|
Mentiri num aliquando prosit aut liceat. Quid enim si quisque falsum
loquens, quod falsum esse existimat, ideo tamen facit, quia putat
sibi non credi, ut eo modo falsa fide absterreat eum cui loquitur,
quem sentit sibi nolle credere? Hic enim studio non fallendi
mentitur, si mendacium est enuntiare aliquid aliter quam scis esse vel
putas: si autem mendacium non est nisi cum aliquid enuntiatur voluntate
fallendi, non mentitur iste, qui propterea falsum loquitur, quamvis
noverit vel putet falsum esse quod loquitur, ut ille cui loquitur non
ei credendo non fallatur, quia eum sibi non crediturum vel scit vel
putat. Unde si appareat fieri posse ut aliquis propterea falsum
dicat, ne fallatur ille cui dicitur; existit aliud e contrario genus,
propterea verum dicentis ut fallat. Qui enim verum ideo loquitur,
quia sentit sibi non credi, ideo utique verum dicit ut fallat: scit
enim vel existimat propterea falsum putari posse quod dicitur, quoniam
ab ipso dicitur. Quamobrem cum ideo verum dicit ut falsum putetur,
ideo verum dicit ut fallat. Quaerendum ergo est, quis potius
mentiatur: utrum ille qui falsum dicit ne fallat, an ille qui verum
dicit ut fallat; cum et ille sciat vel putet falsum se dicere, et iste
sciat vel putet verum se dicere. Jam enim diximus eum qui nescit
falsum esse quod enuntiat, non mentiri, si hoc putat verum; eumque
potius mentiri, qui etiam verum enuntiat, cum falsum putat: quia ex
animi sui sententia judicandi sunt. De illis itaque non parva quaestio
est, quos proposuimus: unum qui scit aut putat se falsum dicere, et
ideo dicit ne fallat; velut si aliquam viam noverit obsideri a
latronibus, et timens ne per illam pergat homo cujus saluti prospicit,
et eum scit sibi non credere, dicat eam viam non habere latrones, ad
hoc ut illac non eat, dum ideo credit latrones ibi esse, quia ille
dixit non ibi esse, cui non credere statuit, mendacem putans: alterum
autem qui sciens aut putans verum esse quod dicit, ad hoc tamen dicit
ut fallat; tanquam si homini non sibi credenti dicat latrones in illa
via esse ubi revera eos esse cognovit, ut ille cui dicit per illam viam
magis pergat, atque ita in latrones incidat, dum putat falsum esse
quod ille dixerit. Quis ergo istorum mentitur; ille qui elegit falsum
dicere ne fallat, an ille qui elegit verum dicere ut fallat? ille qui
falsum dicendo egit ut verum sequeretur cui dixit, an iste qui verum
dicendo egit ut falsum sequeretur cui dixit? An forte ambo mentiti
sunt; ille quia voluit falsum dicere, iste quia voluit fallere? An
potius neuter eorum mentitus est; ille quia voluntatem habuit non
fallendi, et ille quia voluntatem habuit verum dicendi? Non enim nunc
agitur quis eorum peccaverit, sed quis mentitus sit. Cito enim
videtur ille peccasse, qui verum dicendo egit ut homo incideret in
latrones: ille autem non peccasse, vel etiam bene fecisse, qui falsum
dicendo egit ut homo perniciem devitaret. Sed possunt exempla ista
converti, ut et ille aliquid gravius eum pati velit quem falli non
vult; multi enim vera quaedam cognoscendo sibi intulerunt perniciem,
si talia fuerunt ut eos latere debuerint: et iste aliquid commodi velit
adipisci eum quem vult falli; nonnulli enim qui sibi mortem
intulissent, si aliquid mali quod vere contigerat de charis suis
cognovissent, falsum putando sibi pepercerunt; atque ita falli eis
profuit, sicut aliis obfuit vera cognoscere. Non ergo id agitur, quo
animo consulendi aut nocendi, vel ille falsum dixit ne falleret, vel
iste verum dixit ut falleret: sed exceptis commodis aut incommodis
eorum quibus locuti sunt, quantum ad ipsam veritatem falsitatemque
attinet, quaeritur quis eorum, an uterque, neuterve mentitus sit.
Si enim mendacium est enuntiatio cum voluntate falsum enuntiandi, ille
potius mentitus est qui falsum dicere voluit, et dixit quod voluit,
quamvis ne falleret dixerit: si autem mendacium est quaelibet
enuntiatio cum voluntate fallendi, non ille, sed iste mentitus est,
qui etiam verum dicendo fallere voluit: quod si mendacium est
enuntiatio cum voluntate alicujus falsitatis, ambo mentiti sunt; quia
et ille suam enuntiationem falsam esse voluit, et iste de vera sua
falsum credi voluit: porro si mendacium est enuntiatio falsum enuntiare
volentis ut fallat, neuter mentitus est; quia et ille habuit
voluntatem falsum dicendo verum persuadere, et iste, ut falsum
persuaderet, verum dicere. Aberit igitur omnis temeritas atque omne
mendacium, si id quod verum credendumve cognovimus, cum opus est
enuntiamus, et id volumus persuadere quod enuntiamus. Si autem vel
quod falsum est verum putantes, vel quod incognitum est nobis pro
cognito habentes , vel quod credendum non est credentes, vel cum id
non opus est enuntiantes, tamen non aliud quam id quod enuntiamus
persuadere conamur: non abest quidem temeritatis error , sed abest
omne mendacium. Nulla enim definitionum illarum timenda est, cum bene
sibi conscius est animus, hoc se enuntiare quod verum esse aut novit,
aut opinatur, aut credit, neque velle aliquid, nisi quod enuntiat,
persuadere.
5. Sed utrum sit utile aliquando mendacium, multo major magisque
necessaria quaestio est. Utrum ergo mentiatur quisquis fallendi non
habet voluntatem, vel etiam id agit ne fallatur cui aliquid enuntiat,
quamvis enuntiationem ipsam falsam habere voluerit, quia ideo voluit ut
verum persuaderet; et utrum mentiatur quisquis etiam verum volens
enuntiat causa fallendi, dubitari potest. Nemo autem dubitat mentiri
eum qui volens falsum enuntiat causa fallendi: quapropter enuntiationem
falsam cum voluntate ad fallendum prolatam, manifestum est esse
mendacium. Sed utrum hoc solum sit mendacium, alia quaestio est.
|
|
