|
Dilectissimo fratri VINCENTIO, AUGUSTINUS.
CAPUT PRIMUM.
1. Accepi epistolam, quam tuam esse mihi non incredibile visum est:
attulit enim eam, quem catholicum christianum esse constaret, qui, ut
opinor, mihi mentiri non auderet. Sed etsi forte non sunt litterae
tuae, ego ei qui scripsit rescribendum putavi. Nunc me potius quietis
esse avidum et petentem, quam tunc cum me adolescentem, vivo adhuc
Rogato cui successisti, apud Carthaginem noveras. Sed Donatistae
nimium inquieti sunt, quos per ordinatas a Deo potestates cohiberi
atque corrigi mihi non videtur inutile. Nam de multorum jam
correctione gaudemus, qui tam veraciter unitatem catholicam tenent
atque defendunt, et a pristino errore se liberatos esse laetantur, ut
eos cum magna gratulatione miremur. Qui tamen nescio qua vi
consuetudinis, nullo modo mutari in melius cogitarent, nisi hoc
terrore perculsi, sollicitam mentem ad considerationem veritatis
intenderent; ne forte si non pro justitia, sed pro perversitate et
praesumptione hominum ipsas temporales molestias, infructuosa et vana
tolerantia paterentur, apud Deum postea non invenirent nisi debitas
poenas impiorum, qui ejus tam lenem admonitionem, et paterna flagella
contempserint: ac sic ista cogitatione dociles facti, non in calumniis
et fabulis humanis, sed in divinis Libris promissam per omnes gentes
invenirent Ecclesiam, quam suis oculis reddi conspicerent, in quibus
et Christum praenuntiatum, etiam non visum super coelos esse minime
dubitarent. Numquidnam ego istorum saluti invidere debebam, ut
collegas meos ab hujusmodi paterna diligentia revocarem, per quam
factum est ut multos videamus accusare suam pristinam caecitatem? qui
cum super coelos exaltatum Christum, etiam non videntes credebant;
gloriam tamen ejus super omnem terram, etiam videntes negabant, cum
Propheta utrumque una sententia tanta manifestatione complexus sit,
dicens: Exaltare super coelos, Deus, et super omnem terram gloria
tua (Psal. CVII, 6).
2. Istos ergo atroces quondam inimicos nostros, pacem et quietem
nostram variis violentiarum et insidiarum generibus gravibus graviter
infestantes, si sic contemneremus et toleraremus, ut nihil omnino quod
ad eos terrendos ac corrigendos valere posset, excogitaretur et
ageretur a nobis, vere malum pro malo redderemus. Si enim quisquam
inimicum suum periculosis febribus phreneticum factum, currere videret
in praeceps, nonne tunc potius malum pro malo redderet, si eum sic
currere permitteret, quam si corripiendum ligandumque curaret? Et
tamen tunc ei molestissimus et adversissimus videretur, quando
utilissimus et misericordissimus extitisset: sed plane salute reparata
tanto uberius ei gratias ageret, quanto sibi eum minus pepercisse
sensisset. O si possem tibi ostendere, ex ipsis Circumcellionibus
quam multos jam catholicos manifestos habeamus, damnantes suam
pristinam vitam, et miserabilem errorem quo se arbitrabantur pro
Ecclesia Dei facere quidquid inquieta temeritate faciebant! qui tamen
ad hanc sanitatem non perducerentur, nisi legum istarum quae tibi
displicent, vinculis tanquam phrenetici ligarentur. Quid illud
alterum genus morbi gravissimi eorum, qui turbulentam quidem audaciam
non habebant, sed quadam vetusta socordia premebantur, dicentes
nobis, Verum quidem dicitis, non est quod respondeatur; sed durum
est nobis traditionem parentum relinquere: nonne salubriter regula
temporalium molestiarum excutiendi erant, ut tanquam de somno
lethargico emergerent, et in salutem unitatis evigilarent? Quam multi
ex ipsis nunc nobiscum gaudentes, pristinum pondus perniciosi sui
operis accusant, et fatentur nos sibi molestos esse debuisse, ne
tanquam mortifero somno, ita morbo veternosae consuetudinis
interirent.
3. At enim quibusdam ista non prosunt. Numquid ideo negligenda est
medicina, quia nonnullorum est insanabilis pestilentia? Tu non
attendis nisi eos qui ita duri sunt, ut nec istam recipiant
disciplinam. De talibus enim scriptum est: Frustra flagellavi filios
vestros; disciplinam non receperunt (Jer. II, 30). Puto
tamen quia dilectione, non odio flagellati sunt Sed debes etiam tam
multos attendere, de quorum salute gaudemus. Si enim terrerentur, et
non docerentur, improba quasi dominatio videretur. Rursus si
docerentur et non terrerentur, vetustate consuetudinis obdurati ad
capessendam viam salutis pigrius moverentur; quandoquidem multi, quos
bene novimus, reddita sibi ratione et manifestata divinis testimoniis
veritate, respondebant nobis, cupere se in Ecclesiae catholicae
communionem transire, sed violentas perditorum hominum inimicitias
formidare: quas quidem pro justitia et pro aeterna vita utique
contemnere debuerunt; sed talium infirmitas, donec firmi efficiantur,
sustinenda est, non desperanda. Nec obliviscendum quod ipse Dominus
adhuc infirmo Petro ait: Non potes me modo sequi; sequeris autem
postea (Joan. XIII, 36). Cum vero terrori utili doctrina
salutaris adjungitur, ut non solum tenebras erroris lux veritatis
expellat, verum etiam malae consuetudinis vincula vis timoris
abrumpat, de multorum, sicut dixi, salute laetamur, benedicentium
nobiscum, et gratias agentium Deo quod sua pollicitatione completa,
qua reges terrae Christo servituros esse promisit, sic curavit
morbidos, sic sanavit infirmos.
CAPUT II.
4. Non omnis qui parcit, amicus est; nec omnis qui verberat,
inimicus. Meliora sunt vulnera amici, quam voluntaria oscula inimici
(Prov. XXVII, 6). Melius est cum severitate diligere, quam
cum lenitate decipere. Utilius esurienti panis tollitur, si de cibo
securus justitiam negligat, quam esurienti panis frangitur, ut
injustitiae seductus acquiescat. Et qui phreneticum ligat, et qui
lethargicum excitat, ambobus molestus, ambos amat. Quis nos potest
amplius amare, quam Deus? Et tamen nos non solum docere suaviter,
verum etiam salubriter terrere non cessat. Fomentis lenibus quibus
consolatur, saepe etiam mordacissimum medicamentum tribulationis
adjungens, exercet fame Patriarchas etiam pios et religiosos (Gen.
XII, XXVI, XLII, et XLIII), populum contumacem
poenis gravioribus agitat, non aufert ab Apostolo stimulum carnis
tertio rogatus, ut virtutem in infirmitate perficiat (II Cor.
XII, 7-9). Diligamus etiam inimicos nostros, quia hoc justum
est, et hoc praecipit Deus, ut simus filii Patris nostri qui in
coelis est, qui facit solem suum oriri super bonos et malos, et pluit
super justos et injustos (Matth. V, 45). Sed sicut ista dona
ejus laudamus, ita etiam flagella ejus in eos quos diligit,
cogitemus.
5. Putas neminem debere cogi ad justitiam, cum legas patremfamilias
dixisse servis, Quoscumque inveneritis cogite intrare (Luc.
XIV, 23); cum legas etiam ipsum primo Saulum, postea Paulum,
ad cognoscendam et tenendam veritatem, magna violentia Christi
cogentis esse compulsum (Act. IX, 3-7): nisi forte chariorem
putas hominibus esse pecuniam, vel qualemlibet possessionem, quam
lucem istam, quae oculis carpitur. Hanc ille coelesti prostratus voce
subito amissam non recuperavit, nisi cum sanctae incorporaretur
Ecclesiae. Et putas nullam vim adhibendam esse homini, ut ab erroris
pernicie liberetur; cum ipsum Deum, quo nemo nos utilius diligit,
certissimis exemplis hoc facere videas, et Christum audias dicentem,
Nemo venit ad me, nisi quem Pater attraxerit (Joan. VI,
44), quod fit in cordibus omnium qui se ad eum divinae iracundiae
timore convertunt; et noveris aliquando furem avertendis pecoribus
pabulum spargere, et aliquando pastorem flagello ad gregem pecora
errantia revocare!
6. Nonne contumacem ancillam data sibi potestate, Sara potius
affligebat? Et utique non eam, quam superius beneficio suo matrem
fecerat, crudeliter oderat; sed in ea superbiam salubriter edomabat
(Gen. XVI, 5). Non autem ignoras, quod istae duae mulieres
Sara et Agar, et duo filii earum Isaac et Ismael, pro
spiritualibus et carnalibus figurentur. Et cum legamus ancillam et
filium ejus a Sara passos graves molestias, Paulus tamen apostolus
dicit quod ab Ismaele persecutionem sit passus Isaac: Sed sicut
tunc, inquit, ille qui erat secundum carnem, persequebatur eum qui
erat secundum spiritum, ita et nunc (Galat. IV, 29), ut qui
possunt, intelligant magis Ecclesiam catholicam persecutionem pati
superbia et impietate carnalium, quos temporalibus molestiis atque
terroribus emendare conatur. Quidquid ergo facit vera et legitima
mater, etiamsi asperum amarumque sentiatur, non malum pro malo
reddit; sed bonum disciplinae, expellendo malum iniquitatis,
apponit, non odio nocendi, sed dilectione sanandi. Cum boni et mali
eadem faciunt, eademque patiuntur, non factis et poenis, sed causis
utique discernendi sunt. Pharao populum Dei duris laboribus atterebat
(Exod. V, 9); Moyses eumdem populum impie agentem duris
coercitionibus affligebat (Id., XXXII, 27): similia
fecerunt, sed non similiter prodesse voluerunt; ille dominatione
inflatus, iste dilectione inflammatus est. Jezabel occidit
Prophetas; Elias occidit pseudoprophetas (III Reg. XVIII,
4, 40): puto quod diversa sint merita facientium, diversa
passorum.
7. Aspice etiam tempora Novi Testamenti, quando jam ipsa
mansuetudo charitatis non solum in corde erat servanda, verum etiam in
luce monstranda; quando Petri gladius in vaginam revocatur a
Christo, et ostenditur non debuisse de vagina eximi nec pro Christo
(Matth. XXVI, 52). Legimus tamen non solum, quod
caeciderunt Judaei Paulum apostolum, verum etiam quod caeciderunt et
Graeci pro Paulo apostolo Sosthenem Judaeum (Act. XVI, 22,
23, et XVIII, 17): nonne similitudo facti quasi utrosque
conjungit, et tamen eos causae dissimilitudo discernit? Nempe Deus
proprio Filio non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum
(Rom. VIII, 32): nempe de Filio ipso dicitur, Qui me
dilexit, et tradidit semetipsum pro me (Galat. II, 20): nempe
et de Juda dicitur quod introierit in eum satanas, ut traderet
Christum (Joan. XIII, 2). Cum ergo et Pater tradiderit
Filium suum, et ipse Christus corpus suum, et Judas Dominum suum,
cur in hac traditione Deus est pius, et homo reus, nisi quia in re
una quam fecerunt, causa non una est ob quam fecerunt? Tres cruces in
loco uno erant; in una, latro liberandus; in alia, latro damnandus;
in media, Christus alterum liberaturus, alterum damnaturus: quid
similius istis crucibus? quid dissimilius istis pendentibus? Traditus
est Paulus includendus et colligandus (Act. XXI, 23, 24),
sed quolibet custode carceris pejor est utique satanas; cui tamen ipse
Paulus tradidit hominem in interitum carnis, ut spiritus salvus sit in
die Domini Jesu (I Cor. V, 5). Et hic quid dicimus? Ecce
mitiori tradidit crudelis traditor, crudeliori tradidit misericors
traditor. Discamus, frater, in similitudine operum discernere animos
operantium, nec clausis oculis calumniemur, et benevolos pro
nocentibus accusemus. Item cum ait idem Apostolus tradidisse se
quosdam satanae, ut discerent non blasphemare (I Tim. 1, 20),
malum pro malo reddidit, an potius malos etiam per malum emendare,
bonum opus esse judicavit ?
8. Si semper esset laudabile persecutionem pati, sufficeret Domino
dicere, Beati qui persecutionem patiuntur; nec adderet, propter
justitiam (Matth. V, 10). Item si semper esset culpabile
persecutionem facere, non scriptum esset in sanctis Libris:
Detrahentem proximo suo occulte, hunc persequebar (Psal. C,
5). Aliquando ergo et qui eam patitur, injustus est, et qui eam
facit, justus est. Sed plane semper, et mali persecuti sunt bonos,
et boni persecuti sunt malos: illi nocendo per injustitiam, illi
consulendo per disciplinam; illi immaniter, illi temperanter; illi
servientes cupiditati, illi charitati. Nam qui trucidat, non
considerat quemadmodum laniet; qui autem curat, considerat quemadmodum
secet: ille enim persequitur sanitatem, ille putredinem. Occiderunt
impii Prophetas, occiderunt impios et Prophetae. Flagellaverunt
Judaei Christum, Judaeos flagellavit et Christus. Traditi sunt
Apostoli ab hominibus potestati humanae, tradiderunt et Apostoli
homines potestati satanae. In his omnibus quid attenditur, nisi quis
eorum pro veritate, quis pro iniquitate, quis nocendi causa, quis
emendandi?
CAPUT III.
9. Non invenitur exemplum in evangelicis et apostolicis Litteris,
aliquid petitum a regibus terrae pro Ecclesia, contra inimicos
Ecclesiae. Quis negat non inveniri? Sed nondum implebatur illa
prophetia: Et nunc, reges, intelligite, erudimini qui judicatis
terram; servite Domino in timore. Adhuc enim illud implebatur, quod
in eodem psalmo paulo superius dicitur: Quare fremuerunt gentes, et
populi meditati sunt inania? Astiterunt reges terrae, et principes
convenerunt in unum, adversus Dominum, et adversus Christum ejus
(Psal. II, 10, 11, 1, 2). Verumtamen si facta
praeterita in propheticis libris figurae fuerunt futurorum, in rege
illo qui appellabatur Nabuchodonosor, utrumque tempus figuratum est,
et quod sub Apostolis habuit, et quod nunc habet Ecclesia.
Temporibus itaque Apostolorum et martyrum illud implebatur quod
figuratum est, quando rex memoratus pios et justos cogebat adorare
simulacrum, et recusantes in flammam mittebat. Nunc autem illud
impletur quod paulo post in eodem rege figuratum est, cum conversus ad
honorandum Deum verum, decrevit in regno suo ut quicumque blasphemaret
Deum Sidrac, Misac, et Abdenago, poenis debitis subjaceret
(Dan. III, 96). Prius ergo tempus illius regis significabat
priora tempora regum infidelium, quos passi sunt Christiani pro
impiis; posterius vero tempus illius regis significavit tempora
posteriorum regum jam fidelium, quos patiuntur impii pro Christianis.
10. Sed plane in eis qui sub nomine Christi errant seducti a
perversis, ne forte oves Christi sint errantes, et ad gregem taliter
revocandae sint, temperata severitas et magis mansuetudo servatur, ut
coercitione exsiliorum atque damnorum, admoneantur considerare quid et
quare patiantur, et discant praeponere rumoribus et calumniis hominum
Scripturas quas legunt. Quis enim nostrum, quis vestrum non laudat
leges ab imperatoribus datas adversus sacrificia Paganorum? Et certe
longe ibi poena severior constituta est; illius quippe impietatis
capitale supplicium est. De vobis autem corripiendis atque coercendis
habita ratio est, quo potius admoneremini ab errore discedere, quam
pro scelere puniremini. Potest enim fortasse etiam de vobis dici quod
ait Apostolus de Judaeis: Testimonium illis perhibeo quia zelum Dei
habent, sed non secundum scientiam. Ignorantes enim Dei justitiam et
suam volentes constituere, justitiae Dei non sunt subjecti (Rom.
X, 2, 3). Quid enim aliud et vos quam vestram justitiam vultis
constituere, quando non dicitis justificari nisi eos qui a vobis
potuerint baptizari? In hac ergo apostolica sententia quam de Judaeis
protulit, hoc distatis a Judaeis, quod vos habetis Sacramenta
christiana, quibus illi adhuc carent. Caeterum ad hoc quod ait,
Ignorantes Dei justitiam, et suam volentes constituere, et quod
zelum Dei habent, sed non secundum scientiam, pares estis omnino,
exceptis duntaxat illis, quicumque in vobis sunt scientes quid verum
sit, et pro animositate suae perversitatis, contra veritatem etiam
sibi notissimam dimicantes. Horum quippe impietas, etiam idololatriam
forsitan superat . Sed quia non facile convinci possunt (in animo
namque latet hoc malum), omnes tanquam a nobis minus alieni , leniori
severitate coercemini. Et hoc quidem, vel de omnibus haereticis, qui
christianis Sacramentis imbuuntur, et a Christi veritate sive unitate
dissentiunt, vel Donatistis omnibus dixerim.
11. Quod autem ad vos attinet, qui non solum cum illis communiter
Donatistae a Donato, verum etiam proprie Rogatistae a Rogato
appellamini, mitiores quidem esse videmini, quia cum Circumcellionum
immanissimis gregibus non saevitis; sed nulla bestia, si neminem
vulneret, propterea mansueta dicitur, quia dentes et ungues non
habet. Saevire vos nolle dicitis; ego non posse arbitror. Ita enim
estis numero exigui, ut movere vos contra adversarias vobis
multitudines non audeatis, etsi cupiatis. Sed ponamus vos etiam nolle
quod non valetis; ponamus vos evangelicam sententiam qua scriptum est,
Si quis tibi voluerit tunicam tollere et judicio tecum contendere,
dimitte illi et pallium (Matth. V. 40), sic intelligere, sic
tenere, ut persequentibus vos non solum nulla injuria, verum etiam
nullo jure resistendum putetis; hunc certe intellectum Rogatus auctor
vester, aut non habuit, aut non implevit, qui de nescio quibus
rebus, ut dicitis vestris, acerrima perseverantia, etiam forensi
disceptatione conflixit. Cui si diceretur, Quis unquam Apostolorum
in causa fidei, res suas judicio publico defendit? sicut tu in
epistola tua posuisti, Quis unquam Apostolorum in causa fidei res
alienas invasit? nullum quidem in divinis Litteris hujus facti
reperiret exemplum; sed tamen forte inveniret aliquam veram
defensionem, si veram Ecclesiam retineret, et non sub Ecclesiae
verae nomine impudenter aliquid possideret.
CAPUT IV.
12. Quod autem pertinet ad terrenarum potestatum jussa, contra
schismaticos aut haereticos vel impetranda vel exserenda, illi quidem a
quibus vos separastis acerrimi fuerunt, et contra vos, quantum audire
potuimus; et contra Maximianistas, quod Gestorum etiam certis
documentis probamus: sed tamen nondum ab eis separati eratis , quando
Juliano imperatori in sua petitione dixerunt, quod apud eum sola
justitia locum haberet; quem certe apostatam noverant, et idololatriis
deditum sic videbant, ut aut justitiam esse idololatriam faterentur,
aut se scelerate mentitos negare non possent, ut apud eum dicerent
solam locum habere justitiam, apud quem magnum locum cernerent habere
idololatriam. Sed fuerit error in verbo, de facto ipso quid dicis?
Si nihil justum ab imperatore petendum est, cur a Juliano petitum est
quod justum putatum est ?
13. An hoc petendum est, ut sua quisque recuperet, non ut
aliquem, quo ab imperatore coerceatur, accuset? Interim et in suarum
rerum recipiendarum repetitione ab apostolicis exemplis receditur, quia
hoc fecisse nemo invenitur illorum. Sed tamen cum majores vestri ipsum
Caecilianum tunc Ecclesiae Carthaginensis episcopum, cui tanquam
criminoso communicare noluerunt, apud principem Constantinum per
Anulinum proconsulem accusaverunt; non res suas amissas repetiverunt,
sed innocentem, sicut existimamus et sicut ipse judiciorum exitus
docuit, calumniose appetiverunt: quo quid sceleratius ab eis fieri
potuit? Si autem, sicut falso arbitramini, vere criminosum
judicandum terrenis potestatibus tradiderunt, quid nobis objicitis quod
vestrorum praesumptio primitus fecit? quod eos non argueremus quia
fecerunt, si non animo invido et noxio, sed emendandi et corrigendi
voluntate fecissent. Vos autem indubitanter arguimus, quibus crimen
videtur de inimicis communionis nostrae christiano imperatori aliquid
conqueri, cum libellus a majoribus vestris Anulino proconsuli datus,
et Constantino imperatori mittendus, ita suprascriptus sit: Libellus
Ecclesiae catholicae, criminum Caeciliani, traditus a parte
Majorini . Illos autem magis hinc arguimus, quia cum apud
Imperatorem ultro Caecilianum accusassent , quem primo utique apud
collegas transmarinos convincere debuerunt, ipso Imperatore longe
ordinatius agente, ut episcoporum causam ad se delatam, ad episcopos
mitteret, nec victi pacem cum fratribus habere voluerunt: sed rursus
ad eumdem imperatorem venerunt; rursus non Caecilianum tantum, verum
etiam datos sibi episcopos judices, apud terrenum regem accusaverunt;
rursus ab alio episcopali judicio ad eumdem imperatorem appellaverunt.
Nec eo ipso inter partes cognoscente atque judicante, vel veritati vel
paci cedendum esse duxerunt.
14. Quid autem aliud statueret Constantinus adversus Caecilianum
et socios ejus, si essent vestris majoribus accusantibus victi, quam
quod statuit in eos ipsos, qui cum ultro accusassent, nec ea quae
intendebant probare potuissent, noluerunt veritati consentire, nec
victi? Ille quippe imperator primus constituit in hac causa, ut res
convictorum, et unitati pervicaciter resistentium, fisco
vindicarentur. Sed videlicet si vestris majoribus accusantibus atque
superantibus, contra communionem Caeciliani imperator tale aliquid
decrevisset, provisores Ecclesiae, defensores pacis et unitatis
nominari velletis. Cum vero in eos qui ultro accusantes nihil probare
potuerunt, nec oblato sibi gremio pacis quo correcti exciperentur,
consentire voluerunt, ab imperatoribus talia decernuntur, indignum
facinus clamitatur; neminem ad unitatem esse cogendum, malum pro malo
reddendum nemini esse contenditur. Quid est aliud quam id quod de
vobis quidam scripsit: Quod volumus sanctum est . Et nunc non erat
magnum neque difficile considerare atque cogitare Constantini judicium
atque sententiam contra vos vigere, quae vestris majoribus Caecilianum
apud Imperatorem toties accusantibus, et non convincentibus, adversus
vos promulgata est; eamque necessario sequi caeteros imperatores,
maxime catholicos christianos, quoties de vobis aliquid agere vestrae
obstinationis necessitas cogit.
15. Facile erat ista cogitare, ut vobis ipsis aliquando diceretis:
Si Caecilianus vel innocens fuit, vel nocens convinci non potuit,
quid in hoc negotio tam longe lateque diffusa societas christiana
peccavit? cur orbi christiano non licuit ignorare quod non potuerunt,
qui accusaverant, demonstrare? cur illi quos Christus in agro suo,
id est in hoc mundo, seminavit, et inter zizania crescere usque ad
messem praecepit (Matth. XIII, 24-30.); cur tot millia
fidelium in omnibus gentibus, quorum multitudinem stellis coeli et
arenae maris Dominus comparavit, quos in semine Abrahae benedicendos
promisit (Gen. XXII, 17, 18) et reddidit, propterea
negantur esse christiani, quia in hac causa in qua discutienda non
interfuerunt, judicibus potius suo periculo judicantibus, quam victis
litigatoribus credere maluerunt? Certe nullius crimen maculat
nescientem. Quomodo fideles toto orbe diffusi, crimen traditorum
cognoscere poterant, quod accusatores etiamsi noverant, tamen eis
ostendere non valebant? Hos ergo ab hoc crimine innocentes esse,
nempe ipsa ignorantia facillime ostendit. Cur ergo innocentes falsis
criminibus accusantur, quia crimina aliena seu falsa seu vera
nescierunt? Quis locus innocentiae reservatur, si crimen est
proprium, nescire crimen alienum? Porro si tot gentium populos ipsa
ignorantia, sicut dictum est, innocentes ostendit, quam magnum crimen
est ab istorum innocentium communione separari? Nam et facta nocentium
quae innocentibus demonstrari, vel ab innocentibus credi non possunt,
non inquinant quemquam, si propter innocentium consortium etiam cognita
sustinentur. Non enim propter malos boni deserendi, sed propter bonos
mali tolerandi sunt: sicut toleraverunt Prophetae, contra quos tanta
dicebant, nec communionem sacramentorum illius populi relinquebant;
sicut ipse Dominus nocentem Judam usque ad condignum ejus exitum
toleravit, et eum sacram coenam cum innocentibus communicare permisit;
sicut tolerarunt Apostoli eos qui per invidiam, quod ipsius diaboli
vitium est, Christum annuntiabant (Philipp. I, 15-18);
sicut toleravit Cyprianus collegarum avaritiam, quam secundum
Apostolum appellat idololatriam (Coloss. III, 5.) Postremo
quidquid tunc inter illos episcopos gestum est, etiamsi forte ab
aliquibus eorum sciebatur, si non sit acceptio personarum nunc ab
omnibus ignoratur. Cur ergo non ab omnibus pax amatur? Haec
facillime cogitare possetis, aut fortasse etiam cogitatis. Sed melius
erat ut amaretis possessiones terrenas, quas timendo perdere cognitae
veritati consentiretis, quam ut amaretis vanissimam hominum gloriam,
quam vos putatis perdere, si cognitae veritati consenseritis.
CAPUT V.
16. Vides itaque jam, ut opinor, non esse considerandum quod
quisque cogitur, sed quale sit illud quo cogitur, utrum bonum an
malum: non quo quisque bonus possit esse invitus; sed timendo quod non
vult pati, vel relinquit impedientem animositatem, vel ignoratam
compellitur cognoscere veritatem, ut timens vel respuat falsum de quo
contendebat, vel quaerat verum quod nesciebat, et volens teneat jam
quod nolebat. Superfluo hoc fortasse diceretur quibuslibet verbis, si
non tam multis ostenderetur exemplis. Non illos aut illos homines,
sed multas civitates videmus fuisse donatistas, nunc esse catholicas,
detestari vehementer diabolicam separationem, diligere ardenter
unitatem: quae tamen timoris hujus qui tibi displicet occasionibus,
catholicae factae sunt per leges imperatorum, a Constantino apud quem
primum vestri ultro Caecilianum accusaverunt, usque ad praesentes
imperatores, qui judicium illius quem vestri elegerunt, quem judicibus
episcopis praetulerunt, justissime contra vos custodiendum esse
decernunt.
17. His ergo exemplis a collegis meis mihi propositis cessi. Nam
mea primitus sententia non erat, nisi neminem ad unitatem Christi esse
cogendum; verbo esse agendum, disputatione pugnandum, ratione
vincendum, ne fictos catholicos haberemus, quos apertos haereticos
noveramus. Sed haec opinio mea, non contradicentium verbis, sed
demonstrantium superabatur exemplis. Nam primo mihi opponebatur
civitas mea, quae cum tota esset in parte Donati, ad unitatem
catholicam timore legum imperialium conversa est; quam nunc videmus ita
hujus vestrae animositatis perniciem detestari, ut in ea nunquam fuisse
credatur. Ita aliae multae, quae mihi nominatim commemorabantur, ut
ipsis rebus agnoscerem etiam in hac causa recte intelligi posse quod
scriptum est: Da sapienti occasionem, et sapientior erit (Prov.
IX, 9). Quam multi enim, quod certo scimus, jam volebant esse
catholici, manifestissima veritate commoti, et offensionem suorum
reverendo, quotidie differebant! Quam multos non veritas, in qua
nunquam praesumpsistis, sed obduratae consuetudinis grave vinculum
colligabat, ut in eis compleretur divina illa sententia: Verbis non
emendabitur servus durus; si enim et intellexerit, non obediet (Id.
XXIX, 19)! Quam multi propterea putabant veram Ecclesiam esse
partem Donati, quia eos ad cognoscendam catholicam veritatem securitas
torpidos, fastidiosos, pigrosque faciebat! Quam multis aditum
intrandi obserabant rumores maledicorum, qui nescio quid aliud nos in
altare Dei ponere jactitabant! Quam multi nihil interesse credentes
in qua quisque parte christianus sit, ideo permanebant in parte
Donati, quia ibi nati erant, et eos inde discedere atque ad
Catholicam nemo transire cogebat!
18. His omnibus harum legum terror, quibus promulgandis reges
serviunt Domino in timore, ita profuit, ut nunc alii dicant: Jam
hoc volebamus; sed Deo gratias, qui nobis occasionem praebuit
jamjamque faciendi, et dilationum morulas amputavit. Alii dicant:
Hoc esse verum jam sciebamus; sed nescio qua consuetudine tenebamur:
gratias Domino, qui vincula nostra disrupit, et nos ad pacis vinculum
transtulit. Alii dicant: Nesciebamus hic esse veritatem, nec eam
discere volebamus; sed nos ad eam cognoscendam metus fecit intentos,
quo timuimus ne forte sine ullis rerum aeternarum lucris damno rerum
temporalium feriremur: gratias Domino, qui negligentiam nostram
stimulo terroris excussit, ut saltem solliciti quaereremus quod securi
nunquam nosse curavimus. Alii dicant: Nos falsis rumoribus
terrebamur intrare, quos falsos esse nesciremus, si non intraremus;
nec intraremus, nisi cogeremur: gratias Domino, qui trepidationem
nostram flagello abstulit, expertos docuit quam vana et inania de
Ecclesia sua mendax fama jactaverit; hinc jam credimus et illa falsa
esse, quae auctores hujus haeresis criminati sunt, quando posteri
eorum tam falsa et pejora finxerunt. Alii dicant: Putabamus quidem
nihil interesse ubi fidem Christi teneremus; sed gratias Domino, qui
nos a divisione collegit, et hoc uni Deo congruere, ut in unitate
colatur, ostendit.
19. His ergo dominicis lucris impediendis, ad contradicendum me
opponerem collegis meis, ne in montibus et collibus vestris, id est in
tumoribus superbiae vestrae, Christi oves errantes in pacis ovile
colligerentur, ubi est unus grex et unus pastor (Joan. X, 16)?
Ita sane huic provisioni contradicere debui, ne res quas dicitis
vestras perderetis, et securi Christum proscriberetis: ut jure
Romano testamenta conderetis, et jure divino patribus conditum
Testamentum, ubi scriptum est, In semine tuo benedicentur omnes
gentes (Gen. XXVI, 4), calumniosis criminationibus
rumperetis: ut in emptionibus et venditionibus liberos contractus
haberetis, et vobis dividere quod Christus emit venditus auderetis:
ut quod quisque vestrum cuiquam donasset, valeret, et quod donavit
Deus deorum, a solis ortu usque ad occasum vocatis (Psal.
LXIX, 1) filiis non valeret: ut de terra corporis vestri in
exsilium non mitteremini, et de regno sanguinis sui, a mari usque ad
mare, et a flumine usque ad terminos orbis terrae (Psal. LXXI,
8) Christum exsulem facere conaremini? imo vero serviant reges
terrae Christo, etiam leges ferendo pro Christo. Majores vestri
Caecilianum et socios ejus regibus terrae puniendos falsis criminibus
objecerunt; convertantur leones ad comminuenda ossa calumniantium, nec
Daniel ipse intercedat, innocens comprobatus, et de lacu quo illi
pereunt liberatus (Dan. XIV, 39-42): qui enim parat
proximo suo foveam, ipse justius cadet in eam (Prov. XXVI,
27).
CAPUT VI.
20. Eripe te, frater, dum in hac carne vivis, ab ira quae ventura
est pertinacibus et superbis. Terror temporalium potestatum, quando
veritatem oppugnat, justis fortibus gloriosa probatio est, infirmis
periculosa tentatio: quando autem veritatem praedicat, errantibus
cordatis utilis admonitio est, et insensa is inutilis afflictio. Non
est tamen potestas nisi a Deo; qui autem resistit potestati, Dei
ordinationi resistit: principes enim non sunt timori bono operi, sed
malo. Vis autem non timere potestatem? Bonum fac, et habebis laudem
ex illa (Rom. XIII, 1-3). Sive enim potestas veritati
favens aliquem corrigat, laudem habet ex illa qui fuerit emendatus;
sive inimica veritati in aliquem saeviat, laudem habet ex illa qui
victor fuerit coronatus. Tu autem non bonum facis, ut timere non
debeas potestatem: nisi forte bonum est sedere, et non adversus
fratrem detrahere (Psal. XLIX, 20), sed adversus fratres
omnes in omnibus gentibus constitutos, quibus testimonium perhibent
Prophetae, Christus, Apostoli, cum legitur, In semine tuo
benedicentur omnes gentes (Gen. XXVI, 4); cum legitur, Ab
ortu solis usque ad occasum sucrificium mundum offertur nomini meo;
quoniam glorificatum est nomen meum in gentibus, dicit Dominus
(Malach. I, 11); audi, dicit Dominus; non, dicit Donatus,
aut Rogatus, aut Vincentius, aut Hilarius, aut Ambrosius, aut
Augustinus; sed, dicit Dominus: cum legitur, Et benedicentur in
eo omnes tribus terrae, omnes gentes magnificabunt cum. Benedictus
Dominus Deus Israel, qui facit mirabilia solus; et benedictum nomen
gloriae ejus in aeternum, et in saeculum saeculi: et replebitur gloria
ejus omnis terra; fiat, fiat (Psal. LXXI, 17-19). Et
tu sedes Cartennis, et cum decem Rogatistis, qui remansistis,
dicis: Non fiat, non fiat.
21. Audis loqui Evangelium: Oportebat impleri omnia quae scripta
sunt in Lege, et Prophetis, et Psalmis de me. Tunc aperuit illis
sensum, ut intelligerent Scripturas, et dixit eis: Quoniam sic
scriptum est, et sic oportebat pati Christum, et resurgere a mortuis
tertia die, et praedicari in nomine ejus poenitentiam et remissionem
peccatorum per omnes gentes, incipientibus ab Jerusalem (Luc.
XXIV, 44, 47). Legis etiam Actus Apostolorum,
quemadmodum hoc Evangelium coeperit ab Jerusalem, ubi primo illos
centum viginti Spiritus sanctus implevit, atque inde in Judaeam atque
Samariam, et in omnes gentes exierit, sicut eis dixerat ascensurus in
coelum, Eritis mihi testes in Jerusalem, et in tota Judaea et
Samaria, et usque in fines terrae (Act. I, 15, 8, et
II): quia in omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis
terrae verba eorum (Psal. XVIII, 5). Et tu contradicis
divinis testimoniis tanta firmitate roboratis, tanta luce
manifestatis, et ad istam proscriptionem Christi haereditatem
perducere conaris, ut cum in ejus nomine, sicut dixit, praedicetur
poenitentia in omnibus gentibus, quisquis hac fuerit praedicatione
commotus, in qualibet parte orbis terrarum, nisi quaesierit et
invenerit latentem in Mauritania Caesariensi Cartennensem
Vincentium, aut aliquem ex ejus novem aut decem consortibus, dimitti
ei peccata non possint. Quid non audeat typhus morticinae pelliculae?
quo non se praecipitet praesumptio carnis et sanguinis? Hoccine est
bonum opus tuum, propter quod non timeas potestatem? Tantum scandalum
ponis adversus filium matris tuae (Psal. XLIX, 20), parvulum
scilicet et infirmum, propter quem Christus est mortuus (I Cor.
VIII, 11), nondum cibo paterno idoneum, sed adhuc materno
lacte nutriendum (Id. III, 2): et Hilarii libros mihi
opponis, uti neges Ecclesiam crescentem in omnibus gentibus usque in
finem saeculi, quam Deus contra incredulitatem vestram cum juratione
promisit! Et cum essetis infelicissimi, si tunc quando promittebatur
resisteretis, nunc etiam cum redditur contradicitis.
CAPUT VII.
22. Sed historicus doctus magnum aliquid invenisti, quod contra
Dei testimonia proferendum putares. Dicis enim, Quantum ad totius
mundi pertinet partes, modica pars est in compensatione totius mundi,
in qua fides christiana nominatur: nec vis attendere, aut te nosse
dissimulas, in quam multas jam barbaras nationes tam parvo tempore
venerit Evangelium, ut nec inimici Christi dubitare jam possint brevi
tempore futurum, quod Discipulis respondit de saeculi fine
quaerentibus, Et praedicabitur hoc Evangelium in universo orbe, in
testimonium omnibus gentibus; et tunc veniet finis (Matth.
XXIV, 14). In hoc et clama et contende, quantum potes,
etiamsi apud Persas et Indos Evangelium praedicetur, ubi quidem jam
diu praedicatur, nisi quisquis hoc audierit, Cartennas venerit, vel
in viciniam Cartennensium, mundari omnino a delictis suis non
poterit. Itane si carueris ista voce, rideri te metuis; et cum ea
non careas, fleri te non vis?
23. Acutum autem aliquid tibi videris dicere, cum Catholicae nomen
non ex totius orbis communione interpretaris, sed ex observatione
praeceptorum omnium divinorum, atque omnium Sacramentorum: quasi
nos, etiamsi forte hinc sit appellata Catholica, quod totum veraciter
teneat, cujus veritatis nonnullae particulae etiam in diversis
inveniuntur haeresibus, hujus nominis testimonio nitamur ad
demonstrandum Ecclesiam in omnibus gentibus, et non promissis Dei et
tam multis tamque manifestis oraculis ipsius veritatis. Sed nempe hoc
est totum quod nobis persuadere conaris, solos remansisse Rogatistas,
qui catholici recte appellandi sint, ex observatione praeceptorum
omnium divinorum atque omnium Sacramentorum; et vos esse solos, in
quibus inveniat fidem cum venerit Filius hominis (Luc. XVIII,
8). Da veniam, non credimus. Licet enim et hoc audeas forsitan
dicere, ut in vobis possit inveniri fides, quam se in terra non
inventurum Dominus dixit, non vos in terra, sed in coelo esse
deputandos: nos tamen Apostolus ita cautos reddidit, ut etiam
Angelum de coelo nobis aliud evangelizantem, praeterquam quod
accepimus, anathema debere esse praeceperit (Gal. I, 8).
Quomodo autem confidimus ex divinis Litteris accepisse nos Christum
manifestum, si non inde accepimus et Ecclesiam manifestam? Quaslibet
quisque ansas et uncos adversus simplicitatem veritatis intexat,
quaslibet nebulas callidae falsitatis offundat, sicut anathema erit,
qui annuntiaverit Christum neque passum esse, neque tertia die
resurrexisse; quoniam in veritate evangelica accepimus, Oportebat
Christum pati, et resurgere a mortuis tertia die (Luc. XXIV,
46): sic erit anathema quisquis annuntiaverit Ecclesiam praeter
communionem omnium gentium; quia eadem veritate consequenter
accepimus, et praedicari in nomine ejus poenitentiam et remissionem
peccatorum per omnes gentes, incipientibus ab Jerusalem, et
inconcusse tenere debemus quisquis vobis annuntiaverit praeterquam quod
accepistis, anathema sit (Ibid., 47).
CAPUT VIII.
24. Si autem universos Donatistas non audimus se pro Ecclesia
Christi supponentes , quia nullum pro se testimonium de divinis
Libris proferunt quo id doceant, quanto minus, rogo te, Rogatistas
audire debemus, qui nec illud pro se interpretari conabuntur quod
scriptum est: Ubi pascis, ubi cubas in meridie (Cant. I, 6)?
Si enim hoc loco Scripturarum meridies Africa intelligenda est in
parte Donati, quod sub coeli ferventiori plaga est, omnes vos
Maximianistae superabunt, quorum schisma in Byzantio et in Tripolio
exarsit. Sed confligant cum eis Arzuges, et hoc magis ad se
pertinere contendant: Mauritania tamen Caesariensis, occidentali
quam meridianae parti vicinior, quando nec Africam se vult dici,
quomodo de meridie gloriabitur, non dico adversus orbem terrarum, sed
adversus ipsam partem Donati, unde pars Rogati, brevissimum frustum
do frusto majore praecisum est? Quis autem non impudentissime nitatur
aliquid in allegoria positum pro se interpretari, nisi habeat et
manifesta testimonia, quorum lumine illustrentur obscura?
25. Quod autem omnibus Donatistis dicere solemus, quanto vobis
fortius dicimus: Si possunt, quod fieri non potest, aliqui habere
causam justam, qua communionem suam separent a communione orbis
terrarum, eamque appellent Ecclesiam Christi, quod se juste ab
omnium gentium communione separaverint; unde scitis in christiana
societate, tam longe lateque diffusa, ne forte antequam vos
separaretis, jam se aliqui justa causa separaverant in longinquissimis
terris, unde ad vos eorum justitiae fama non potuerit pervenire?
Quomodo in vobis potest esse Ecclesia, potius quam in illis qui se
priores forte separaverunt? Ita fit ut cum hoc nescitis, incerti
vobismetipsis sitis: quod necesse est contingat omnibus qui pro sua
societate utuntur testimonio non divino, sed suo. Neque enim potestis
dicere, Si hoc contigisset, nos latere non posset, cum in Africa
ipsa, quot jam partes factae sint ex parte Donati, si interrogemini,
non dicatis: praesertim quia tanto sibi videntur qui hoc faciunt
justiores, quanto fuerint pauciores; et utique tanto sunt
latentiores. Ac per hoc incerti estis, ne forte aliqui pauci justi,
et ideo minime noti, alicubi longe contra Africae meridiem, antequam
pars Donati justitiam suam a caeterorum hominum iniquitate secerneret,
se primitus causa aequissima separaverint in latere aquilonis, et ipsa
sit potius Ecclesia Dei tanquam Sion spiritualis, quae vos omnes
justa separatione praevenit, multoque praesumptius oro se
interpretetur, quod scriptum est, Mons Sion, latera aquilonis,
civitas regis magni (Psal. XLVII, 3), quam pro se
interpretatur pars Donati, Ubi pascis, ubi cubas in meridie
(Cant. I, 6).
26. Et tamen vereris ne, cum imperialibus legibus ad unitatem
cogimini, nomen Dei a Judaeis et Paganis diutius blasphemetur:
quasi nesciant Judaei quemadmodum primus populus Israel etiam bello
delere voluerit duas illas tribus et dimidiam, quae ultra Jordanem
terras acceperant, quando eas putaverunt se ab unitate sui populi
separasse (Josue XXII, 9 12). Pagani vero magis nos
blasphemare possunt de legibus quas contra idolorum cultores christiani
imperatores tulerunt; et tamen ex eis multi correcti, et ad Deum
vivum verumque conversi sunt, et quotidie convertuntur. Sed plane et
Judaei et Pagani, si tam paucos putarent esse Christianos, quam
pauci vos estis, qui solos vos Christianos esse perhibetis, nec
blasphemare nos dignarentur, sed nunquam ridere cessarent. Non
timetis ne vobis dicant Judaei: Ubi est quod Paulus vester
Ecclesiam vestram intelligit, ubi dictum est, Laetare sterilis,
quae non paris, erumpe et exclama, quae non parturis; quoniam multi
filii desertae, magis quam ejus quae habet virum (Gal. IV,
27), praeponens multitudinem Christianorum multitudini Judaeorum,
si Christi Ecclesia est paucitas vestra? Hoccine illis dicturi
estis, Ideo magis justi sumus, quia pauci sumus; nec attenditis eos
responsuros, Quotlibet vos esse dicatis, non tamen estis illi de
quibus dictum est, Multi filii desertae, si tam exigui numero
remansistis?
27. Hic tu oppositurus es exemplum justi illius in diluvio, qui cum
domo sua solus liberari dignus inventus est. Vides ergo quam longe sis
adhuc a justitia? Prorsus donec ad septem remaneas, quibus tu sis
octavus, justum te esse non dicimus; si tamen non istam justitiam,
sicut dicebam, praeripuit aliquis ante partem Donati, et cum suis
septem justa aliqua causa commotus, se longe alibi separavit, et a
mundi hujus diluvio liberavit. Quod cum ignoretis an factum sit,
atque ita vobis inauditum, sicut multis populis Christianorum in
longinquis terris constitutorum nomen Donati inauditum est, incerti
estis ubi sit Ecclesia. Ibi enim erit, ubi primum forsitan factum
est quod postea vos fecistis, si potuit esse ulla justa causa, qua vos
a communione omnium gentium separare possetis.
CAPUT IX.
28. Nos autem ideo certi sumus, neminem se a communione omnium
gentium juste separare potuisse, quia non quisque nostrum in justitia
sua, sed in Scripturis divinis quaerit Ecclesiam, et ut promissa
est, reddi conspicit. Ipsa est enim de qua dicitur, Sicut lilium in
medio spinarum, ita proxima mea in medio filiarum (Cant. II,
2): quae nec spinae dici possunt, nisi malignitate morum; nec
filiae, nisi communione Sacramentorum. Ipsa est enim quae dicit: A
finibus terrae ad te clamavi, cum anxiaretur cor meum (Psal. LX,
3). Quae in alio psalmo dicit, Taedium detinuit me a peccatoribus
derelinquentibus legem tuam; et, Vidi insensatos, et tabescebam
(Psal. CXVIII, 53, 158). Ipsa est quae dicit sponso
suo: Ubi pascis, ubi cubas in meridie; ne forte fiam sicut operta
super greges sodalium tuorum (Cant. I, 6). Id est quod alibi
dicitur, Dexteram tuam notam fac mihi, et eruditos corde in sapientia
(Psal. LXXXIX, 12): in quibus luce fulgentibus et
charitate ferventibus quasi in meridie requiescis; ne forte velut
operta, id est occulta et ignota, irruam non in gregem tuum, sed in
greges sodalium tuorum, id est haereticorum. Quos ita sodales dicit,
sicut spinas illas filias, propter communionem Sacramentorum. De
quibus alibi dicitur, Tu vero unanimis meus, et dux meus, et notus
meus, qui simul mecum dulces capiebas cibos; in domo Domini
ambulavimus cum consensu. Veniat mors super illos, et descendant in
infernum viventes (Psal. LIV, 14-16), sicut Dathan et
Abiron, impiae separationis auctores.
29. Ipsa est cui continuo respondetur: Nisi cognoveris
temetipsam, o pulchra inter mulieres, exi tu in vestigiis gregum, et
pasce haedos tuos in tabernaculis pastorum (Cant. I, 7). O
responsio dulcissimi sponsi! Nisi cognoveris temetipsam, inquit:
quia utique non potest civitas abscondi supra montem constituta
(Matth. V, 14); et ideo non es operta, ut incurras in greges
sodalium meorum . Ego enim sum mons paratus in cacumine montium, ad
quem venient universae gentes (Isai. II, 2): Nisi ergo
cognoveris temetipsam, non in verbis calumniosorum, sed in testimoniis
Librorum meorum. Nisi cognoveris temetipsam, quia de te dictum est:
Porrige longius funiculos, et palos validos confirma: etiam atque
etiam in dexteram atque sinistram extende. Semen enim tuum
haereditabit gentes, et civitates quae desertae erant, inhabitabis.
Non est quod metuas, praevalebis enim; nec erubescas quod
detestabilis fueris. Confusionem enim in perpetuum oblivisceris;
ignominiae viduitatis tuae non eris memor. Ego enim sum Dominus qui
facio te, Dominus nomen ei. Et qui eruit te, ipse Deus Israel
universae terrae vocabitur (Id. LIV, 2-5). Nisi cognoveris
temetipsam, o pulchra inter mulieres; quia de te dictum est,
Concupivit rex speciem tuam; quia de te dictum est, Pro patribus
tuis nati sunt tibi filii; constitues eos principes super omnem terram
(Psal. XLIV, 12, 17). Nisi ergo cognoveris temetipsam,
exi tu (Cant. I, 7); non ego te ejicio, sed exi tu, ut dicatur
de te: Ex nobis exierunt; sed non erant ex nobis (I Joan. II,
19). Exi tu in vestigiis gregum, non in vestigiis meis, sed in
vestigiis gregum; nec unius gregis, sed gregum divisorum et
errantium. Et pasce haedos tuos: non sicut Petrus, cui dicitur,
Pasce oves meas (Joan. XXI, 17); sed pasce haedos tuos in
tabernaculis pastorum, non in tabernaculo pastoris, ubi est unus grex
et unus pastor (Id. X, 16). Cognoscit enim semetipsam, ne hoc
ei contingat, quia hoc contigit eis qui se in illa non cognoverunt.
30. Ipsa est de cujus paucitate dicitur in comparatione plurimorum
malorum, quia angusta et arcta via est quae ducit ad vitam, et pauci
sunt qui ambulant in ea (Matth. VII, 14). Et rursus ipsa est
de cujus multitudine dicitur: Sic erit semen tuum, sicut stellae
coeli, et sicut arena maris (Gen. XXII, 17). Iidem quippe
fideles sancti et boni, et in comparatione plurium malorum pauci sunt,
et per se ipsi multi sunt: quia multi filii desertae, magis quam ejus
quae habet virum; et multi ab oriente et occidente venient, et
recumbent cum Abraham, Isaac et Jacob in regno coelorum (Matth.
VIII, 11); et quia exhibet sibi Deus populum abundantem,
aemulatorem bonorum operum (Tit. II, 14); et multa millia quae
numerare nemo potest, videntur in Apocalypsi, ex omni tribu et
lingua, in stolis albis palmisque victricibus (Apoc. VII, 9).
Ipsa est quae aliquando obscuratur, et tanquam obnubilatur multitudine
scandalorum, quando peccatores intendunt arcum, ut sagittent in
obscura luna rectos corde (Psal. X, 3). Sed etiam tunc in suis
firmissimis eminet. Et si aliqua in his verbis divinis distributio
facienda est, fortasse non frustra dictum sit de semine Abrahae,
Sicut stellae coeli, et sicut arena, quae est ad oram maris: ut in
stellis coeli pauciores, firmiores, clarioresque intelligantur; in
arena autem maritimi littoris magna multitudo infirmorum atque
carnalium, quae aliquando tranquillitate temporis quieta et libera
apparet, aliquando autem tribulationum et tentationum fluctibus
operitur atque turbatur.
31. Tale tunc erat tempus de quo scripsit Hilarius , unde putasti
insidiandum contra testimonia tot divina, tanquam perierit Ecclesia de
orbe terrarum. Potes hoc modo dicere nec tot Ecclesias Galatiae tunc
fuisse, quando dicebat Apostolus: O stulti Galatae, quis vos
fascinavit, ut cum spiritu coeperitis, nunc carne consummemini
(Gal. III, 1)? Sic enim calumniaris docto viro, qui
tardicordes et timidos graviter increpabat, quos iterum parturiebat,
donec Christus formaretur in eis (Id. IV, 19). Quis enim
nescit illo tempore obscuris verbis multos parvi sensus fuisse delusos,
ut putarent hoc credi ab Arianis, quod etiam ipsi credebant: alios
autem timore cessisse et simulate consensisse, non recte ingredientes
ad veritatem Evangelii, quibus tu postea correctis, sic quemadmodum
ignotum est, nolles ignosci? Prorsus non nosti Litteras Dei. Lege
enim quid de Petro scripserit Paulus, et quid inde etiam senserit
Cyprianus; et non tibi displiceat Ecclesiae mansuetudo, quae membra
Christi dispersa colligit, non collecta dispergit: quanquam et illi,
qui tunc firmissimi fuerunt, et verba haereticorum insidiosa
intelligere potuerunt, pauci quidem in comparatione caeterorum, sed
tamen etiam ipsi quidam pro fide fortiter exsulabant, quidam toto orbe
latitabant. Ac sic Ecclesia quae per omnes gentes crescit, in
frumentis dominicis conservata est, et usque in finem, donec omnino
gentes omnes, etiam barbaras teneat, conservabitur. Ipsa est enim
Ecclesia in bono semine quod seminavit Filius hominis, et usque ad
messem crescere inter zizania, praenuntiavit. Ager autem mundus est,
messis finis est saeculi (Matth. XIII, 24-39).
32. Hilarius ergo decem provinciarum Asianarum aut zizania non
triticum arguebat, aut ipsum etiam triticum quod defectu quodam
periclitabatur, quanto vehementius, tanto utilius arguendum putabat.
Habent enim etiam Scripturae canonicae hunc arguendi morem, ut
tanquam omnibus dicatur, et ad quosdam verbum perveniat. Quod enim
Apostolus dicit ad Corinthios: Quomodo dicunt quidam in vobis, quia
resurrectio mortuorum non est (I Cor. XV, 12)? manifestat
utique non omnes esse tales, verumtamen et tales non extra, sed in eis
fuisse testatur: a quibus ne illi seducerentur, qui non ita
sentiebant, paulo post monuit dicens, Nolite seduci: corrumpunt
mores bonos colloquia mala. Sobrii estote, justi , et nolite
peccare: ignorantiam enim Dei quidam habent; ad reverentiam vobis
loquor (Id., 33, 34). Quod autem dicit, Cum enim sint
inter vos aemulatio et contentio, nonne estis carnales, et secundum
hominem ambulatis (Id. III, 3)? tanquam omnibus dicit; et
vides quam sit grave quod dicit. Proinde nisi in ipsa Epistola
legeremus, Gratias ago Deo meo semper pro vobis, in gratia Dei quae
data est vobis in Christo Jesu, quia in omnibus ditati estis in
illo, in omni verbo et in omni scientia, sicut testimonium Christi
confirmatum est in vobis, ita ut nihil desit vobis in ulla gratia (I
Cor. I, 4-7), putaremus omnes Corinthios carnales et
animales, non percipientes quae sunt spiritus Dei (Id. II,
14), contentiosos, aemulos, secundum hominem ambulantes. Itaque
et totus mundus in maligno positus est (I Joan. V, 19),
propter zizania quae sunt per totum mundum; et Christus propitiator
est peccatorum nostrorum, non tantum nostrorum, sed et totius mundi
(Id. II, 2), propter triticum quod est per totum mundum.
33. Refrigescit autem charitas multorum propter scandalorum
abunduntiam, quanto magis magisque glorificato Christi nomine
congregantur in communionem Sacramentorum ejus etiam maligni, et
perseveranter omnino perversi, sed tamen tanquam palea de arca dominica
nonnisi ultima ventilatione separandi (Matth. III, 12). Non
exstinguunt isti frumenta dominica, in eorum quidem comparatione
pauca, sed multa per seipsa; non exstinguunt electos Dei congregandos
in fine saeculi, sicut Evangelium loquitur, a quatuor ventis, a
summis coelorum usque ad terminos eorum (Id. XXIV, 31).
Ipsorum enim vox est: Salvum me fac, Domine, quoniam defecit
sanctus, quoniam diminutae sunt veritates a filiis hominum (Psal.
XI, 2): de quibus et Dominus dicit, inter abundantiam
iniquitatis, qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit
(Matth. XXIV, 12, 13). Denique non unum hominem, sed
plures in eodem psalmo loqui consequentia docent, ubi dicitur: Tu,
Domine, servabis nos, et custodies nos a generatione hac in aeternum
(Psal. XI, 2, 8). Propter hanc enim abundantiam
iniquitatis, quam Dominus futuram esse praedixit, etiam illud positum
est: Cum venerit Filius hominis, putas inveniet fidem in terra
(Luc. XVIII, 8)? Dubitatio enim cuncta scientis nostram in
illo dubitationem praefiguravit, quando Ecclesia ex multis de quibus
multum speravit, saepe decepta, quod aliter quam credebantur inventi
sunt, sic perturbatur in suis, ut de nullo facile boni aliquid velit
credere. Ipsos tamen quorum inventurus est fidem in terra, per totum
agrum cum zizaniis crescere, dubitare fas non est.
34. Ipsa est ergo Ecclesia, quae intra sagenam dominicam cum malis
piscibus natat, a quibus corde semper et moribus separatur atque
discedit, ut exhibeatur viro suo gloriosa, non habens maculam neque
rugam (Eph. V, 27). Corporalem autem separationem in littore
maris, hoc est, in fine saeculi exspectat (Matth. XIII,
47-49), corrigens quos potest, tolerans quos corrigere non
potest: non tamen propter eorum quos non corrigit iniquitatem, ipsa
bonorum deserit mitatem.
CAPUT X.
35. Noli ergo, frater, contra divina tam multa, tam clara, tam
indubitata testimonia, colligere velle calumnias ex episcoporum
scriptis, sive nostrorum, sicut Hilarii; sive antequam pars Donati
separaretur, ipsius unitatis, sicut Cypriani et Agrippini: primo,
quia hoc genus litterarum ab auctoritate canonis distinguendum est.
Non enim sic leguntur, tanquam ita ex eis testimonium proferatur, ut
contra sentire non liceat, sicubi forte aliter sapuerunt quam veritas
postulat. In eo quippe numero sumus, ut non dedignemur etiam nobis
dictum ab Apostolo accipere, Et si quid aliter sapitis, id quoque
Deus vobis revelabit. Verumtamen in quod pervenimus, in eo ambulemus
(Philippe. III, 15, 16); in illa via scilicet, quae est
Christus: de qua via ita Psalmus loquitur Deus misereatur nostri,
et benedicat nobis; illuminet vultum suum super nos, ut cognoscamus in
terra viam tuam, in omnibus gentibus salutare tuum (Psal. LXV,
2, 3).
36. Deinde si sancti Cypriani episcopi et gloriosi martyris te
delectat auctoritas, quam quidem sicut dixi, a canonica auctoritate
distinguimus; cur in eo te non delectat, quod unitatem orbis terrae
atque omnium gentium, et diligendo tenuit, et disputando defendit:
quod eos qui se tanquam justos ab ea separare voluissent,
arrogantissimos et superbissimos judicavit, irridens eos hoc sibi
assumere, quod nec Apostolis concessit Dominus, ut ante tempus
zizania colligerent, aut tanquam ipsis paleam ferre et aream purgare
concessum sit, paleas conarentur a tritico separare: quod unumquemque
peccatis alienis maculari non posse monstravit, quam sibi omnes impiae
seditionis auctores solam causam separationis assumunt: quod in eo
ipso, in quo aliter sapuit, collegas diversa sentientes, nec
judicandos, nec a jure communionis amovendos esse decrevit: quod in ea
ipsa epistola ad Jubaianum, quae in concilio , cujus auctoritatem ad
rebaptizandum sequi vos dicitis, primitus recitata est, cum fateatur
in praeteritum sic esse admissos in Ecclesiam qui fuerant alibi
baptizati, ut denuo non baptizarentur, unde illos sine Baptismo
fuisse arbitratur; tantum tamen ponit utilitatis et salubritatis in
pace Ecclesiae, ut propter illam non eos credat ab Ecclesiae
muneribus separari?
37. Qua in re, sicut ingenium tuum novi, facillime perspicis totam
causam vestram penitus eversam et exstinctam. Si enim Sacramenta cum
peccatoribus communicando, sicut putatis, periit Ecclesia quae fuerat
in orbe terrarum (nam vos ideo separastis), jam prius tota perierat,
cum, sicut dicit Cyprianus, in eam sine Baptismo admittebantur: ac
sic nec ipse Cyprianus habebat in qua Ecclesia nasceretur; quanto
magis multo posterior vester auctor paterque Donatus? Si autem illo
tempore, cum in eam sine Baptismo admittebantur, erat tamen
Ecclesia, quae pareret Cyprianum, pareret et Donatum, manifestum
est non contaminari justos alienis peccatis, quando cum eis Sacramenta
communicant. Ac per hoc separationem qua existis ab unitate, qua
excusatione possitis abluere non habetis, impleturque in vobis sanctae
Scripturae illud oraculum: Filius malus ipse se justum dicit, exitum
autem suum non abluit .
38. Meritis autem Cypriani sic non aequatur, qui propter paria
Sacramenta nec ipsos haereticos audet rebaptizare, sicut non aequatur
meritis Petri, quisquis non cogit gentes judaizare. Sed illa Petri
non tantum claudicatio, verum etiam correctio Scripturis canonicis
continetur: Cyprianus autem sensisse aliter de Baptismo, quam forma
et consuetudo habebat Ecclesiae, non in canonicis, sed in suis et in
concilii litteris invenitur; correxisse autem istam sententiam non
invenitur, non incongruenter tamen de tali viro existimandum est quod
correxerit, et fortasse suppressum sit ab eis qui hoc errore nimium
delectati sunt, et tanto velut patrocinio carere noluerunt. Quanquam
non desint qui hoc Cyprianum prorsus non sensisse contendant, sed sub
ejus nomine a praesumptoribus atque mendacibus fuisse confictum. Neque
enim sic potuit integritas atque notitia litterarum unius quamlibet
illustris episcopi custodiri, quemadmodum Scriptura canonica, tot
linguarum litteris, et ordine, et successione celebrationis
ecclesiasticae custoditur, contra quam tamen non defuerunt, qui sub
nominibus Apostolorum multa confingerent: frustra quidem, quia illa
sic commendata, sic celebrata, sic nota est; verum quid possit
adversus litteras, non canonica auctoritate fundatas, etiam hinc
demonstravit impiae conatus audaciae, quod et adversus eas quae tanta
notitiae mole firmatae sunt, sese erigere non praetermisit.
39. Nos tamen duas ob res, non negamus illud sensisse Cyprianum:
quod et stilus ejus habet quamdam propriam faciem qua possit agnosci;
et quod ibi magis contra vos nostra causa demonstratur invictior,
vestraeque separationis praesumptio, videlicet ne macularemini peccatis
alienis, tota facilitate subvertitur, cum apparet in Litteris
Cypriani, communicata esse cum peccatoribus Sacramenta, cum admissi
sunt in Ecclesiam, qui secundum vestram, et sicut vultis, illius
sententiam, Baptismum non habebant, et tamen Ecclesiam non perisse,
sed in sui generis dignitate per totum orbem sparsa dominica frumenta
mansisse. Ac per hoc si perturbati tanquam ad aliquem portum sic ad
auctoritatem Cypriani confugitis, videtis quem illic scopulum vester
error offendat; si autem jam nec illuc confugere audetis, sine ullo
luctamine naufragatis.
40. Porro autem Cyprianus, aut non sensit omnino quod eum sensisse
recitatis; aut hoc postea correxit in regula veritatis; aut hunc quasi
naevum sui candidissimi pectoris cooperuit ubere charitatis, dum
unitatem Ecclesiae toto orbe crescentis, et copiosissime defendit, et
perseverantissime tenuit vinculum pacis: scriptum est enim, Charitas
cooperit multitudinem peccatorum (I Petr. IV, 8). Accessit
huc etiam, quod tanquam sarmentum fructuosissimum, si quid in eo
fuerat emendandum, purgavit Pater falce passionis: Sarmentum enim,
ait Dominus, quod in me dat fructum, purgat illud Pater meus, ut
majorem fructum afferat (Joan. XV, 2). Unde, nisi quia
haerens in diffusione vitis, radicem non deseruit unitatis? Nam etsi
traderet corpus suum ut arderet, charitatem autem non haberet, nihil
ei prodesset (I Cor. XIII, 3).
41. Attende adhuc paululum in Litteras Cypriani, ut advertas quam
inexcusabilem ostenderit, qui se voluerit ab unitate Ecclesiae (quam
Deus in omnibus gentibus promisit et reddidit), quasi justitiae suae
causa separare, magisque intelligas quam sit vera sententia paulo ante
a me commemorata: Filius malus ipse se justum dicit, exitum autem
suum non abluit. Ponit in quadam epistola sua quam scripsit ad
Antonianum, rem quamdam satis rei de qua nunc agimus necessariam; sed
melius ejus verba inserimus. Antecessores, inquit, nostri quidam de
episcopis isthic in provincia nostra, dandam pacem moechis non
putaverunt, et in totum poenitentiae locum contra adulteria
clauserunt: non tamen a coepiscoporum suorum collegio recesserunt, aut
catholicae Ecclesiae unitatem vel duritie vel censurae suae
obstinatione ruperunt, ut quia apud alios adulteris pax dabatur, qui
non dabat, de Ecclesia separaretur. Manente concordiae vinculo, et
perseverante catholicae Ecclesiae individuo sacramento, actum suum
disponit et dirigit unusquisque episcopus, rationem propositi sui
Domino redditurus (Epist. 52). Quid ad haec dicis, frater
Vincenti? Nempe intueris hunc tantum virum, pacificum episcopum, et
fortissimum martyrem nihil vehementius sategisse, quam ne unitatis
vinculum rumperetur. Vides eum parturientem, non solum ut parvuli in
Christo concepti nascantur, verum etiam ne jam nati, de sinu matris
excussi, moriantur.
42. Porro autem ipsam rem quam contra impios separatores
commemoravit, attende. Si adulteris communicabant, qui poenitentibus
adulteris pacem dabant, numquid illi hoc non faciebant, collegio
maculabantur istorum? si autem, quod veritas habet, et quod Ecclesia
merito tenet, recte poenitentibus adulteris pax dabatur, illi qui in
totum locum poenitentiae contra adulteros claudebant, impie utique
agebant, qui membris Christi sanitatem negabant, et claves Ecclesiae
pulsantibus subtrahebant, et misericordissimae patientiae Dei, quae
illos propterea sinebat vivere, ut poenitendo sanarentur sacrificio
contriti spiritus et contribulati cordis oblato, dura crudelitate
contradicebant. Nec tamen istos misericordes et pacificos, cum eis
christiana Sacramenta communicantes, et eos intra unitatis retia
tolerantes, donec ad littus perducti separarentur, tam immanis eorum
error et impietas inquinabat; aut si inquinabat, jam tunc Ecclesia
malorum communione deleta est, nec erat quae pareret ipsum Cyprianum.
Si autem, quod certum est, permansit Ecclesia, certum est etiam
peccatis alienis, in unitate Christi neminem posse maculari, non
malorum factis consentientem, ne ipsis peccatis communicando
polluatur, sed propter societatem bonorum, malos tanquam paleas usque
ad ultimam ventilationem in area dominica tolerantem. Quae cum ita
sint, ubi est praesumptio separationis vestrae? Nonne filii mali
estis; ipsi vos justos dicitis, exitum autem vestrum non abluitis?
43. Jam si velim et illa commemorare quae Tychonius, homo
communionis vestrae, scriptis suis inserit, qui magis contra vos pro
Ecclesia catholica scripsit, frustra se ab Afrorum, quasi traditorum
communione secernens, quo uno eum Parmenianus suffocat; quid
respondere poteritis, nisi quod de vobis idem Tychonius dixit, et ego
paulo ante recolui: Quod volumus sanctum est? Scribit enim ille
Tychonius, homo, ut dixi, vestrae communionis, a ducentis et
septuaginta episcopis vestris concilium Carthagini celebratum : in quo
concilio per septuaginta et quinque dies postpositis omnibus
praeteritis, limatam esse sententiam atque decretam, ut traditoribus
immensi criminis reis, si baptizari nollent, pro integris
communicaretur. Deuterium etiam Macrianensem episcopum communionis
vestrae, dicit traditorum plebem congregatam Ecclesiae miscuisse, et
secundum statuta illius concilii a ducentis et septuaginta episcopis
vestris facti, fecisse cum traditoribus unitatem eique Deuterio post
hoc factum jugiter communicasse Donatum; nec solum huic Deuterio,
sed etiam universis Maurorum episcopis per quadraginta annos, quos
dicit usque ad persecutionem per Macarium factam traditoribus sine
Baptismo communicasse.
44. Sed dicis: Quis mihi est iste Tychonius? Ille est
Tychonius, quem Parmenianus rescribendo compescit, et eum deterret
ne talia scribat: non tamen refellit ea ipsa quae scribit; sed uno,
sicut supra dixi, eum premit, quod cum talia diceret de Ecclesia toto
orbe diffusa, et quod neminem in ejus unitate macularent aliena
peccata, ab Afrorum se tamen quasi traditorum contagione removebat,
et erat in parte Donati. Posset autem dicere Parmenianus, ista eum
omnia esse mentitum; sed, sicut idem Tychonius commemorat, adhuc
vivebant multi, per quos haec certissima et apertissima esse
ostenderentur.
45. Sed de his tacco: contende Tychonium esse mentitum; ad
Cyprianum te revoco, cujus mentionem ipse fecisti. Prorsus secundum
scripta Cypriani, si peccatis alienis in unitate quisque maculatur,
jam ante Cyprianum periit Ecclesia, nec erat unde existeret ipse
Cyprianus. Si autem hoc sentire sacrilegum est, et certum est
Ecclesiam permanere; nemo alienis peccatis in ejus unitate maculatur;
frustra filii mali justos vos dicitis, exitum vestrum non abluitis,
non purgatis.
CAPUT XI.
46. Cur ergo, inquis, nos quaeritis? cur sic suscipitis quos
haereticos dicitis? Vide quam facile breviterque respondeam.
Quaerimus vos quia peristis, ut de inventis gaudeamus, de quibus
perditis dolebamus. Haereticos autem vos esse dicimus; sed antequam
ad pacem catholicam convertamini, antequam errore, quo irretiti
estis, exuamini. Cum autem transitis ad nos, prius utique
relinquitis quod eratis, ne ad nos haeretici transeatis. Baptiza ergo
me, inquis. Facerem, si baptizatus non esses, aut si Donati vel
Rogati, non Christi baptismo baptizatus esses. Non Sacramenta
christiana faciunt te haereticum, sed prava dissensio. Non propter
malum quod processit ex te, negandum est bonum quod remansit in te,
quod malo tuo habes, si non ibi habes unde est bonum quod habes. Ex
catholica enim Ecclesia sunt omnia dominica Sacramenta, quae sic
habetis et datis, quemadmodum habebantur et dabantur, etiam priusquam
inde exiretis. Non tamen ideo non habetis, quia ibi non estis, unde
sunt quae habetis. Non in vobis mutamus in quibus nobiscum estis; in
multis enim estis nobiscum; nam et de talibus dictum est, Quoniam in
multis erant mecum (Psal. LIV, 19): sed ea corrigimus in
quibus nobiscum non estis, et ea vos hic accipere volumus quae non
habetis illic ubi estis. Nobiscum autem estis in Baptismo, in
symbolo, in caeteris dominicis Sacramentis. In spiritu autem
unitatis et vinculo pacis, in ipsa denique catholica Ecclesia,
nobiscum non estis. Haec si accipiatis, non tunc aderunt, sed tunc
proderunt quae habetis. Non ergo sicut putatis suscipimus vestros,
sed suscipiendo efficimus nostros qui recedunt a vobis, ut suscipiantur
a nobis; et ut incipiant esse nostri, prius desinunt esse vestri.
Nec nobis conjungi compellimus operarios erroris quem detestamur; sed
ideo nobis illos homines conjungi volumus, ne hoc sint quod
detestamur.
47. Sed baptizavit, inquis, post Joannem Paulus apostolus.
Numquid post haereticum? Aut si forte audes illum amicum sponsi
haereticum dicere, et in unitate Ecclesiae non fuisse, volo et hoc
scribas. Si autem hoc dementissimum est vel sentire, vel dicere, jam
tuae prudentiae est considerare quare post Joannem Paulus apostolus
baptizaverit. Si enim post aequalem, omnes post vos baptizare
debetis. Si post majorem, debes et tu post Rogatum. Si post
minorem, debuit post te Rogatus, cum presbyter baptizasses. Si
autem baptismus qui nunc datur, ideo pariter valet in eis quibus
datur, quamvis sint imparis meriti per quos datur, quia Christi est,
non eorum a quibus ministratur; puto quod jam intelligas ideo Paulum
dedisse quibusdam baptismum Christi, quia Joannis baptismo fuerant
baptizati, non Christi; Joannis quippe baptismus ille dictus est,
sicut multis locis divina Scriptura testatur, quod et ipse Dominus
dicit: Baptismus Joannis unde erat? de coelo, an ex hominibus
(Matth. XXI, 25)? Baptismus autem quem dedit Petrus, non
erat Petri, sed Christi; et quem dedit Paulus non erat Pauli, sed
Christi; et quem dederunt qui tempore Apostolorum non caste, sed per
invidiam Christum annuntiabant (Philipp. I, 15, 17), non
erat eorum, sed Christi; et quem dederunt qui tempore Cypriani
fundos insidiosis fraudibus rapiebant, usuris multiplicantibus fenus
augebant, non erat eorum, sed Christi. Et quia Christi erat, ideo
quamvis non per aequales daretur eis, tamen quibus dabatur aequaliter
proderat. Nam si tanto melius quisque baptizatur, quanto a meliore
fuerit baptizatus, non recte gratias agit Apostolus, quod neminem
Corinthiorum baptizaverit, nisi Crispum et Gaium et Stephanae domum
(I Cor. I, 14): tanto enim melius baptizarentur quanto erat
Paulus melior, si ab ipso baptizarentur. Denique cum dicit, Ego
plantavi, Apollo rigavit, (Id., III, 6), videtur
significare se evangelizasse, illum baptizasse. Numquid melior
Apollo, quam Joannes? Cur ergo post istum non baptizavit, qui post
Joannem baptizaverat, nisi quia iste baptismus, per quemlibet datus,
Christi erat; ille autem, per quemlibet datus, quamvis Christo viam
praepararet, tamen Joannis erat?
48. Invidiose dici videtur, Post Joannem baptizatum est, et post
haereticos non baptizatur: sed potest et hoc invidiose dici, Post
Joannem baptizatum est, et post ebriosos non baptizatur. Melius enim
hoc vitium commemoro, quod nec occultare possunt in quibus regnat; et
quam multi ubique sint, quis vel caecus ignorat? Et tamen inter opera
carnis, quae qui agunt, regnum Dei non possidebunt, etiam hoc ponit
Apostolus, ubi etiam haereses enumerat: Manifesta autem, inquit,
sunt opera carnis, quae sunt fornicationes, immunditiae, luxuria,
idolorum servitus, veneficia, inimicitiae, contentiones,
aemulationes, animositates, dissensiones, haereses, invidiae,
ebrietates, comessationes, et his similia, quae praedico vobis sicut
praedixi, quoniam qui talia agunt, regnum Dei non possidebunt
(Gal. V, 19-21). Hac ergo ratione, quamvis baptizatum sit
post Joannem, non baptizatur post haereticum, qua ratione quamvis
baptizatum sit post Joannem, non baptizatur post ebriosum; quoniam et
haereses et ebrietates in eis operibus sunt, quae opera qui agunt,
regnum Dei non possidebunt. Nonne tibi videtur quasi intolerabiliter
indignum, ut cum baptizatum fuerit post eum qui non sobrie vinum
bibens, sed vinum omnino non bibens, regno Dei viam paravit, non
baptizetur post ebriosum, qui regnum Dei non possidebit? Quid hic
respondetur, nisi quia ille baptismus erat Joannis, post quem
Christi baptismo baptizavit Apostolus; iste autem baptismus Christi
est, quo baptizavit ebriosus? Inter Joannem et ebriosum a contrario
multum interest: inter baptismum Christi et baptismum Joannis non a
contrario, sed tamen multum interest. Inter Apostolum et ebriosum
multum interest: inter baptismum Christi quem dedit Apostolus, et
baptismum Christi quem dedit ebriosus, nihil interest. Sic inter
Joannem et haereticum, a contrario multum interest; et inter
baptismum Joannis, et inter baptismum Christi quem dat haereticus,
non a contrario, sed multum interest. Inter baptismum autem Christi
quem dedit Apostolus, et baptismum Christi quem dat haereticus,
nihil interest. Agnoscitur enim Sacramentorum species aequalis,
etiam cum magna differentia est in hominum meritis.
49. Sed da veniam, erravi, quando te volui de ebrioso baptizante
convincere; exciderat mihi cum rogatista me rem habere, non cum
qualicumque donatista. Potes enim tu in tam paucis collegis tuis, et
in omnibus clericis vestris nullum invenire forsitan ebriosum. Vos
enim estis, qui non ex totius orbis communione, sed ex observatione
praeceptorum omnium divinorum atque omnium Sacramentorum tenetis
catholicam fidem: in quibus eam solis inventurus est, cum venerit
Filius hominis, quando non inveniet fidem in terra; quia nec terra
estis, nec in terra, sed coelestes in coelo habitatis! Nec timetis,
nec attenditis quia Deus superbis resistit, humilibus autem dat
gratiam? (Jacobi IV, 6.) Nec vos Evangelii locus ipse
compungit, ubi Dominus ait: Cum venerit Filius hominis, putas
inveniet fidem in terra (Luc. XVIII, 8)? Continuo quippe
tanquam praesciens nonnullos sibi superbe arrogaturos hanc fidem, dixit
ad quosdam, qui sibi justi videbantur et spernebant caeteros,
similitudinem hanc: Duo quidam ascenderunt in templum orare, unus
pharisaeus et alter publicanus (Id., 10), et caetera. Jam tibi
quae sequuntur, ipse responde. Inspice tamen diligentius ipsos paucos
vestros, utrum nullus illic baptizet ebriosus. Tam enim late vastat
haec pestilentia animas, et tanta libertate dominatur, ut multum mirer
si non etiam vestrum gregiculum penetravit; quamvis ante ipsum adventum
Filii hominis, unius boni pastoris, jam vos oves ab haedis separasse
jactetis.
CAPUT XII.
50. Audi sane per me vocem dominicorum frumentorum, in area
dominica usque ad ultimam ventilationem inter paleam laborantium
(Matth. III, 12), per totum scilicet mundum, quia Deus
vocavit terram a solis ortu usque ad occasum (Psal. XLIX, 1),
ubi etiam pueri laudant Dominum (Psal. CXII, 1-3):
Quicumque vos ex occasione legis hujus imperialis, non dilectione
corrigendi, sed inimicandi odio persequitur, displicet nobis. Et
quamvis res quaeque terrena non recte a quoquam possideri possit, nisi
vel jure divino, quo cuncta justorum sunt, vel jure humano, quod in
potestate regum est terrae; ideoque res vestras falso appelletis, quas
nec justi possidetis, et secundum leges regum terrenorum amittere jussi
estis, frustraque dicatis, Nos eis congregandis laboravimus, cum
scriptum legatis, Labores impiorum justi edent (Prov. XIII,
22): sed tamen quisquis ex occasione hujus legis, quam reges terrae
Christo servientes, ad emendandam vestram impietatem promulgaverunt,
res proprias vestras cupide appetit, displicet nobis. Quisquis
denique ipsas res pauperum, vel basilicas congregationum, quas sub
nomine Ecclesiae tenebatis, quae omnino non debentur nisi ei
Ecclesiae quae vera Christi Ecclesia est, non per justitiam, sed
per avaritiam tenet, displicet nobis. Quisquis pro aliquo flagitio
vel facinore projectum a vobis ita suscipit, sicut suscipiuntur qui,
excepto errore quo a nobis separamini, sine crimine apud vos vixerunt,
displicet nobis. Sed nec facile ista monstratis; et si monstretis,
nonnullos toleramus, quos corrigere vel punire non possumus: neque
propter paleam relinquimus aream Domini, neque propter pisces malos
rumpimus retia Domini, neque propter haedos in fine segregandos,
deserimus gregem Domini, neque propter vasa facta in contumeliam,
migramus de domo Domini.
CAPUT XIII.
51. Tu autem, frater, quantum mihi videtur, si vanam gloriam
hominum non attendas, et insensatorum contemnas opprobrium, qui
dicturi sunt, Quare modo destruis quae prius aedificabas ; sine dubio
transies ad Ecclesiam, quam veram sentire te intelligo: nec hujus
sententiae tuae testimonia longe peto. Tu quippe in ejusdem tuae
epistolae principio, cui nunc respondeo, haec verba posuisti: Cum
optime, inquis, noverim te longe adhuc a fide christiana sepositum,
et studiis olim deditum litterarum, quietis et honestatis fuisse
cultorem; cumque postea conversus ad christianam fidem ut ex multorum
relatione cognovi, disputationibus legalibus operam dares. Certe si
tu ad me illam epistolam misisti, haec verba tua sunt. Cum ergo
fatearis me conversum ad christianam fidem; cum ego nec ad
Donatistas, nec ad Rogatistas conversus sim, sine ulla dubitatione
confirmas, et praeter Rogatistas, et praeter Donatistas esse
christianam fidem. Haec ergo fides, sicut dicimus, in omnibus
gentibus dilatatur, quae secundum Dei testimonium in semine Abrahae
benedicuntur (Gen. XXII, 18). Quid igitur adhuc dubitas
tenere quod sentis, nisi quia id quod nunc sentis, vel aliquando non
sensisse, vel aliud defendisse confunderis; et dum erubescis corrigere
errorem, non erubescis permanere in errore, quod utique potius
erubescendum fuit?
52. Hoc est illud quod Scriptura non tacuit: Est confusio
adducens peccatum, et est confusio adducens gratiam et gloriam
(Eccli. IV, 25). Confusio adducit peccatum, cum erubescit
quisque pravam mutare sententiam ne aut inconstans putetur, aut diu
errasse seipso judice teneatur: ita descendunt in infernum viventes
(Psal. LIV, 16), id est, suam perditionem sentientes; quos
Dathan et Abiron et Core hiatu terrae absorpti (Num. XVI,
31-33), tanto ante futuros figuraverunt. Confusio autem adducit
gratiam et gloriam, cum erubescit quisque de propria iniquitate, et
poenitendo in melius commutatur; quod te facere piget illa perniciosa
confusione superatum; ne tibi ab hominibus nescientibus quid
loquantur, objiciatur illa apostolica sententia: Si enim quae
destruxi, eadem iterum aedifico, praevaricatorem meipsum constituo
(Gal. II, 18). Quae si dici posset etiam in eos qui veritatem
correcti praedicant, quam perversi oppugnabant, in ipsum Paulum
primitus diceretur, in quo Ecclesiae Christi magnificabant Deum,
audientes quod evangelizaret fidem quam aliquando vastabat (Galat.
I, 23).
53. Nec quemquam putes ab errore ad veritatem, vel a quocumque seu
magno seu parvo peccato ad correctionem sine poenitentia posse
transire. Sed nimis impudens error est, hinc velle calumniari
Ecclesiam, quam tot divinis testimoniis constat esse Ecclesiam
Christi, quod aliter tractat illos qui eam deserunt, si hoc ipsum
poenitendo corrigant, aliter illos qui in ea nondum fuerunt, et tunc
primum ejus pacem accipiunt; illos amplius humiliando, istos lenius
suscipiendo, utrosque diligendo, utrisque sanandis materna charitate
serviendo. Habes epistolam prolixiorem fortasse quam velles. Esset
autem multo brevior, si te tantum in respondendo cogitarem: nunc vero
etiamsi tibi nihil prosit, non puto nihil eis profuturam, qui eam
legere cum Dei timore, et sine personarum acceptione curaverint.
Amen.
|
|
