|
Peccatum nonnisi a voluntate. Vita et voluntas sua cuique notissima.
Voluntas quid sit. Quivis enim homines, quos modo a communi sensu
generis humani nulla disrupisset amentia, quae vellent ad judicandum
studia detulissent, quamlibet imperitiam, quantamcumque etiam
tarditatem; velim experiri quid mihi responderent roganti, utrum eis
peccasse videretur, de cujus dormientis manu scripsisset alius aliquid
flagitiosum. Omnes quis dubitet ita fuisse negaturos illud esse
peccatum, ita reclamaturos, ut etiam succenserent fortasse quod tali
eos rogatione dignos putaverim? A quibus ego, quoquo modo poteram,
reconciliatis et in consilium restitutis peterem, ut me aliud tam
manifestum, et in omnium cognitione positum, interrogantem non moleste
ferrent: tunc quaererem, si non dormientis, sed scientis manu, qui
membris tamen caeteris vinctus atque constrictus esset, quisquam
valentior aliquid similiter fecisset mali, utrum quia id nosset,
quamvis omnino noluisset, ullo peccati nomine teneretur. Et hic mihi
omnes mirantes quod talia sciscitarer, sine cunctatione responderent,
nihil etiam istum omnino peccasse. Quid ita? Quia de quo nesciente,
vel resistere non valente quisquam quidpiam mali fecerit, juste damnari
nullo modo potest. Atque idipsum cur ita esset, si in illis hominibus
naturam ipsam percontarer humanam, facile pervenirem ad id quod
cuperem, isto modo quaerens: Quid, si dormiens ille jam sciret quid
alius de manu ejus facturus esset, et de industria, plus potus etiam
ne expergisceretur , se somno dederet, ut aliquem jurando falleret;
num ei quidquam somnus ad innocentiam suffragaretur? Quid aliud quam
nocentem hominem pronuntiaret ? Quod si et ille volens vinctus est,
ut aliquem similiter praetenta defensione deciperet, quid ei tandem,
ut peccato careat, illa vincula profuerunt? Quanquam his obstrictus,
revera resistere non valeret; sicut ille dormiens, quid tunc fieret,
omnino nesciret. Numquidnam igitur dubitandum est quin peccasse ambo
judicarentur? Quibus concessis colligerem, nusquam scilicet nisi in
voluntate esse peccatum : cum mihi auxiliaretur etiam illud, quod
justitia peccantes tenet sola mala voluntate, quamvis quod voluerint
implere nequiverint.
13. Quisquamne me ista tractantem, posset dicere, in rebus
obscuris abditisque versari, ubi propter intelligentium paucitatem vel
fraudis vel ostentationis suspicio nasci solet? Secedat paulisper illa
intelligibilium sensibiliumque distinctio: nulla mihi fiat invidia,
quod tardas animas subtilium disputationum stimulis persequor. Liceat
mihi me scire vivere, liceat mihi scire me velle vivere: in quae si
consentit genus humanum, tam nobis cognita est voluntas nostra, quam
vita. Neque cum istam scientiam profitemur, metuendum est ne nos
quisquam falli posse convincat: hoc ipsum enim falli nemo potest, si
aut non vivat, aut nihil velit. Non me arbitror quidquam obscurum
attulisse, et vereor ne cuiquam magis, quod haec nimium manifesta
sint, videar esse culpandus: sed quorsum haec tendant, consideremus.
14. Non igitur nisi voluntate peccatur. Nobis autem voluntas
nostra notissima est: neque enim scirem me velle, si quid sit voluntas
ipsa nescirem. Definitur itaque isto modo: Voluntas est animi
motus, cogente nullo, ad aliquid vel non amittendum, vel adipiscendum
. Cur ergo ita tunc definire non possem? An erat difficile videre
invitum volenti esse contrarium, ita ut contrarium sinistrum dextro
esse dicimus, non ut nigrum albo? Nam eadem res simul et nigra et
alba esse non potest: duorum autem in medio quisque positus, ad
alterum sinister est, ad alterum dexter; simul quidem utrumque unus
homo, sed simul utrumque ad unum hominem nullo modo. Ita quidem
invitus et volens unus animus simul esse potest; sed unum atque idem
nolle simul et velle non potest. Cum enim quisque invitus aliquid
facit, si eum roges utrum id facere velit, nolle se dicit: item si
roges utrum id velit non facere, velle respondent. It invitum ad
faciendum, ad non faciendum autem volentem reperies: id est enim unum
animum uno tempore habentem utrumque, sed aliud atque aliud ad singula
referentem. Cur haec dico? Quia si rursum quaeramus quam ob causam
id invitus faciat, cogi se dicet. Nam et omnis invitus faciens
cogitur; et omnis qui cogitur, si facit, nonnisi invitus facit.
Restat ut volens a cogente sit liber, etiamsi se quisquam cogi putet.
Et hoc enim modo omnis qui volens facit, non cogitur; et omnis qui
non cogitur, aut volens facit, aut non facit. Haec cum in omnibus
hominibus, quos interrogare non absurde possumus, a puero usque ad
senem, a ludo litterario usque ad solium sapientis, natura ipsa
proclamet; cur ego tunc non viderem in definitione voluntatis ponendum
esse, Cogente nullo, quod nunc quasi experientia majore cautissimus
posui? At si hoc ubique manifestum est, et non doctrina, sed natura
omnibus promptum; quid restat quod videatur obscurum, nisi forte ullum
lateat, aliquid nos velle cum volumus, et ad hoc moveri animum
nostrum, idque aut habere nos aut non habere, et si haberemus retinere
velle, si non haberemus acquirere ? Quare aut non amittere, aut
adipisci aliquid vult, omnis qui vult. Quamobrem, si omnia ista luce
clariora sunt, sicuti sunt, neque meae tantum, sed notitiae generis
humani veritatis ipsius liberalitate donata, cur illo etiam tempore
dicere non possem: Voluntas est motus animi, cogente nullo, ad
aliquid vel non amittendum, vel adipiscendum?
|
|
