|
Domino dilectissimo, et in Christi visceribus honorando, sancto
fratri et compresbytero HIERONYMO, AUGUSTINUS, in
Domino salutem.
CAPUT PRIMUM.
1. Jam pridem tuae Charitati prolixam epistolam misi, respondens
illi tuae quam per sanctum filium tuum Asterium, nunc jam non solum
fratrem, verum etiam collegam meum, misisse te recolis. Quae utrum
in manus tuas pervenire meruerit, adhuc nescio; nisi quod per fratrem
sincerissimum Firmum scribis, si ille qui te primum gladio petiit,
stilo repulsus est, ut sit humanitatis meae atque justitiae accusantem
reprehendere, non respondentem. Hoc solo tenuissimo indicio,
utcumque conjicio legisse te illam epistolam meam. In ea quippe
deploravi tantam inter vos exstitisse discordiam, de quorum tanta
amicitia, quaquaversum eam fama diffuderat, charitas fraterna
gaudebat. Quod non feci reprehendendo Germanitatem tuam, cujus in ea
re aliquam culpam me cognovisse non ausim dicere; sed dolendo humanam
miseriam, cujus in amicitiis mutua charitate retinendis, quantalibet
illa sit, incerta permansio est. Verum illud malueram tuis nosse
rescriptis, utrum mihi veniam quam poposceram dederis: quod apertius
mihi intimari cupio; quamvis hilarior quidam vultus litterarum tuarum,
etiam hoc me impetrasse, significare videatur: si tamen post lectam
illam missae sunt; quod in eis minime apparet.
2. Petis, vel potius fiducia charitatis jubes, ut in Scripturarum
campo sine nostro invicem dolore ludamus. Equidem quantum ad me
attinet, serio nos ista, quam ludo, agere mallem. Quod si hoc
verbum tibi propter facilitatem ponere placuit; ego fateor, majus
aliquid expeto a benignitate virium tuarum, prudentiaque tam docta, et
otiosa, annosa, studiosa, ingeniosa diligentia ; haec tibi non
tantum donante, verum etiam dictante Spiritu sancto, ut in magnis et
laboriosis quaestionibus, non tanquam ludentem in campo Scripturarum,
sed in montibus anhelantem adjuves. Si autem propter hilaritatem quam
esse inter charissimos disserentes decet, putasti dicendum esse,
Ludamus: sive illud apertum et planum sit, unde colloquimur, sive
arduum atque difficile, hoc ipsum edoce, obsecro te, quonam modo
assequi valeamus: ut cum forte aliquid nos movet, quod nobis, et si
non cautius attendentibus, certe tardius intelligentibus, non probatum
est, et quid nobis videatur, contra conamur asserere, si hoc
aliquanto securiore libertate dicamus, non incidamus in suspicionem
puerilis jactantiae, quasi nostro nomini famam, viros illustres
accusando, quaeramus: si autem aliquid asperum, refellendi
necessitate, depromptum fuerit; quo tolerabile fiat, leniore
circumfundamus eloquio, ne litum melle gladium stringere judicemur.
Nisi forte ille modus est, quo utrumque hoc vitium, vel vitii
suspicionem caveamus, si cum doctiore amico sic disputemus, ut
quidquid dixerit, necesse sit approbare, nec quaerendi saltem causa,
liceat aliquantulum reluctari.
3. Tum vero sine ullo timore offensionis tanquam in campo luditur;
sed mirum si nobis non illuditur. Ego enim fateor Charitati tuae,
solis eis Scripturarum libris qui jam canonici appellantur, didici
hunc timorem honoremque deferre, ut nullum eorum auctorem scribendo
aliquid errasse firmissime credam. Ac si aliquid in eis offendero
Litteris, quod videatur contrarium veritati; nihil aliud, quam vel
mendosum esse codicem, vel interpretem non assecutum esse quod dictum
est, vel me minime intellexisse, non ambigam. Alios autem ita lego,
ut quantalibet sanctitate doctrinaque praepolleant, non ideo verum
putem, quia ipsi ita senserunt; sed quia mihi vel per illos auctores
canonicos, vel probabili ratione, quod a vero non abhorreat,
persuadere potuerunt. Nec te, mi frater, sentire aliud existimo:
prorsus, inquam, non te arbitror sic legi tuos libros velle, tanquam
Prophetarum, vel Apostolorum; de quorum scriptis, quod omni errore
careant, dubitare nefarium est. Absit hoc a pia humilitate et veraci
de temetipso cogitatione; qua nisi esses praeditus, non utique
diceres: Utinam mereremur complexus tuos, et collatione mutua vel
doceremus aliqua, vel disceremus.
CAPUT II.
4. Quod si teipsum, consideratione vitae ac morum tuorum, non
simulate nec fallaciter dixisse credo; quanto magis aequum est me
credere; apostolum Paulum non aliud sensisse quam scripserit, ubi ait
de Petro et Barnaba: Cum viderem quia non recte ingrediuntur ad
veritatem Evangelii, dixi Petro coram omnibus: Si tu, cum sis
Judaeus, gentiliter et non judaice vivis, quomodo Gentes cogis
judaizare (Gal. II, 14)? De quo enim certus sim quod me
scribendo vel loquendo non fallat, si fallebat Apostolus filios suos,
quos iterum parturiebat, donec in eis Christus, id est veritas,
formaretur (Id. IV, 19)? Quibus cum praemisisset dicens.
Quae autem scribo vobis, ecce coram Deo, quia non mentior (Id.
I, 20): non tamen veraciter scribebat, sed nescio qua
dispensatoria simulatione fallebat, vidisse se Petrum et Barnabam non
recte ad Evangelii veritatem ingredientes, ac Petro in faciem
restitisse, non ob aliud nisi quod Gentes cogeret judaizare!
5. At enim satius est credere, apostolum Paulum aliquid non vere
scripsisse, quam apostolum Petrum non recte aliquid egisse. Hoc si
ita est, dicamus, quod absit, satius esse credere mentiri
Evangelium, quam negatum esse a Petro Christum (Matth. XXVI,
75); et mentiri Regnorum librum, quam tantum prophetam, a Domino
Deo tam excellenter electum, et in concupiscenda atque abducenda uxore
aliena commisisse adulterium, et in marito ejus necando tam horrendum
homicidium (II Reg. XI, 4, 17). Imo vero sanctam
Scripturam, in summo et coelesti auctoritatis culmine collocatam, de
veritate ejus certus ac securus legam, et in ea homines vel
approbatos, vel emendatos, vel damnatos veraciter discam,
potiusquam, facta humana dum in quibusdam laudabilis excellentiae
personis aliquando credere timeo reprehendenda, ipsa divina eloquia
mihi sint ubique suspecta.
6. Manichaei plurima divinarum Scripturarum, quibus eorum nefarius
error clarissima sententiarum perspicuitate convincitur, quia in alium
sensum detorquere non possunt, falsa esse contendunt; ita tamen, ut
eamdem falsitatem non scribentibus Apostolis tribuant, sed nescio
quibus codicum corruptoribus. Quod tamen quia nec pluribus sive
antiquioribus exemplaribus, nec praecedentis linguae auctoritate, unde
latini libri interpretati sunt, probare aliquando potuerunt, notissima
omnibus veritate superati confusique discedunt. Itane non intelligit
prudentia sancta tua, quanta malitiae illorum patescat occasio, si non
ab aliis apostolicas Litteras esse falsatas, sed ipsos Apostolos
falsa scripsisse, dicamus?
7. Non est, inquis, credibile, hoc in Petro Paulum, quod ipse
Paulus fecerat, arguisse. Non nunc inquiro quid fecerit; quid
scripserit quaero: hoc ad quaestionem quam suscepi, maxime pertinet;
ut veritas divinarum Scripturarum, ad nostram fidem aedificandam
memoriae commendata, non a quibuslibet, sed ab ipsis Apostolis, ac
per hoc in canonicum auctoritatis culmen recepta, ex omni parte verax
atque indubitanda persistat. Nam si hoc fecit Petrus quod facere
debuit, mentitus est Paulus, quod eum viderit non recte ingredientem
ad veritatem Evangelii. Quisquis enim hoc facit quod facere debet,
recte utique facit. Et ideo falsum de illo dicit, qui dicit eum non
recte fecisse quod eum novit facere debuisse. Si autem verum scripsit
Paulus, verum est quod Petrus non recte tunc ingrediebatur ad
veritatem Evangelii. Id ergo faciebat quod facere non debebat; et si
tale aliquid Paulus ipse jam fecerat, correctum potius etiam ipsum
credam coapostoli sui correctionem non potuisse negligere, quam
mendaciter aliquid in sua Epistola posuisse; et in Epistola
qualibet: quanto magis in illa, in qua praelocutus ait, Quae autem
scribo vobis, ecce coram Deo quia non mentior (Gal. I, 20)?
8. Ego quidem illud Petrum sic egisse credo, ut Gentes cogeret
judaizare. Hoc enim lego scripsisse Paulum, quem mentitum esse non
credo. Et ideo non recte agebat hoc Petrus. Erat enim contra
Evangelii veritatem, ut putarent qui credebant in Christum, sine
illis veteribus sacramentis salvos se esse non posse. Hoc enim
contendebant Antiochiae, qui ex circumcisione crediderant: contra
quos Paulus perseveranter acriterque confligit. Ipsum vero Paulum
non ad hoc id egisse, quod vel Timotheum circumcidit (Act. XVI,
3), vel Cenchreis votum persolvit (Id. XVIII, 18), vel
Jerosolymis a Jacobo admonitus, cum eis qui noverant, legitima illa
celebranda suscepit (Id. XXI, 26), ut putari videretur, per
ea sacramenta etiam christianam salutem dari; sed ne illa quae
prioribus, ut congruebat, temporibus in umbris rerum futurarum Deus
fieri jusserat, tanquam idololatriam Gentilium damnare crederetur.
Hoc est enim quod illi Jacobus ait, auditum de illo esse quod
discissionem doceat a Moyse (Ibid., 2). Quod utique nefas est,
ut credentes in Christum discindantur a propheta Christi, tanquam
ejus doctrinam detestantes atque damnantes; de quo ipse Christus
dicit: Si crederetis Moysi, crederetis et mihi; de me enim ille
scripsit (Joan. V, 46).
9. Attende enim, obsecro, ipsa verba Jacobi: Vides, inquit,
frater, quot millia sunt in Judaea, qui crediderunt in Christum; et
hi omnes aemulatores sunt Legis. Audierunt autem de te quia
discissionem doces a Moyse eorum, qui per gentes sunt, Judaeorum;
dicens non debere circumcidere eos filios suos, neque secundum
consuetudinem ingredi. Quid ergo est? Utique oportet convenire
multitudinem; audierunt enim te supervenisse. Hoc ergo fac, quod
tibi dicimus. Sunt nobis viri quatuor votum habentes super se; his
assumptis, sanctificate cum ipsis, et impende in eos ut radant
capita; et scient omnes quia quae de te audierunt falsa sunt, sed
sequeris et ipse custodiens legem. De Gentibus autem qui
crediderunt, nos mandavimus, judicantes nihil ejusmodi servare illos,
nisi ut se observent ab idolis immolato, et a sanguine, et a
fornicatione (Act. XXI, 20-25). Non opinor, obscurum
est, et Jacobum hoc ideo monuisse, ut scirent falsa esse quae de illo
audierant hi, qui cum in Christum ex Judaeis credidissent, tamen
aemulatores erant Legis, ne per doctrinam Christi velut sacrilega,
nec Deo mandante conscripta damnari putarentur quae per Moysen
patribus fuerant ministrata. Hoc enim de Paulo jactaverant, non illi
qui intelligebant quo animo a Judaeis fidelibus observari tunc ista
deberent, propter commendandam scilicet auctoritatem divinam et
sacramentorum illorum propheticam sanctitatem, non propter adipiscendam
salutem, quae jam in Christo revelabatur, et per Baptismi
sacramentum ministrabatur; sed illi hoc de Paulo sparserant, qui sic
ea volebant observari, tanquam sine his in Evangelio salus credentibus
esse non posset. Ipsum enim senserant vehementissimum gratiae
praedicatorem et intentioni eorum maxime adversum, docentem non per
illa hominem justificari, sed per gratiam Jesu Christi, cujus
praenuntiandae causa illae umbrae in Lege mandatae sunt. Et ideo illi
invidiam et persecutionem molientes concitare, tanquam inimicum Legis
mandatorumque divinorum criminabantur: cujus falsae criminationis
invidiam congruentius devitare non posset, quam ut ea ipse celebraret
quae damnare tanquam sacrilega putabatur, atque ita ostenderet, nec
Judaeos tunc ab eis tanquam a nefariis prohibendos, nec Gentiles ad
ea tanquam ad necessaria compellendos.
10. Nam si revera sic ea reprobaret, quemadmodum de illo auditum
erat, et ideo celebranda susciperet, ut actione simulata suam posset
occultare sententiam, non ei diceret Jacobus, Et scient omnes; sed
diceret, Et putabunt omnes, quoniam quae de te audierunt, falsa
sunt: praesertim quia in ipsis Jerosolymis Apostoli jam decreverant,
ne quisquam Gentes cogeret judaizare (Act. XV, 28); non autem
decreverant, ne quisquam tunc Judaeos judaizare prohiberet, quamvis
etiam ipsos jam doctrina christiana non cogeret. Proinde si post
Apostolorum decretum Petrus habuit illam in Antiochia simulationem,
qua Gentes cogeret judaizare, quod jam nec ipse cogebatur, quamvis
propter commendanda eloquia Dei quae Judaeis sunt credita, non
prohibebatur; quid mirum, si constringebat eum Paulus libere
asserere, quod cum caeteris Apostolis se Jerosolymis decrevisse
meminerat?
11. Si autem hoc, quod magis arbitror, ante illud Jerosolymitanum
concilium Petrus fecit; nec sic mirum est, quod eum volebat Paulus
non timide obtegere, sed fidenter asserere quod eum pariter sentire jam
noverat: sive quod cum eo contulerat Evangelium; sive quod in
Cornelii centurionis vocatione, etiam divinitus eum de hac re
admonitum acceperat; sive quod antequam illi, quod timuerat,
venissent Antiochiam, cum gentibus eum convesci viderat. Neque enim
negamus in hac sententia fuisse jam Petrum, in qua et Paulus fuit.
Non itaque tunc eum quid in ea re verum esse docebat: sed ejus
simulationem, qua Gentes judaizare cogebantur, arguebat; non ob
aliud, nisi quia sic illa omnia simulatoria gerebantur, tanquam verum
esset quod illi dicebant, qui sine circumcisione praeputii atque aliis
observationibus quae erant umbrae futurorum, putabant credentes salvos
esse non posse.
12. Ergo et Timotheum circumcidit propterea, ne Judaeis, et
maxime cognationi ejus maternae sic viderentur qui ex Gentibus in
Christum crediderant, detestari circumcisionem, sicut idololatria
detestanda est; cum illam Deus fieri praeceperit, hanc satanas
persuaserit. Et Titum propterea non circumcidit, ne occasionem daret
eis qui sine illa circumcisione dicebant credentes salvos esse non
posse, et ad deceptionem Gentium hoc etiam Paulum sentire jactarent.
Quod ipse satis significat, ubi ait: Sed neque Titus qui mecum
erat, cum esset Graecus, compulsus est circumcidi: propter
subintroductos autem falsos fratres, qui subintroierant perscrutari
libertatem nostram, ut nos in servitutem redigerent, quibus nec ad
horam cessimus subjectione, ut veritas Evangelii permaneat ad vos
(Gal. II, 3-5). Hic apparet quid eos captare intellexerit,
ut non faceret quod in Timotheo fecerat, et quod ea libertate facere
poterat, qua ostenderat illa sacramenta nec tanquam necessaria debere
appeti, nec tanquam sacrilega debere damnari.
13. Sed cavendum est videlicet in hac disputatione, ne, sicut
philosophi, quaedam facta hominum media dicamus inter recte factum et
peccatum, quae neque in recte factis, neque in peccatis numerentur;
et urgeamur eo quod observare Legis cerimonias non potest esse
indifferens, sed aut bonum, aut malum: ut, si bonum dixerimus, eas
nos quoque observare cogamur; si autem malum, non vere, sed simulate
ab Apostolis observatas esse credamus. Ego vero Apostolis non tam
exemplum philosophorum timeo, quando et illi in sua disputatione veri
aliquid dicunt, quam forensium advocatorum, quando in alienarum
causarum actione mentiuntur. Quorum similitudo si in ipsa expositione
Epistolae ad Galatas ad confirmandam simulationem Petri et Pauli
putata est decenter induci ; quid ego apud te timeam nomen
philosophorum, qui non propterea vani sunt, quia omnia falsa dicunt;
sed quia et falsis plerisque confidunt, et ubi vera inveniuntur
dicere, a Christi gratia, qui est ipsa veritas, alieni sunt?
14. Cur autem non dicam praecepta illa veterum sacramentorum nec
bona esse, quia non eis homines justificantur; umbrae enim sunt
praenuntiantes gratiam, qua justificamur; nec tamen mala, quia
divinitus praecepta sunt, tempori personisque congruentia: cum me
adjuvet etiam prophetica sententia, qua dicit Deus se illi populo
dedisse praecepta non bona (Ezech. XX, 25)? Forte enim
propterea non dixit mala, sed tantum non bona, id est non talia ut
illis homines boni fiant, aut sine illis boni non fiant. Vellem me
doceret benigna Sinceritas tua, utrum simulate quisquam sanctus
orientalis, cum Romam venerit, jejunet sabbato, excepto illo die
paschalis vigiliae: quod si malum esse dixerimus; non solum Romanam
Ecclesiam, sed etiam multa ei vicina, et aliquanto remotiora
damnabimus, ubi mos idem tenetur et manet. Si autem non jejunare
sabbato malum putaverimus; tot ecclesias Orientis, et multo majorem
orbis christiani partem qua temeritate criminabimur? Placetne tibi,
ut medium quiddam esse dicamus, quod tamen acceptabile sit ei qui hoc
non simulate, sed congruenti societate atque observantia fecerit? Et
tamen nihil inde legimus in canonicis Libris praeceptum esse
Christianis. Quanto magis illud malum dicere non audeo, quod Deum
praecepisse ipsa christiana fide negare non possum, qua didici non eo
me justificari, sed gratia Dei per Jesum Christum Dominum nostrum?
15. Dico ergo circumcisionem praeputii et caetera hujusmodi, priori
populo per Testamentum quod Vetus dicitur, divinitus data ad
significationem futurorum quae per Christum oportebat impleri: quibus
advenientibus, remansisse illa Christianis legenda tantum, ad
intelligentiam praemissae prophetiae; non autem necessario facienda,
quasi adhuc exspectandum esset, ut veniret fidei revelatio quae his
significabatur esse ventura. Sed quamvis Gentibus imponenda non
essent, non tamen sic debuisse auferri a consuetudine Judaeorum,
tanquam detestanda atque damnanda. Sensim proinde atque paulatim
fervente sana praedicatione gratiae Christi, qua sola nossent
credentes se justificari, salvosque fieri, non illis umbris rerum
antea futurarum, tunc jam venientium atque praesentium, ut in illorum
Judaeorum vocatione, quos praesentia carnis Domini, et apostolica
tempora sic invenerant, omnis illa actio consumeretur umbrarum: hoc
eis suffecisse ad commendationem, ut non tanquam detestanda, et
similis idololatriae vitaretur; ultra vero non haberet progressum, ne
putaretur necessaria tanquam vel ab illa salus esset, vel sine illa
esse non posset. Quod putaverunt haeretici, qui dum volunt et Judaei
esse et Christiani, nec Judaei nec Christiani esse potuerunt.
Quorum sententiam mihi cavendam, quamvis in ea nunquam fuerim, tamen
benevolentissime admonere dignatus es. In cujus sententiae non
consensionem, sed simulationem Petrus timore inciderat, ut de illo
Paulus verissime scriberet, quod eum vidisset non recte ingredientem
ad veritatem Evangelii, eique verissime diceret, quod Gentes
judaizare cogebat. Quod Paulus utique non cogebat, ob hoc illa
vetera veraciter, ubi opus esset, observans, ut damnanda non esse
monstraret; praedicans tamen instanter non eis, sed revelata gratia
fidei, fideles salvos fieri, ne ad ea quemquam velut necessaria
suscipienda compelleret. Sic antem credo apostolum Paulum veraciter
cuncta illa gessisse, nec tamen nunc quemquam factum ex Judaeo
Christianum, vel cogo, vel sino talia veraciter celebrare; sicut nec
tu, cui videtur Paulus ea simulasse, cogis istum, vel sinis talia
simulare.
16. An vis, ut etiam ego dicam, hanc esse summam quaestionis, imo
sententiae tuae; ut post Evangelium Christi, bene faciant credentes
Judaei, si sacrificia offerant, quae obtulit Paulus; si filios
circumcidant, si sabbatum observent, ut Paulus in Timotheo, et
omnes observavere Judaei, dummodo haec simulate ac fallaciter agant?
Hoc si ita est; non jam in haeresim Ebionis, vel eorum quos vulgo
Nazaraeos nuncupant, vel quamlibet aliam veterem, sed nescio in quam
novam delabimur, quae sit eo perniciosior, quo non errore, sed
proposito est ac voluntate fallaci. Quod si respondeas, ut te ab hac
purges sententia, tunc Apostolos ista laudabiliter simulasse, ne
scandalizarentur infirmi qui ex Judaeis multi crediderant, et ea
respuenda nondum intelligebant; nunc vero confirmata per tot gentes
doctrina gratiae christianae, confirmata etiam per omnes Christi
Ecclesias lectione Legis et Prophetarum, quo modo haec
intelligenda, non observanda recitentur, quisquis ea simulando agere
voluerit, insanire: cur mihi non licet dicere, apostolum Paulum, et
alios recte fidei Christianos, tunc illa vetera sacramenta paululum
observando veraciter commendare debuisse, ne putarentur illae
propheticae significationis observationes a piissimis patribus
custoditae, tanquam sacrilegia diabolica a posteris detestandae? Jam
enim cum venisset fides quae prius illis observationibus praenuntiata,
post mortem et resurrectionem Domini revelata est, amiserant tanquam
vitam officii sui. Verumtamen sicut defuncta corpora, necessariorum
officiis deducenda erant quodammodo ad sepulturam, nec simulate, sed
religiose; non autem deserenda continuo, vel inimicorum
obtrectationibus tanquam canum morsibus projicienda. Proinde nunc
quisquis Christianorum, quamvis sit ex Judaeis, similiter ea
celebrare voluerit, tanquam sopitos cineres eruens, non erit pius
deductor vel bajulus corporis, sed impius sepulturae violator.
17. Fateor sane, in eo quod epistola continet mea, quod ideo
sacramenta Judaeorum Paulus celebranda susceperat, cum jam Christi
esset apostolus, ut doceret non esse perniciosa his qui ea vellent,
sicut a parentibus per Legem acceperant, custodire, minus me
posuisse, Illo duntaxat tempore, quo primum fidei gratia revelata
est: tunc enim hoc non erat perniciosum. Progressu vero temporis
illae observationes ab omnibus Christianis desererentur; ne, si tunc
fieret, non discerneretur quod Deus populo suo per Moysen praecepit,
ab eo quod in templis daemoniorum spiritus immundus instituit. Proinde
potius culpanda est negligentia mea, quia hoc non addidi, quam
objurgatio tua. Verumtamen longe antequam litteras tuas accepissem,
scribens contra Faustum manichaeum quomodo eumdem locum, quamvis
breviter explicaverim, et hoc illic non praetermiserim, et legere
poterit, si non dedignetur, Benignitas tua, et a charissimis
nostris, per quos nunc haec scripta misi, quomodo volueris tibi fides
fiet, illud me ante dictasse: mihique de animo meo crede, quod coram
Deo loquens, jure charitatis exposco, nunquam mihi visum fuisse,
etiam nunc Christianos ex Judaeis factos, sacramenta illa vetera
quolibet affectu, quolibet animo celebrare debere, aut eis ullo modo
licere; cum illud de Paulo semper ita senserim, ex quo illius mihi
Litterae innotuerunt: sicut nec tibi videtur, hoc tempore cuiquam
esse simulanda ista, cum hoc fecisse Apostolos credas.
18. Proinde sicut tu e contrario loqueris, et licet reclamante,
sicut scribis, mundo, libera voce pronuntias, cerimonias Judaeorum
et perniciosas esse et mortiferas Christianis, et quicumque eas
observaverit, sive ex Judaeis, sive ex Gentibus, eum in barathrum
diaboli devolutum; ita ego hanc vocem tuam omnino confirmo, et addo:
Quicumque eas observaverit, sive ex Judaeis, sive ex Gentibus, non
solum veraciter, verum etiam simulate, eum in barathrum diaboli
devolutum. Quid quaeris amplius? Sed sicut tu simulationem
Apostolorum ab hujus temporis ratione secernis: ita ego Pauli
apostoli veracem tunc in his omnibus conversationem ab hujus temporis,
quamvis minime simulata, cerimoniarum Judaicarum observatione
secerno; quoniam tunc fuit approbanda, nunc detestanda. Ita quamvis
legerimus, Lex et Prophetae usque ad Joannem Baptistam (Luc.
XVI, 16); et quia propterea quaerebant Judaei Christum
interficere, quia non solum solvebat sabbatum, sed et Patrem suum
dicebat Deum, aequalem se faciens Deo (Joan. V, 18); et quia
gratiam pro gratia accepimus; et quoniam Lex per Moysen data est,
Gratia autem et veritas per Jesum Christum facta est (Id. I,
16, 17); et per Jeremiam promissum est, daturum Deum
Testamentum novum domui Juda, non secundum Testamentum quod
disposuit patribus eorum (Jer. XXXI, 31): non tamen arbitror
ipsum Dominum fallaciter a parentibus circumcisum. Aut si hoc propter
aetatem minime prohibebat; nec illud arbitror eum dixisse fallaciter
leproso, quem certe non illa per Moysen praecepta observatio, sed
ipse mandaverat: Vade et offer pro te sacrificium quod praecepit
Moyses in testimonium illis (Marc. I, 44). Nec fallaciter
ascendit ad diem festum, usque adeo non causa ostentationis coram
hominibus, ut non evidenter ascenderit, sed latenter (Joan.
VII, 10).
19. At enim dixit idem apostolus: Ecce ego Paulus dico vobis quia
si circumcidamini, Christus vobis nihil proderit (Gal. V, 2).
Decepit ergo Timotheum, et fecit ei nihil prodesse Christum. An
quia hoc fallaciter factum est, ideo non obfuit? At ipse hoc non
posuit, nec ait, Si circumcidamini veraciter, sicut nec fallaciter;
sed sine ulla exceptione dixit: Si circumcidamini, Christus vobis
nihil proderit. Sicut ergo tu vis hic locum dare sententiae tuae, ut
velis subintelligi, nisi fallaciter; ita non imprudenter flagito ut
etiam nos illic intelligere sinas eis dictum, Si circumcidamini, qui
propterea volebant circumcidi, quod aliter se putabant in Christo
salvos esse non posse. Hoc ergo animo, hac voluntate, ista
intentione quisquis tunc circumcidebatur, Christus ei nihil omnino
proderat: Sicut alibi aperte dicit, Nam si per Legem justitia,
ergo Christus gratis mortuus est (Gal. II, 21). Hoc declarat
et quod ipse commemorasti: Evacuati estis a Christo qui in Lege
justificamini; a gratia excidistis. Illos itaque arguit, qui se
justificari in Lege credebant, non qui legitima illa in ejus honorem,
a quo mandata sunt, observabant, intelligentes et qua praenuntiandae
veritatis ratione mandata sint, et quousque debeant perdurare. Unde
est illud quod ait, Si spiritu ducimini, non adhuc estis sub Lege
(Id. V, 4, 18): unde, velut colligis, apparet qui sub Lege
est non dispensative ut nostros putas voluisse majores, sed vere, ut
ego intelligo, eum Spiritum sanctum non habere.
20. Magna mihi videtur quaestio, quid sit esse sub Lege sic,
quemadmodum Apostolus culpat. Neque enim hoc eum propter
circumcisionem arbitror dicere, aut illa sacrificia quae tunc facta a
patribus, nunc a Christianis non fiunt, et caetera hujusmodi: sed
hoc ipsum etiam quod Lex dicit, Non concupisces (Exod. XX,
17, et Deut. V, 21), quod fatemur certe Christianos debere
observare, atque evangelica maxime illustratione praedicari, Legem
dicit esse sanctam, et mandatum sanctum, et justum et bonum; deinde
subjungit: Quod ergo bonum est, mihi factum est mors? Absit; sed
peccatum ut appareat peccatum, per bonum mihi operatum est mortem, ut
fiat supra modum peccator aut peccatum, per mandatum (Rom. VII,
12, 13). Quod autem hic dicit, Peccatum per mandatum fieri
supra modum, hoc alibi ait, Lex subintravit ut abundaret delictum.
Ubi autem abundavit delictum, superabundavit et gratia (Id. V,
20). Et alibi, cum superius de dispensatione gratiae loqueretur,
quod ipsa justificet, velut interrogans ait, Quid ergo Lex? atque
huic interrogationi continuo respondit, Praevaricationis gratia posita
est, donec veniret semen cui promissum est (Gal. III, 19).
Hos ergo damnabiliter dicit esse sub Lege, quos reos facit Lex, non
implentes Legem, dum non intelligendo gratiae beneficium ad facienda
Dei praecepta, quasi de suis viribus superba elatione praesumunt.
Plenitudo enim Legis charitas (Rom. XIII, 10). Charitas
vero Dei diffusa est in cordibus nostris, non per nos ipsos, sed per
Spiritum sanctum qui datus est nobis (Id. V, 5). Sed huic rei
quantum satis est explicandae, prolixior fortasse et sui proprii
voluminis sermo debetur. Si ergo illud quod Lex ait, Non
concupisces (Id. XIII, 9), si humana infirmitas gratia Dei
adjuta non fuerit, sub se reum tenet, et praevaricatorem potius
damnat, quam liberat peccatorem; quanto magis illa, quae
significationis causa praecepta sunt, circumcisio, et caetera, quae
revelatione gratiae latius innotescente necesse fuerat aboleri,
justificare neminem poterant? Non tamen ideo fuerant tanquam diabolica
Gentium sacrilegia fugienda, etiam cum ipsa gratia jam coeperat
revelari, quae umbris talibus fuerat praenuntiata; sed permittenda
paululum, eis maxime qui ex illo populo, cui data sunt, venerant.
Postea vero tanquam cum honore sepulta sunt, a Christianis omnibus
irreparabiliter deserenda.
21. Hoc autem, quod dicis, Non dispensative, ut nostri voluere
majores; quid sibi vult, oro te? Aut enim hoc est, quod ego appello
officiosum mendacium, ut haec dispensatio sit officium velut honeste
mentiendi: aut quid aliud sit, omnino non video, nisi forte, addito
nomine dispensationis, fit ut mendacium non sit mendacium; quod si
absurdum est, cur ergo non aperte dicis, officiosum mendacium
defendendum? nisi forte nomen te movet, quia non tam usitatum est in
ecclesiasticis libris vocabulum officii, quod Ambrosius noster non
timuit, qui suos quosdam libros utilium praeceptionum plenos, de
Officiis voluit appellare. An si officiose mentiatur quisque,
culpandus est; si dispensative, approbandus? Rogo te, mentiatur ubi
elegerit qui hoc putat: quia et in hoc magna quaestio est, sitne
aliquando mentiri viri boni, imo viri christiani, qualibus dictum
est, Sit in ore vestro, Est, est, Non, non, ut non sub judicio
decidatis (Jacob. V, 12, et Matth. V, 37); et qui cum
fide audiunt, Perdes omnes qui loquuntur mendacium (Psal. V,
7).
22. Sed haec, ut dixi, et alia et magna quaestio est; eligat quod
voluerit, qui hoc existimat, ubi mentiatur; dum tamen a scribentibus
auctoribus sanctarum Scripturarum, et maxime canonicarum, inconcusse
credatur, et defendatur omnino abesse mendacium; ne dispensatores
Christi, de quibus dictum est, Hic jam quaeritur inter
dispensatores, ut fidelis quis inveniatur (I Cor. IV, 2),
tanquam magnum aliquid sibi fideliter didicisse videantur, pro
veritatis dispensatione mentiri, cum ipsa fides in latino sermone ab eo
dicatur appellata, quia fit quod dicitur. Ubi autem fit quod
dicitur, mentiendi utique non est locus. Fidelis igitur dispensator
apostolus Paulus procul dubio nobis exhibet in scribendo fidem; quia
veritatis dispensator erat, non falsitatis. Ac per hoc verum
scripsit, vidisse se Petrum non recte ingredientem ad veritatem
Evangelii eique in faciem restitisse, quod Gentes cogeret judaizare.
Ipse vero Petrus, quod a Paulo fiebat utiliter libertate
charitatis, sanctae ac benignae pietate humilitatis accepit: atque ita
rarius et sanctius exemplum posteris praebuit, quo non dedignarentur,
sicubi forte recti tramitem reliquissent, etiam a posterioribus
corrigi; quam Paulus, quo confidenter auderent etiam minores
majoribus pro defendenda evangelica veritate, salva fraterna charitate
resistere. Nam cum satius sit a tenendo itinere, in nullo quam in
aliquo declinare, multo est tamen mirabilius et laudabilius, libenter
accipere corrigentem, quam audacter corrigere deviantem. Est laus
itaque justae libertatis in Paulo, et sanctae humilitatis in Petro:
quae, quantum mihi pro modulo meo videtur, magis fuerat adversus
calumniantem Porphyrium defendenda, quam ut ei daretur obtrectandi
major occasio; qua multo mordacius criminaretur Christianos fallaciter
vel suas litteras scribere, vel Dei sui sacramenta portare.
CAPUT III.
23. Flagitas a me ut aliquem saltem unum ostendam, cujus in hac re
sententiam sim secutus, cum tu tam plures nominatim commemoraveris,
qui te in eo quod adstruis praecesserunt; petens ut in eo, si te
reprehendo errantem, patiar te errare cum talibus, quorum ego,
fateor, neminem legi: sed cum sint ferme sex, vel septem, horum
quatuor auctoritatem tu quoque infringis. Nam Laodicenum, cujus
nomen taces, de Ecclesia dicis nuper egressum; Alexandrum autem
veterem haereticum; Origenem vero ac Didymum reprehensos abs te lego
in recentioribus opusculis tuis, et non mediocriter, nec de
mediocribus quaestionibus, quamvis Origenem mirabiliter ante
laudaveris. Cum iis ergo errare puto quia nec te ipse patieris;
quamvis hoc perinde dicatur, ac si in hac sententia non erraverint.
Nam quis est qui se velit cum quolibet errare? Tres igitur restant,
Eusebius Emisenus, Theodorus Heracleotes, et quem paulo post
commemoras Joannes qui dudum in pontificali gradu Constantinopolitanam
rexit ecclesiam.
24. Porro, si quaeras vel recolas quid hinc senserit noster
Ambrosius, quid noster itidem Cyprianus ; invenies fortasse nec
nobis defuisse, quos in eo quod asserimus sequeremur. Quanquam,
sicut paulo ante dixi, tantummodo Scripturis canonicis hanc ingenuam
debeam servitutem, qua eas solas ita sequar, ut conscriptores earum
nihil in eis omnino errasse, nihil fallaciter posuisse non dubitem.
Proinde, cum quaero tertium, ut tres etiam ego tribus opponam,
possem quidem, ut arbitror, facile reperire, si multa legissem;
verumtamen ipse mihi pro his omnibus, imo supra hos omnes apostolus
Paulus occurrit. Ad ipsum confugio: ad ipsum ab omnibus, qui aliud
sentiunt, litterarum ejus tractatoribus provoco; ipsum interrogans
interpello et requiro in eo quod scripsit ad Galatas, vidisse se
Petrum non recte ingredientem ad veritatem Evangelii, eique in faciem
propterea restitisse, quod illa simulatione Gentes judaizare cogebat,
utrum verum scripserit, an forte nescio qua dispensativa falsitate
mentitus sit. Et audio eum paulo superius in ejusdem narrationis
exordio religiosa voce mihi clamantem: Quae autem scribo vobis, ecce
coram Deo, quia non mentior (Gal. I, 20).
25. Dent veniam quilibet aliud opinantes; ego magis credo tanto
apostolo in suis, et pro suis Litteris juranti, quam cuiquam
doctissimo de alienis litteris disputanti. Nec dici timeo, me sic
Paulum defendere, quod non simularit errorem Judaeorum, sed vere
fuerit in errore. Quoniam neque simulabat errorem, qui libertate
apostolica, sicut illi tempori congruebat, vetera illa sacramenta,
ubi opus erat, agendo commendabat ea, non satanae versutia decipiendis
hominibus, sed Dei providentia praenuntiandis rebus futuris prophetice
constituta: nec vere fuerat in errore Judaeorum, qui non solum
noverat, sed etiam instanter et acriter praedicabat eos errare, qui
putabant Gentibus imponenda, vel justificationi quorumcumque fidelium
necessaria.
26. Quod autem dixi eum factum Judaeis tanquam Judaeum et tanquam
gentilem Gentilibus, non mentientis astu, sed compatientis affectu:
quemadmodum dixerim parum mihi visus es attendisse; imo ego fortasse
non satis hoc explanare potuerim. Neque enim hoc ideo dixi, quod
misericorditer illa simulaverit; sed quia sic non ea simulavit quae
faciebat similia Judaeis, quemadmodum nec illa quae faciebat similia
Gentibus, quae tu quoque commemorasti; atque in eo me, quod non
ingrate fateor, adjuvisti. Cum enim abs te quaesissem in epistola
mea, quomodo putetur ideo factus Judaeis tanquam Judaeus, quia
fallaciter suscepit sacramenta Judaeorum, cum et Gentibus tanquam
gentilis factus sit, nec tamen suscepit fallaciter sacrificia
Gentium; tu respondisti, in eo factum Gentibus tanquam gentilem,
quod praeputium receperit, quod indifferenter permiserit vesci cibis
quos damnant Judaei: ubi ego quaero utrum et hoc simulate fecerit:
quod si absurdissimum atque falsissimum est; sic ergo et illa in quibus
Judaeorum consuetudini congruebat libertate prudenti, non necessitate
servili, aut quod est indignius, dispensatione fallaci potius quam
fideli.
27. Fidelibus enim, et iis qui cognoverunt veritatem, sicut ipse
testatur, nisi forte et hic fallit, omnis creatura Dei bona est, et
nihil abjiciendum quod cum gratiarum actione accipitur (I Tim.
IV, 4). Ergo et ipsi Paulo non solum viro , verum etiam
dispensatori maxime fideli, non solum cognitori, verum etiam doctori
veritatis, omnis utique in cibis creatura Dei non simulate, sed vere
bona erat. Cur igitur nihil simulate suscipiendo sacrorum
cerimoniarumque Gentilium, sed de cibis et praeputio verum sentiendo
ac docendo, tamen tanquam gentilis factus est Gentibus, et non potuit
fieri tanquam Judaeus Judaeis, nisi fallaciter suscipiendo sacramenta
Judaeorum? Cur oleastro inserto servavit dispensationis veracem
fidem; et naturalibus ramis non extra, sed in arbore constitutis,
nescio quod dispensatoriae simulationis velamen obtendit? Cur factus
tanquam gentilis Gentibus, quod sentit docet, quod ait sentit;
factus autem tanquam Judaeus Judaeis, aliud in pectore claudit,
aliud promit in verbis, in factis, in scriptis? Sed absit hoc
sapere. Utrisque enim debebat charitatem de corde puro et conscientia
bona, et fide non ficta (Id. I, 5). Ac per hoc omnibus omnia
factus est, ut omnes lucrifaceret (I Cor. IX, 19-22), non
mentientis astu, sed compatientis affectu; id est, non omnia mala
hominum fallaciter agendo, sed aliorum omnium malis omnibus, tanquam
si sua essent, misericordis medicinae diligentiam procurando.
28. Cum itaque illa Testamenti Veteris sacramenta etiam sibi
agenda minime recusabat, non misericorditer fallebat, sed omnino non
fallens, atque hoc modo a Domino Deo illa usque ad certi temporis
dispensationem jussa esse commendans, a sacrilegis sacris Gentium
distinguebat. Tunc autem, non mentientis astu, sed compatientis
affectu, Judaeis tanquam Judaeus fiebat, quando eos ab illo errore,
quo vel in Christum credere nolebant, vel per vetera sacerdotia sua
cerimoniarumque observationes, se a peccatis posse mundari, fierique
salvos existimabant, sic liberare cupiebat, tanquam ipse illo errore
teneretur; diligens utique proximum tanquam seipsum, et haec aliis
faciens, quae sibi ab aliis fieri vellet, si hoc illi opus esset:
quod cum Dominus monuisset, adjunxit, Haec est enim Lex et
Prophetae (Matth. XXII, 40).
29. Hunc compatientis affectum, in eadem Epistola ad Galatas
praecipit, dicens: Si praeoccupatus fuerit homo in aliquo delicto;
vos qui spirituales estis, instruite hujusmodi in spiritu lenitatis,
intendens teipsum, ne et tu tenteris (Gal. VI, 1). Vide si
non dixit: Fiere tanquam ille, ut illum lucrifacias. Non utique ut
ipsum dilectum fallaciter ageret, aut se id habere simularet; sed ut
in alterius delicto, quid etiam sibi accidere posset, attenderet,
atque ita alteri, tanquam sibi ab altero vellet, misericorditer
subveniret: hoc est non mentientis astu, sed compatientis affectu.
Sic Judaeo, sic gentili, sic cuilibet homini Paulus in errore vel
peccato aliquo constituto, non simulando quod non erat, sed
compatiendo, quia esse potuisset, tanquam qui se hominem cogitaret,
omnibus omnia factus est, ut omnes lucrifaceret.
CAPUT IV.
30. Teipsum, si placet, obsecro te, paulisper intuere; teipsum,
inquam, erga memetipsum, et recole, vel, si habes conscripta,
relege verba tua in illa Epistola quam mihi per fratrem nostrum jam
collegam meum Cyprianum, breviorem misisti, quam veraci, quam
germano, quam pleno charitatis affectu, cum quaedam me in te
commisisse expostulasses graviter, subjunxisti: In hoc laeditur
amicitia, in hoc necessitudinis jura violantur, ne videamur certare
pueriliter, et fautoribus invicem, vel detractoribus nostris tribuere
materiam contendendi. Haec abs te verba non solum ex animo dicta
sentio, verum etiam benigno animo ad consulendum mihi. Denique
addis, quod etiamsi non adderes, appareret, et dicis: Haec scribo,
quia pure et christiane diligere te cupio, nec quidquam in mea mente
retinere, quod distet a labiis. O vir sancte, mihique, ut Deus
videt animam meam, veraci, corde dilecte, hoc ipsum quod posuisti in
litteris tuis, quod te mihi exhibuisse non dubito, hoc ipsum omnino
apostolum Paulum credo exhibuisse in Litteris suis, non unicuilibet
homini, sed Judaeis, et Graecis, et omnibus Gentibus filiis suis,
quos in Evangelio genuerat, et quos pariendos parturiebat; et deinde
posterorum tot millibus fidelium Christianorum, propter quos illa
memoriae mandabatur Epistola, ut nihil in sua mente retineret quod
distaret a labiis.
31. Certe factus es etiam tu, tanquam ego, non mentientis astu,
sed compatientis affectu, cum cogitares tam me non relinquendum in ea
culpa, in quam me prolapsum existimasti, quam nec te velles, si eo
modo prolapsus esses. Unde agens gratias benevolae menti erga me
tuae, simul posco, ut etiam mihi non succenseas, quod cum in
opusculis tuis aliqua me moverent, motum meum intimavi tibi: hoc erga
me ab omnibus servari volens, quod erga te ipse servavi, ut quidquid
improbandum putant in scriptis meis, nec laudent subdolo pectore, nec
ita reprehendant apud alios, ut taceant apud me; hinc potius
existimans laedi amicitiam et necessitudinis jura violari. Nescio
enim, utrum christianae amicitiae putandae sint, in quibus magis valet
vulgare proverbium, Obsequium amicos, veritas odium parit
(Terentius in Andr., act. 1, scena 1), quam ecclesiasticum,
Fideliora sunt vulnera amici, quam voluntaria oscula inimici (Prov.
XXVII, 6).
32. Proinde charissimos nostros, qui nostris laboribus sincerissime
favent, hoc potius quanta possumus instantia doceamus, quo sciant
fieri posse ut inter charissimos aliquid alterutro sermone
contradicatur, nec tamen charitas ipsa minuatur, nec veritas odium
pariat, quae debetur amicitiae; sive illud verum sit quod
contradicitur, sive corde veraci qualecumque sit dicitur, non
retinendo in mente quod distet a labiis. Credant itaque fratres
nostri, familiares tui, quibus testimonium perhibes, quod sint vasa
Christi, me invito factum, nec mediocrem de hac re dolorem inesse
cordi meo, quod litterae meae prius in multorum manus venerunt, quam
ad te, ad quem scriptae sunt, pervenire potuerunt. Quo autem modo id
acciderit, et longum est narrare, et, nisi fallor, superfluum: cum
sufficiat si quid mihi in hoc creditur, non eo factum animo quo
putatur; nec omnino meae fuisse voluntatis aut dispositionis, aut
consensionis, aut saltem cogitationis, ut fieret. Hoc si non
credunt, quod teste Deo loquor, quid amplius faciam non habeo. Ego
tamen absit ut eos credam haec tuae Sanctitati malevola mente suggerere
ad excitandas inter nos inimicitias; quas misericordia Domini Dei
nostri avertat a nobis; sed, sine ullo nocendi animo, facile de
homine humana vitia suspicari. Hoc me enim de illis aequum est
credere, si vasa sunt Christi, non in contumeliam, sed in honorem
facta, et disposita in domo magna a Deo, in opus bonum (II Tim.
II, 20, 21). Quod si post hanc attestationem meam, si in
notitiam eorum venerit, facere voluerint; quam non recte faciant, et
tu vides.
33. Quod sane scripseram, nullum me librum adversus te Romam
misisse, ideo scripseram, quia et libri nomen ab illa epistola
discernebam, unde omnino nescio quid aliud te audisse existimaveram;
et Romam nec ipsam epistolam, sed tibi miseram; et adversus te non
esse arbitrabar, quod sinceritate amicitiae sive ad admonendum, sive
ad te vel me abs te corrigendum fecisse me noveram. Exceptis autem
familiaribus tuis, teipsum obsecro per gratiam qua redempti sumus, ut
quaecumque tua bona, quae tibi bonitate Domini concessa sunt, in
litteris meis posui, non me existimes insidioso blandiloquio posuisse.
Si quid autem in te peccavi, dimittas mihi. Nec illud quod de nescio
cujus poetae facto ineptius fortasse quam litteratius a me commemoratum
est, amplius quam dixi, ad te trahas: cum continuo subjecerim non hoc
ideo me dixisse, ut oculos cordis reciperes, quos absit unquam ut
amiseris; sed ut adverteres quos sanos ac vigiles haberes. Propter
solam ergo PALINODIAN, si aliquid scripserimus quod scripto
posteriore destruere debeamus , imitandam, non propter Stesichori
caecitatem, quam cordi tuo nec tribui, nec timui, attingendum illud
existimavi; atque identidem rogo, ut me fidenter corrigas, ubi mihi
hoc opus esse perspexeris. Quanquam enim secundum honorum vocabula
quae jam Ecclesiae usus obtinuit, episcopatus presbyterio major sit:
tamen in multis rebus Augustinus Hieronymo minor est; licet etiam a
minore quolibet non sit refugienda, vel dedignanda correctio.
CAPUT V.
34. De interpretatione tua jam mihi persuasisti, qua utilitate
Scripturas volueris transferre de Hebraeis, ut scilicet ea, quae a
Judaeis praetermissa, vel corrupta sunt, proferres in medium. Sed
insinuare digneris peto, a quibus Judaeis, utrum ab eis ipsis qui
ante adventum Domini interpretati sunt; et si ita est, quibus vel
quonam eorum: an ab istis posterius, qui propterea putari possunt
aliqua de codicibus graecis vel subtraxisse, vel in eis corrupisse, ne
illis testimoniis de christiana fide convincerentur. Illi autem
anteriores cur hoc facere voluerint, non invenio. Deinde nobis
mittas, obsecro, interpretationem tuam de Septuaginta, quam te
edidisse nesciebam. Librum quoque tuum, cujus mentionem fecisti, de
Optimo genere interpretandi, cupio legere, et adhuc nosse quomodo
coaequanda sit in interprete peritia linguarum, conjecturis eorum qui
Scripturas edisserendo pertractant; quos necesse est, etiamsi rectae
atque unius fidei fuerint, varias parere in multorum locorum
obscuritate sententias: quamvis nequaquam ipsa varietas ab ejusdem
fidei unitate discordet; sicut etiam unus tractator, secundum eamdem
fidem aliter atque aliter eumdem locum potest exponere, quia hoc ejus
obscuritas patitur.
35. Ideo autem desidero interpretationem tuam de Septuaginta, ut
et tanta latinorum interpretum, qui qualescumque hoc ausi sunt,
quantum possumus imperitia careamus: et hi qui me invidere putant
utilibus laboribus tuis, tandem aliquando, si fieri potest,
intelligant, propterea me nolle tuam ex hebraeo interpretationem in
ecclesiis legi, ne contra Septuaginta auctoritatem, tanquam novum
aliquid proferentes, magno scandalo perturbemus plebes Christi,
quarum aures et corda illam interpretationem audire consueverunt, quae
etiam ab Apostolis approbata est. Unde et illud apud Jonam virgultum
(Jonae IV, 6), si in hebraeo nec hedera est, nec cucurbita,
sed nescio quid aliud, quod trunco suo nixum nullis sustentandum
adminiculis erigatur; mallem jam in omnibus latinis cucurbitam legi.
Non enim frustra hoc puto Septuaginta posuisse, nisi quia et huic
simile sciebant.
36. Satis me, imo fortasse plus quam satis, tribus epistolis
tuis, respondisse arbitror ; quarum duas per Cyprianum accepi, unam
per Firmum. Rescribe quod visum fuerit ad nos vel alios instruendos.
Dabo autem operam diligentiorem, quantum me adjuvat Dominus, ut
litterae quas ad te scribo, prius ad te perveniant quam ad quemquam, a
quo latius dispergantur. Fateor enim, nec mihi hoc fieri velle de
tuis ad me, quod de meis ad te factum justissime expostulas. Tamen
placeat nobis invicem non tantum charitas, verum etiam libertas
amicitiae, ne apud me taceas, vel ego apud te, quod in nostris
litteris vicissim nos movet, eo scilicet animo qui oculis Dei in
fraterna dilectione non displicet. Quod si inter nos fieri posse sine
ipsius dilectionis perniciosa offensione non putas; non fiat. Illa
enim charitas quam tecum habere vellem, profecto major est; sed melius
haec minor quam nulla est.
|
|
