus, aut ridendae: nos autem Jovem colimus, de quo ait Maro,

id est, omnia vivificantem spiritum. Merito ergo et Varro Jovem opinatus est coli a Judaeis, quia dicit per prophetam, Coelum et terram ego impleo (Jerem. XXIII, 24). Quid illud quod idem poeta dicit aethera? quomodo accipiunt? Sic enim ait:

Aetherem quippe non spiritum, sed corpus esse dicunt sublime, quo coelum super aerem distenditur. An poetae conceditur nunc secundum Platonicos, ut non corpus, sed spiritus, nunc secundum Stoicos loqui, ut corpus sit Deus? Quid igitur in Capitolio colunt? Si spiritum, si denique ipsum coelum corporeum, quid illic facit scutum illud Jovis, quod appellant Aegida? Nempe origo nominis hujus ita redditur, quia Jovem a matre occultatum capra nutrivit: an et hoc poetae mentiuntur? Numquid et Capitolia Romanorum, opera sunt poetarum? Quid sibi autem vult ista non poetica, sed plane mimica varietas, deos secundum philosophos in libris quaerere, secundum poetas in templis adorare?

32. Sed numquid etiam ille Euhemerus poeta fuit, qui et ipsum Jovem et Saturnum patrem ejus, et Plutonem atque Neptunum fratres ejus, ita planissime homines fuisse prodit, ut eorum cultores gratias magis poetis agere debeant, quia non ad eos dehonestandos, sed potius ad exornandos multa finxerunt? quamvis et ipsum Euhemerum ab Ennio poeta in latinam linguam esse conversum Cicero commemoret (Lib. 1 de Nat. Deor.). Numquid et ipse Cicero poeta fuit, qui eum, cum quo in Tusculanis disputat, tanquam secretorum conscium admonet dicens: Si vero scrutari vetera, et ex eis quae Scriptores Graeciae prodiderunt, eruere coner, ipsi illi majorum gentium dii qui habentur, hinc a nobis profecti in coelum reperientur. Quaere quorum demonstrentur sepulcra in Graecia; reminiscere, quoniam es initiatus, quae tradantur mysteriis: tum denique quam hoc late pateat intelliges (Tuscul. 1). Hic certe istorum deos homines fuisse satis confitetur, in coelum autem pervenisse benevole suspicatur: quanquam et hunc honorem opinionis ab hominibus eis esse delatum, non dubitavit publice dicere, cum de Romulo loqueretur: Qui hanc urbem, inquit, condidit, Romulum ad deos immortales benevolentia famaque sustulimus (In Catilin. orat. 3). Quid igitur mirum est, si hoc fecerunt antiquiores homines de Jove et Saturno et caeteris, quod Romani de Romulo, quod denique jam recentioribus temporibus etiam de Caesare facere voluerunt? Quibus et Virgilius adulationem carminis addidit, dicens: