|
De Deo nihil dignum dicitur. Praescientia
an proprie sit in Deo. Scientia quid, et quomodo in Deo. Ira,
misericordia, et zelus Dei quo sensu dicitur. Rebus divinis vocabula
humana tribuuntur, sed ibi remotis imperfectionibus intelligenda.
Sapientia et scientia unde differunt. Poenitere quomodo convenit
Deo. Poenitentia et zelus cur minus videantur Deo congruere quam
praescientia, ira et similia.
1. Age, jam videamus quomodo dictum sit, Poenitet me quod
constituerim regem Saül (I Reg. XV, 11). Quaeris enim,
non utique in talium verborum intellectu rudis, sed rudimenta explorans
mea paterno studio et benigna cura, quomodo poeniteat aliquid Deum,
in quo sit omnis praescientia. Ego vero, cum hoc de Deo dicitur,
indignum aliquid dici arbitrarer, si aliquid dignum inveniretur quod de
illo diceretur. Cum vero verba omnia, quibus humana colloquia
conseruntur , illius sempiterna virtus et divinitas mirabiliter atque
incunctanter excedat, quidquid de illo humaniter dicitur, quod etiam
hominibus apsernabile videatur, ipsa humana admonetur infirmitas,
etiam illa quae congruenter in Scripturis sanctis de Deo dicta
existimat, humanae capacitati aptiora esse quam divinae sublimitati;
ac per hoc etiam ipsa transcendenda esse sereniore intellectu, sicut
ista qualicumque transcensa sunt.
2. Quis est enim hominum, cui non occurrat in Deo cuncta
praesciente, poenitentiam esse non posse? Et certe tamen haec duo
verba sunt, poenitentia et praescientia, quorum quia unum congruere
credimus Deo, id est praescientiam, negamus in eo esse poenitentiam.
Cum vero alius liquidiore consideratione ista pertractans, quaesierit
quemadmodum vel ipsa praescientia Deo congruat, et invenerit hujus
etiam verbi notionem illius ineffabili divinitate longe lateque
superari; non miratur utrumque de illo propter homines dici potuisse,
de quo utrumque propter ipsum incongrue diceretur. Quid est enim
praescientia, nisi scientia futurorum? Quid autem futurum est Deo,
qui omnia supergreditur tempora? Si enim scientia Dei res ipsas habet
, non sunt ei futurae, sed praesentes; ac per hoc non jam
praescientia, sed tantum scientia dici potest. Si autem sicut in
ordine temporalium creaturarum, ita et apud eum nondum sunt quae futura
sunt, sed ea praevenit sciendo; bis ergo ea sentit, uno quidem modo
secundum futurorum praescientiam, altero vero secundum praesentium
scientiam. Aliquid ergo temporaliter accedit scientiae Dei ; quod
absurdissimum atque falsissimum est. Nec enim potest quae ventura
praenoscit nosse cum venerint; nisi bis innotescant , et praenoscendo
antequam sint, et cognoscendo cum jam sunt. Ita fit ut (quod longe a
veritate seclusum est) temporaliter aliquid accedat scientiae Dei,
cum temporalia quae praesciuntur etiam praesentia sentiuntur, quae non
sentiebantur antequam fierent, sed tantummodo praesciebantur. Si vero
etiam cum venerint, quae praesciebantur esse ventura, nihil novi
accedet scientiae Dei, sed manebit illa praescientia sicut erat etiam
priusquam venirent quae praesciebantur; quomodo jam praescientia
dicetur, quando non est rerum futurarum? Jam enim praesentia sunt
quae futura cernebat, et paulo post erunt praeterita. Praeteritarum
autem rerum, sicut praesentium, nullo modo potest dici praescientia.
Reditur ergo ad id, ut fiat rebus jam praesentibus scientia, quae
eisdem rebus futuris erat praescientia: et cum ea quae praescientia
erat prius, postea scientia fiat in Deo, admittit mutabilitatem et
temporalis est; cum sit Deus, qui vere summeque est, nec ulla ex
parte mutabilis, nec ullo motu novitio temporalis. Placet ergo ut non
dicamus praescientiam Dei, sed tantummodo scientiam: quaeramus et hoc
quomodo. Non enim scientiam solemus dicere in nobis, nisi cum sensa
et intellecta memoria retinemus; cum meminimus aliquid sensisse nos vel
intellexisse, ut id cum volumus recolamus. Quod si ita in Deo est,
ut possit proprie dici, Intelligit et intellexit, sentit et sensit;
admittit tempus, et subrepit nihilominus illa mutabilitas, quae longe
a Dei substantia removenda est. Et tamen et scit Deus, et praescit
Deus ineffabili modo: sic eum et poenitet ineffabili modo. Cum enim
scientia Dei longe distet ab humana scientia, ita ut irridenda sit
comparatio, utraque tamen scientia vocatur: et haec quidem humana
talis est, ut dicat de illa Apostolus etiam, Scientia destruetur
(I Cor. XIII, 8); quod nullo modo recte de scientia Dei
dici potest. Sic et ira hominis turbida est et non sine cruciatu
animi: ira vero Dei, de qua dicitur in Evangelio, Sed ira Dei
manet super eum (Joan. III, 36); et Apostolus, Revelatur
enim ira Dei de coelo super omnem impietatem (Rom. I, 18);
illo in tranquillitate jugiter manente, in creatura subdita exercet
admirabili aequitate vindictam. Misericordia quoque hominis habet
nonnullam cordis miseriam, unde etiam in latina lingua nomen accepit:
nam inde est etiam, quod non solum gaudere cum gaudentibus, sed etiam
flere cum flentibus hortatur Apostolus (Id. XII, 15). Quis
autem sano capite dixerit, ulla miseria tangi Deum? quem tamen ubique
Scriptura misericordem esse testatur. Ita zelum humanum non sine
peste livoris intelligimus: zelantem vero Deum non ita, sed eodem
verbo, non eodem modo.
3. Longum est percurrere caetera, et sunt innumerabilia quibus
ostenditur multa divina iisdem nominibus appellari quibus humana, cum
incomparabili diversitate sejuncta sint: nec tamen frustra eadem sunt
rebus utrisque indita vocabula, nisi quia haec cognita quae in
quotidiana consuetudine versantur, et experimentis usitatioribus
innotescunt, nonnullam ad intelligenda illa sublimia praebent viam.
Cum enim dempsero de humana scientia mutabilitatem, et transitus
quosdam a cogitatione in cogitationem, cum recolimus, ut cernamus
animo quod in contuitu ejus paulo ante non erat, atque ita de parte in
partem crebris recordationibus transilimus; unde etiam ex parte dicit
esse Apostolus nostram scientiam (I Cor. XIII, 9): cum ergo
haec cuncta detraxero, et reliquero solam vivacitatem certae atque
inconcussae veritatis una atque aeterna contemplatione cuncta lustrantis
; imo non reliquero, non enim habet hoc humana scientia, sed pro
viribus cogitavero; insinuatur mihi utcumque scientia Dei: quod tamen
nomen, ex eo quod sciendo aliquid non latet hominem, potuit esse rei
utrique commune. Quanquam et in ipsis hominibus solet discerni a
sapientia scientia, ut etiam Apostolus dicit, Alii quidem per
Spiritum datur sermo sapientiae, alii sermo scientiae secundum eumdem
Spiritum (Id. XII, 8): in Deo autem nimirum non sunt haec
duo, sed unum. Et in hominibus quidem haec ita discerni probabiliter
solent, ut sapientia pertineat ad intellectum aeternorum, scientia
vero ad ea quae sensibus corporis experimur. Sed licet alius aliam
differentiam proferat, nisi tamen diversa essent, non sic ab Apostolo
distinguerentur. Quod sane si ita est, ut nomen scientiae rebus quas
per sensus corporis experimur, deputatum sit; nulla est omnino
scientia Dei. Non enim Deus per se ipsum ex corpore et anima
constat, sicut homo. Sed melius dicitur aliam esse scientiam Dei,
et non ejusdem generis, cujus ista est quae hominum dicitur: sicut
etiam idipsum quod Deus dicitur, longe aliud est, quam quemadmodum
dictum est quia stetit in synagoga deorum (Psal. LXXXI, 1).
Tamen ad non latere quoquo modo pertinet communicatio ipsa vocabuli.
Sic etiam de ira hominis detraho turbulentum motum, ut remaneat
vindictae vigor; atque ita utcumque assurgo in notitiam illius quae
appellatur ira Dei. Item de misericordia si auferas compassionem,
cum eo quem miseraris, participatae miseriae , ut remaneat tranquilla
bonitas subveniendi et a miseria liberandi, insinuatur divinae
misericordiae qualiscumque cognitio. Zelum quoque Dei non repudiemus
et aspernemur, cum scriptum invenimus : sed auferamus de humano zelo
pallidam tabem doloris, et morbidam perturbationem animi; remaneatque
illud solum judicium, quo corruptio castitatis impunita esse non
sinitur, et assurgimus ut incipiamus aliquo modo capere zelum Dei.
4. Quapropter cum legimus etiam Deum dicentem, Poenitet me;
consideremus quod esse soleat in hominibus opus poenitendi. Procul
dubio reperitur voluntas mutandi : sed in homine cum dolore animi est;
reprehendit enim in se quod temere fecerat. Auferamus ergo ista, quae
de humana infirmitate atque ignorantia veniunt, et remaneat solum velle
ut non ita sit aliquid, quemadmodum erat: sic potest aliquantum
intimari menti nostrae, qua regula intelligatur quod poenitet Deum.
Cum enim poenitere dicitur, vult non esse aliquid, sicut fecerat ut
esset: sed tamen et cum ita esset, ita esse debebat; et cum ita esse
jam non sinitur, jam non debet ita esse, perpetuo quodam et tranquillo
aequitatis judicio, quo Deus cuncta mutabilia incommutabili voluntate
disponit.
5. Sed quoniam praescientiam et scientiam cum laude solemus in
hominibus appellare, iramque ipsam solet humanum genus in magnis
potestatibus timere potius quam reprehendere, congruenter putamus talia
dici de Deo. Qui autem zelat, et quem aliquid poenitet, quoniam vel
culpari solet, vel in se culpam corrigere, atque ideo cum
reprehensione ista de hominibus dici; propterea movet, cum legimus
esse aliquid in Deo ejusmodi. Sed illa Scriptura omnibus consulens,
propterea magis et ista ponit, ne illa quae placent sic intelligantur
in Deo, quomodo consueverunt in hominibus intelligi. Per haec enim
quae displicent, cum ea non audemus sic intelligere in Deo, ut
inveniuntur in homine, discimus etiam illa sic quaerere, quae apta
esse atque convenientia putabamus. Nam si propterea non est illud de
Deo dicendum, quia in homine displicet; non dicamus incommutabilem
Deum, quia de hominibus cum reprehensione dictum est, Non enim est
illis commutatio (Psal. LIV, 20). Item sunt quaedam quae in
homine laudabilia sunt, in Deo autem esse non possunt: sicut pudor,
quod aetatum viridiorum magnum est ornamentum: sicut timor Dei, non
enim tantum in veteribus Libris laudatur, sed Apostolus etiam dicit,
Perficientes sanctificationem in timore Dei (II Cor. VII,
1); qui utique in Deo nullus est. Sicut ergo quaedam laudabilia
hominum non recte dicuntur in Deo; sic quaedam culpabilia hominum
recte intelliguntur in Deo: non ita ut in hominibus, sed vocabulis
tantummodo communibus, longe alia ratione et modo. Nam paulo post
idem Samuel, cui dixerat Dominus, Poenitet me quod constituerim
regem Saül, ipsi Saüli ait de Deo, Quoniam non est sicut homo,
ut poeniteat eum (I Reg. XV, 29): ubi videlicet satis
ostendit etiam cum Deus dicit, Poenitet me; non humano more
accipiendum esse, sicut jam quantum valuimus disputavimus.
|
|
