|
10. Triplex error legentium. Sed ut, omissa interim altitudine
scientiae, sic agam tecum, quomodo agendum arbitror cum familiari
meo; id est, sicut ego possum, non sicut doctissimos viros posse
miratus sum: tria genera sunt erroris, quibus homines errant, cum
aliquid legunt. De singulis dicam. Primum genus est, in quo id
quodfalsum est verum putatur, cum aliud qui scripsit putaverit.
Alterum est, quamvis non tam late patens, non tamen minus noxium,
cum id quod falsum est verum putatur, id tamen putatur quod etiam ille
qui scripsit putavit. Tertium est, cum ex alieno scripto intelligitur
aliquid veri, cum hoc ille qui scripsit non intellexerit. In quo
genere non parum est utilitatis, imo si diligentius consideres, totus
legendi fructus est integer. Primi generis exemplum est, ut si
quisquam, verbi gratia, dicat et credat Rhadamanthum apud inferos
audire ac dijudicare causas mortuorum, eo quod Maronis in carmine id
legerit (Aeneid lib. 6, vers. 566-569). Hic enim errat
duobus modis; quod et rem non credendam credit, neque id putandus est
credidisse ille quem legit. Alterum genus animadverti sic potest: si
quis, quia Lucretius animam ex atomis esse scribit, eamque post
mortem in easdem atomos solvi atque interire, id verum ac sibi
credendum arbitretur. Nam et hic non minus miser est, si de re tanta
id quod falsum est pro certo sibi persuasit; quanquam id Lucretius,
cujus libris deceptus est, opinatus sit. Quid enim huic prodest de
auctoris sententia certum esse, quando sibi eum non per quem non
erraret , sed cum quo erraret, elegerit? Tertio generi est illud
accommodatum: si quis Epicurum, lecto ejus in libris aliquo loco ubi
continentiam laudat, in virtute illum summum bonum posuisse asseveret,
et ideo non esse culpandum. Huic etiam quid obest error Epicuri, si
summum bonum hominis voluptatem ille corporis credit; cum iste non se
dederit tam turpi noxiaeque sententiae, neque ob aliam causam ei
placeat Epicurus, nisi quod eum sensisse non putat, quod sentiri non
oporteat? Hic error non modo humanus est, sed saepe etiam homine
dignissimus. Quid enim, si mihi de aliquo quem diligerem nuntiaretur
quod sibi, cum esset barbatus, pueritiam atque infantiam ita placere
multis audientibus dixerit, ut etiam juraverit se similiter velle
vivere, idque ita mihi probaretur, ut impudenter negarem? num
reprehendendus viderer, si eum existimarem, cum hoc diceret,
significare voluisse, sibi placere innocentiam, et ab eis quibus
hominum genus involveretur cupiditatibus animum alienum, et ex eo illum
magis magisque diligerem, quam antea diligebam; etiamsi fortasse ille
in puerorum aetatibus libertatem quamdam in ludendo et cibando atque
ignavum otium stultus adamasset? Fac enim eum esse defunctum postquam
hoc mihi nuntiatum est, nec interrogari a me potuisse quidquam, ut
aperiret sententiam suam; essetne quisquam tam improbus qui mihi
succenseret, cum hominis laudarem propositum et voluntatem per illa
ipsa verba quae acceperam? Quid, quod etiam justus rerum existimator
non dubitaret fortasse laudare opinionem ac voluntatem meam, cum et
innocentia mihi placeret, et homo de homine in re dubia bene potius
existimarem, cum etiam male liceret ?
|
|
