|
AUGUSTINUS episcopus, famulus Christi familiaeque ejus,
dilecto filio MACEDONIO , in Domino salutem.
CAP. PRIMUM.
1. Negotiosissimum in republica virum, et non suis, sed aliorum
utilitatibus attentissimum, qualem te esse et tibi gratulamur et rebus
humanis, nec deserere debemus alloquio, nec occupare prooemio.
Accipe itaque quod per me, vel nosse voluisti, vel utrum ipse nossem
experiri. Quod si parvum aut superfluum judicares, nullo modo inter
tam magnas tamque necessarias curas tuas curandum esse censeres.
Quaeris a me cur officii sacerdotii nostri esse dicamus intervenire pro
reis, et nisi obtineamus, offendi quasi quod erat officii nostri
minime reportemus. Ubi vehementer te dicis ambigere utrum istud ex
religione descendat. Deinde adjungis qua ratione ita movearis: Nam
si a Domino peccata, inquis, adeo prohibentur, ut nec poenitendi
quidem copia post primam tribuatur; quemadmodum nos possumus ex
religione contendere ut qualecumque illud crimen fuerit, dimittatur?
Adhuc gravius urges, et dicis, nos probare quod volumus impunitum;
et si constat non minus auctorem quam probatorem teneri in omnibus quae
peccantur, certum esse nos culpae societate vinciri, quoties eum
impunitum esse volumus, qui culpae tenetur obnoxius.
2. His verbis quem non terreas tuae lenitatis et humanitatis
ignarum? Unde nos qui te novimus, et haec quaerendi gratia, non
decernendi, scripsisse minime dubitamus, aliis verbis tuis ad ista
citius respondemus. Tanquam enim nos haesitare in hac quaestione
nolueris, aut praevidisti quid dicturi essemus, aut admonuisti quid
dicere deberemus; et aisti: Tum praeterea accedit hoc quod gravius
est. Nam omnia peccata videntur veniabiliora, cum is qui reus est
correctionem promittit. Antequam ergo discutiam quid sit illud gravius
quod in epistola tua sequitur, hoc interim quod dedisti accipiam,
eoque utar ad molem hanc amovendam, qua nostrae intercessiones posse
reprimi videbantur. Ideo quippe, quantum facultas datur, pro
peccatis omnibus intercedimus, quia omnia peccata videntur
veniabiliora, cum is qui reus est correctionem promittit. Haec tua
est, haec et nostra sententia.
3. Nullo modo ergo culpas quas corrigi volumus, approbamus, nec
quod perperam committitur, ideo volumus impunitum esse, quia placet;
sed hominem miserantes, facinus autem seu flagitium detestantes,
quanto magis nobis displicet vitium, tanto minus volumus inemendatum
interire vitiosum. Facile enim est atque proclive malos odisse, quia
mali sunt: rarum autem et pium eosdem ipsos diligere, quia homines
sunt; ut in uno simul et culpam improbes, et naturam approbes, ac
propterea culpam justius oderis, quod ea foedatur natura quam diligis.
Non est igitur iniquitatis, sed potius humanitatis societate
devinctus, qui propterea est criminis persecutor, ut sit hominis
liberator. Morum porro corrigendorum nullus alius quam in hac vita
locus est; nam post hanc, quisque id habebit quod in hac sibimet
conquisierit. Ideo compellimur humani generis charitate intervenire
pro reis, ne istam vitam sic finiant per supplicium, ut ea finita non
possint finire supplicium.
CAPUT II.
4. Noli ergo dubitare hoc officium nostrum ex religione descendere,
cum Deus apud quem nulla est iniquitas, cujus summa potestas est, qui
non tantum qualis quisque sit videt, verum etiam qualis futurus sit
praevidet, qui solus potest in judicando non labi, quia in cognoscendo
non potest falli, facit tamen, sicut Evangelium loquitur, solem suum
oriri super bonos et malos, et pluit super justos et injustos. Cujus
mirabilis bonitatis ut simus imitatores, Dominus Christus exhortans,
Diligite, inquit, inimicos vestros; benefacite eis qui vos oderunt;
et orate pro eis qui vos persequuntur: ut sitis filii Patris vestri
qui in coelis est, qui facit solem suum oriri super bonos et malos, et
pluit super justos et injustos (Matth. V, 44, 45). Hac
indulgentia et lenitate divina multos abuti ad perniciem suam quis
nesciat? Quos arguens Apostolus et graviter increpans dicit:
Existimas autem, o homo omnis qui judicas eos qui talia agunt, et
facis ea, quoniam tu effugies judicium Dei? An divitias benignitatis
ejus, et patientiae, et longanimitatis contemnis? ignoras quoniam
benignitas Dei ad poenitentiam te adducit? Secundum autem duritiam
tuam et cor impoenitens thesaurizas tibi iram in die irae et
revelationis justi judicii Dei, qui reddet unicuique secundum opera
ejus (Rom. II, 3-6). Numquid quoniam isti in sua nequitia
perseverant, ideo Deus in sua patientia non perseverat; per pauca in
hoc saeculo puniens, ne divina providentia non esse credatur, et multa
servans ultimo examini, ut futurum judicium commendetur?
5. Non, ut opinor, magister ille coelestis impietatem nos diligere
praecipit, cum praecipit ut nostros diligamus inimicos, benefaciamus
eis qui nos oderunt, oremus pro eis qui nos persequuntur; cum procul
dubio, si pie Deum colimus, inimicos atque odiis adversum nos
acerrimis incitatos ac persecutores, nisi impios habere non possimus.
Num igitur diligendi sunt impii? num impiis benefaciendum est? num
pro impiis etiam orandum est? Ita plane. Qui enim hoc praecipit,
Deus est; nec tamen nos hoc pacto societati adjungit impiorum, quibus
et ipse parcendo, et vitam salutemque largiendo, non utique sociatur.
Consilium quippe ejus, quantum homini pio nosse donatum est, exponit
Apostolus dicens, Ignoras quia patientia Dei ad poenitentiam te
adducit? Ad hanc volumus adduci pro quibus intervenimus; non eorum
peccatis vel parcimus, vel favemus.
CAPUT III.
6. Nam quosdam quorum crimina manifesta sunt, a vestra severitate
liberatos, a societate tamen removemus altaris, ut poenitendo placare
possint quem peccando contempserant, seque ipsos puniendo. Nam nihil
aliud agit quem veraciter poenitet, nisi ut id quod mali fecerit,
impunitum esse non sinat: eo quippe modo sibi non parcenti ille
parcit, cujus altum justumque judicium nullus contemptor evadit. Quod
si iniquis et scelestis ille parcendo, eisque vitam salutemque
largiendo, etiam plerisque corum quos novit non acturos poenitentiam,
tamen exhibet patientiam; quanto magis nos in eos qui correctionem
promittunt, et utrum faciant quod promittunt incerti sumus,
misericordes esse debemus, ut rigorem vestrum pro eis intercedendo
flectamus, pro quibus et Dominum, quem nihil de moribus eorum etiam
futuris latet, non tamen impudenter, quia hoc ipse praecepit,
oramus!
7. In tantum autem hominum aliquando iniquitas progreditur, ut etiam
post actam poenitentiam, post altaris reconciliationem, vel similia
vel graviora committant: et tamen Deus facit etiam super tales oriri
solem suum; nec minus tribuit quam ante tribuebat largissima munera
vitae ac salutis. Et quamvis eis in Ecclesia locus humillimae
poenitentiae non concedatur; Deus tamen super eos suae patientiae non
obliviscitur. Ex quorum numero si quis nobis dicat, Aut date mihi
eumdem iterum poenitendi locum, aut desperatum me permittite, ut
faciam quidquid libuerit, quantum meis opibus adjuvor, et humanis
legibus non prohibeor, in scortis, omnique luxuria, damnabili quidem
apud Dominum, sed apud homines plerosque etiam laudabili: aut si me
ab hac nequitia revocatis, dicite utrum mihi aliquid prosit ad vitam
futuram, si in ista vita illecebrosissimae voluptatis blandimenta
contempsero, si libidinum incitamenta frenavero, si ad castigandum
corpus meum multa mihi etiam licita et concessa subtraxero, si me
poenitendo vehementius quam prius excruciavero, si miserabilius
ingemuero; si flevero uberius, si vixero melius, si pauperes
sustentavero largius, si charitate, quae operit multitudinem
peccatorum (I Petr. VIII, 4), flagravero ardentius; quis
nostrum ita desipit, ut huic homini dicat, Nihil tibi ista proderunt
in posterum; vade, saltem vitae hujus suavitate perfruere? Avertat
Deus tam immanem sacrilegamque dementiam! Quamvis ergo caute
salubriterque provisum sit ut locus illius humillimae poenitentiae semel
in Ecclesia concedatur, ne medicina vilis minus utilis esset
aegrotis, quae tanto magis salubris est, quanto minus contemptibilis
fuerit; quis tamen audeat dicere Deo: Quare huic homini, qui post
primam poenitentiam rursus se laqueis iniquitatis obstringit, adhuc
iterum parcis? Quis audeat dicere erga istos non agi quod Apostolus
ait, Ignoras quia patientia Dei ad poenitentiam te adducit? aut
istis exceptis esse definitum quod scriptum est, Beati omnes qui
confidunt in eum (Psal. II, 13)? aut ad istos non pertinere
quod dicitur, Viriliter agite, et confortetur cor vestrum, omnes qui
speratis in Dominum (Psal. XXX, 25)?
8. Cum igitur super peccatores tanta sit patientia, tanta
misericordia Dei, ut in hac temporali vita moribus emendatis, non
damnentur in aeternum; qui nullius quae sibi praebeatur exspectat
misericordiam, quoniam nemo est illo beatior, nemo potentior, nemo
justior: quales non esse oportet homines erga homines, qui hanc vitam
nostram quantacumque laude cumulemus, eam sine peccato esse non
dicimus? quod si dixerimus, nos ipsos, sicut scriptum est,
decipimus, et veritas in nobis non est (I Joan. I, 8).
Proinde licet accusatoris alia persona sit, alia defensoris, alia
intercessoris, alia judicis, de quorum propriis officiis nimis longum
est, et non necessarium hoc sermone disserere; sic tamen etiam ipsos
criminum ultores, atque in hoc officio non ira propria concitatos, sed
legum ministros, nec suarum, sed alienarum examina tarum injuriarum
vindices, quales judices esse debent, terruit censura divina, ut
cogitarent sibi propter sua peccata Dei misericordiam necessariam, nec
putarent ad culpam sui officii pertinere, si quid erga eos
misericorditer agerent, quorum vitae necisque haberent legitimam
potestatem.
CAPUT IV.
9. Nam cum ad Dominum Christum Judaei adduxissent mulierem in
adulterio comprehensam, eumque tentantes dicerent quod jussa esset
Lege lapidari, ac deinde quaererent quid de illa ipse praeciperet;
respondit eis: Qui sine peccato est vestrum, prior in eam lapidem
jaciat (Joan. VIII, 7). Ita nec Legem improbavit, quae
hujusmodi reas jussit occidi; et illos terrendo ad misericordiam
revocavit, quorum judicio haec posset occidi. Puto quod hac sententia
Domini audita, si praesens fuit etiam maritus ipse qui violatam sui
tori fidem vindicari postulabat, exterritus animum ad voluntatem
parcendi ab ulciscendi cupiditate deflexit. Nam quomodo non est
admonitus accusator ne suas persequeretur injurias, quando ipsi judices
ita sunt a vindicando prohibiti, qui in adultera punienda, non privato
dolori compellebantur servire, sed Legi? Unde Joseph, cui virgo
Maria, Domini mater, fuerat desponsata, cum eam comperisset esse
praegnantem, cui se noverat non esse commixtum, et ob hoc nihil aliud
quam adulteram credidisset, puniri tamen eam noluit; nec approbator
flagitii fuit Nam haec voluntas ejus etiam justitiae deputatur: ita
quippe de illo scriptum est, Et cum esset homo justus, et nollet eam
divulgare, statuit eam occulte dimittere. Haec eo cogitante,
apparuit illi angelus qui doceret esse numinis, quod ille putaverat
criminis (Matth. I, 18-20).
10. Si ergo cogitata infirmitate communi, et accusatorius dolor,
et judicatorius rigor frangitur; quod tandem censes pro reis esse
debere, vel defensoris vel intercessoris officium? quandoquidem et vos
viri boni qui nunc judices estis, et in foro aliquando versati causas
hominum suscepistis, scitis quam libentius defendere quam accusare
soleretis. Et tamen defensor ab intercessore plurimum distat: nam
ille diluendis vel obtegendis criminibus operam maxime impendit;
intercessor autem etiam cum de culpa constat, pro poena removenda vel
temperanda curam gerit. Hoc sunt apud Deum pro peccatoribus justi;
hoc pro se ipsi peccantes invicem ut faciant admonentur: nam scriptum
est, Confitemini invicem peccata vestra, et orate pro vobis (Jacobi
V, 16). Has sibi partes humanitatis, ubi potest, omnis homo
apud hominem vindicat. Nam quod ipse quisque domi suae puniret
admissum, in alterius domo vult impunitum. Sive enim adhibeatur apud
amicum, sive ille cuiquam in quem potestas ulciscendi est se praesente
succenseat, sive irascenti fortuito superveniat; non justissimus, sed
inhumanissimus judicatur, si non interveniat. Scio ego te ipsum cum
aliis amicis tuis in ecclesia Carthaginensi intercessisse pro clerico,
cui merito succensebat episcopus; et utique nullum ibi discrimen
sanguinis sub incruenta disciplina timebatur: nec cum id, quod etiam
vobis displicebat, inultum esse velletis, tanquam delicti approbatores
vos judicabamus, sed tanquam humanissimos intercessores audiebamus.
Si ergo vobis fas est ecclesiasticam correptionem intercedendo
mitigare; quomodo episcopus vestro gladio debet intercedere, cum illa
exeratur ut in quem exeritur bene vivat, iste ne vivat!
11. Postremo ipse Dominus apud homines intercessit, ne lapidaretur
adultera, et eo modo nobis intercessionis commendavit officium; nisi
quia ille terrendo fecit, quod nos petendo. Ille enim Dominus, nos
servi sumus: verumtamen ille sic terruit, ut omnes timere debeamus.
Quis enim est nostrum sine peccato? Quod cum illis dixisset a quibus
ei offerebatur punienda peccatrix, ut qui sciret se esse sine peccato,
prior in illam lapidem mitteret; cecidit saevitia, tremente
conscientia: tunc enim ex illa jam congregatione dilapsi, solam
misericordi miseram reliquerunt. Cedat huic sententiae pietas
Christianorum, cui cessit impietas Judaeorum: cedat humilitas
obsequentium, cui cessit superbia persequentium: cedat confessio
fidelis, cui cessit simulatio tentatoris. Malis parce, vir bone:
quanto melior, tanto esto mitior; quanto fic celsior potestate, tanto
humilior fiere pietate .
CAPUT V.
12. Ego quidem intuens, mores tuos, appellavi te virum bonum; sed
tu intuens verba Christi, dic tibi ipsi: Nemo bonus, nisi unus
Deus (Marc. X, 18). Quod cum verum sit (hoc enim Veritas
dixit), nec ego tamen illud existimari debeo fallaci assentatione
dixisse, et dominicis verbis quasi contrarius exstitisse, ut cum ille
dicat, Nemo bonus, nisi unus Deus, ego te appellaverim virum
bonum: non enim et ipse Dominus contraria sibi locutus est, ubi ait,
Bonus homo de bono thesauro cordis sui profert bona (Luc VI,
45). Deus ergo singulariter bonus est, et hoc amittere non
potest; nullius enim boni participatione bonus est, quoniam bonum quo
bonus est, ipse sibi est: homo autem cum bonus est, ab illo bonus
est; quod a seipso esse non potest. Illius enim spiritu boni fiunt,
quicumque boni fiunt; cujus capax creata est nostra natura per propriam
voluntatem. Pertinet ergo ad nos, ut boni simus, accipere et habere
quod dat qui de suo bonus est: quo quisque neglecto, de suo malus
est. Proinde in quantum homo recte agit, id est, scienter et amanter
et pie bonum operatur, in tantum bonus est: in quantum autem peccat,
id est, a veritate et charitate et pietate deviat, in tantum malus
est. Quis autem est in hac vita sine aliquo peccato? Sed eum dicimus
bonum, cujus praevalent bona; eumque optimum, qui peccat minimum.
13. Idcirco ipse Dominus, quos dicit bonos propter participationem
gratiae divinae, eosdem etiam malos dicit propter vitia infirmitatis
humanae; donec totum quo constamus, ab omni vitiositate sanatum,
transeat in eam vitam, ubi nihil omnino peccabitur. Nam utique bonos
docebat orare, non malos, quibus praecepit ut dicerent, Pater
noster, qui es in coelis. Ex hoc enim boni quo filii Dei, non
natura geniti, sed gratia facti, tanquam hi quibus recipientibus eum,
dedit potestatem filios Dei fieri (Joan. I, 12). Quae
generatio spiritualis, more Scripturarum, etiam adoptio nominatur,
ut distinguatur ab illa generatione Dei de Deo, coaeterni de
aeterno, unde scriptum est: Generationem ejus quis enarrabit
(Isai. LIII, 8)? Cum ergo bonos esse demonstraverit, quos
voluit Deo veraciter dicere, Pater noster, qui es in coelis;
praecepit tamen ut in eadem oratione inter caetera dicerent: Dimitte
nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris.
Quae debita esse peccata, quamvis manifestum sit, postea tamen
manifestius declaravit dicens: Si enim dimiseritis peccata hominibus,
dimittet vobis et Pater vester peccata vestra (Matth. VI, 9,
12, 14). Hanc orationem baptizati orant, nec est prorsus
praeteritorum aliquid peccatorum, quod non baptizatis in sancta
Ecclesia dimittatur. Sed postea vivendo in hac fragilitate mortali,
nisi contraherent quod dimittendum esset, non veraciter dicerent,
Dimitte nobis debita nostra. Boni ergo, in quantum filii Dei sunt;
in quantum autem peccant (quod sua non mendaci confessione
testantur), utique mali sunt.
14. Nisi forte quis dicat, alia bonorum, alia malorum esse
peccata; quod non usquequaque improbabiliter dicitur. Verumtamen
Dominus Jesus sine ulla ambiguitate malos appellavit eosdem ipsos
quorum patrem dicebat Deum. Nam in eodem sermone, ubi illam docet
orationem, alio loco exhortans ad precandum Deum, ait, Petite, et
accipietis; quaerite, et invenietis; pulsate, et aperietur vobis.
Omnis enim qui petit, accipit; et qui quaerit, invenit; et pulsanti
aperietur: et paulo post, Si ergo vos, inquit, cum sitis mali,
nostis bona data dare filiis vestris; quanto magis Pater vester, qui
in coelis est, dabit bona petentibus se (Matth. VII, 7, 8,
11)? Num igitur Deus pater malorum est? Absit. Quomodo ergo
dicitur, pater vester coelestis, quibus dicitur, cum sitis mali:
nisi quia utrumque Veritas monstrat, quid simus Dei bono , quid
humano vitio; hoc commendans, illud emendans? Merito ait Seneca
(qui temporibus Apostolorum fuit, cujus etiam quaedam ad Paulum
apostolum leguntur epistolae): Omnes odi qui malos odit. Et tamen
ideo diligendi sunt mali, ut non sint mali; quemadmodum, non ut
permaneant, sed ut sanentur, diliguntur aegroti.
15. Quidquid autem post eam quae fit in Baptismo, abolitionem
peccatorum, in hac vita manendo peccamus, etiamsi non tale sit quod a
divinis removeri compellat altaribus, non dolore sterili, sed
misericordiae sacrificiis expiatur. Quod ergo agimus ut faciatis
intercedentibus nobis, Deo nos noveritis offerre pro vobis.
Indigetis enim misericordia quam praebetis; et videte quis dixerit,
Dimittite et dimittetur vobis, date et dabitur vobis (Luc. VI,
37, 38). Quanquam etiamsi ita viveremus, ut non esset quare
diceremus, Dimitte nobis debita nostra; quanto a nequitia purior
animus esset, tanto clementia plenior esse deberet, ut si non
compungeremur sententia Domini dicentis, Qui vestrum est sine
peccato, prior in illam lapidem jaciat, ipsius qui hoc dixit
sectaremur exemplum, qui cum esset utique sine peccato, ait mulieri
quam perterriti illi reliquerant: Nec ego te damnabo; vade, jam
deinceps noli peccare. Potuit enim metuere flagitiosa mulier ne illis
discedentibus, qui sua peccata cogitaverant ut peccato parcerent
alieno, illam justissime jam ipse damnaret qui erat sine peccato. At
ille non conscientia pavidus, sed plenus clementia, cum illa
respondisset a nemine se fuisse damnatam, Nec ego te, inquit,
damnabo: tanquam diceret, Si malitia tibi parcere potuit, quid
metuis innocentiam? Et ne delictorum non donator, sed approbator
videretur; Vade, ait, jam deinceps noli peccare; ut se homini
pepercisse, non hominis culpam sibi placuisse monstraret. Jam vides
igitur de religione descendere, nec nos societate criminum obstringi,
quod intercedimus plerumque etiam pro sceleratis, etsi non scelerati,
tamen pro peccatoribus peccatores, et quod veraciter potius quam
injuriose dictum accipias, puto quod apud peccatores.
CAPUT VI.
16. Nec ideo sane frustra instituta sunt potestas regis, jus gladii
cognitoris, ungulae carnificis, arma militis, disciplina dominantis,
severitas etiam boni patris. Habent ista omnia modos suos, causas,
rationes, utilitates. Haec cum timentur, et coercentur mali, et
quietius inter malos vivunt boni: non quia boni pronuntiandi sunt qui
talia metuendo non peccant, non enim bonus est quispiam timore poenae,
sed amore justitiae; verumtamen non inutiliter etiam metu legum humana
coercetur audacia, ut et tuta sit inter improbos innocentia, et in
ipsis improbis dum formidato supplicio frenatur facultas, invocato Deo
sanetur voluntas. Sed huic ordinationi rerum humanarum contrariae non
sunt intercessiones episcoporum; imo vero nec causa, nec locus
intercedendi ullus esset, si ista non essent. Tanto enim sunt
intercedentium et parcentium beneficia gratiora, quanto peccantium
justiora supplicia. Nec ob aliud, quantum sapio, in Veteri
Testamento, antiquorum temporibus Prophetarum severior Legis
vindicta fervebat, nisi ut ostenderetur recte iniquis poenas
constitutas: ut quod eis parcere Novi Testamenti indulgentia
commonemur, aut remedium sit salutis, quo peccatis parcatur et
nostris; aut commendatio mansuetudinis, ut per eos qui parcunt,
veritas praedicata non tantum timeatur, verum etiam diligatur.
17. Plurimum autem interest quo animo quisque parcat. Sicut enim
est aliquando misericordia puniens, ita et crudelitas parcens. Nam,
ut exempli gratia manifestum aliquid ponam, quis non crudelem verius
dixerit eum qui puero pepercerit volenti obstinatissime de serpentibus
ludere? quis autem non misericordem qui talia prohibens, contemptorem
verborum etiam verberibus emendaverit? et ideo non usque ad mortem
protendenda est disciplina, ut sit cui prodesse possit. Quanquam
etiam cum homo ab homine occiditur, multum distet utrum fiat nocendi
cupiditate, vel injuste aliquid auferendi, sicut fit ab inimico,
sicut a latrone; an ulciscendi vel obediendi ordine, sicut a judice,
sicut a carnifice; an evadendi vel subveniendi necessitate, sicut
interimitur latro a viatore, hostis a milite. Et aliquando qui causa
mortis fuit, potius in culpa est, quam ille qui occidit; velut si
quisquam decipiat fidejussorem suum, atque ille pro isto supplicium
legitimum luat. Nec tamen omnis qui causa alienae mortis est, reus
est. Quid si enim quisquam stuprum petat, seseque, si non
impetraverit, interimat? quid si filius timens patris pia verbera,
praecipitio pereat? quid si alius homine liberato, vel ne alius
liberetur, sibi ipse mortem inferat? Num propter istas alienarum
mortium causas, aut sceleri consentiendum est, aut vindicta peccati,
quae non fit nocendi, sed corrigendi studio, etiam paterna tollenda,
aut opera misericordiae cohibenda sunt? Haec cum accidunt, debemus
eis humanum dolorem; non propter illa, ne accidant, recte factorum
reprimimus voluntatem.
18. Sic etiam cum intercedimus pro peccatore damnando, sequuntur
aliquando quae nolumus; sive in ipso qui nostra intercessione
liberatur, ut vel immanius impunita grassetur audacia, subdita
cupiditati, ingrata lenitati, atque unus morti ereptus plurimos
necet; vel ipso per beneficium nostrum in melius commutato, moribusque
correcto, alius male vivendo pereat, sibique hujus impunitate
proposita, talia vel graviora committat. Non, ut opinor, haec mala
imputanda sunt nobis, cum intercedimus vobis: sed potius illa bona
quae, cum id facimus, intuemur et volumus; id est commendatio
mansuetudinis ad conciliandam dilectionem verbo veritatis, et ut qui
liberantur a temporali morte, sic vivant, ne in aeternam, unde
nunquam liberentur, incurrant.
19. Prodest ergo et severitas vestra, cujus ministerio quies
adjuvatur et nostra; prodest et intercessio nostra, cujus ministerio
severitas temperatur et vestra. Non vobis displiceat quod rogamini a
bonis; quia nec bonis displicet quod timemini a malis. Nam hominum
iniquitatem etiam apostolus Paulus non tantum de judicio futuro, verum
etiam de praesentibus vestris securibus terruit, asserens et ipsas ad
dispensationem divinae providentiae pertinere. Omnis, inquit, anima
potestatibus sublimioribus subdita sit: non est enim potestas, nisi a
Deo; quae autem sunt, a Deo ordinatae sunt. Quapropter qui
resistit potestati, Dei ordinationi resistit; qui autem resistunt,
ipsi sibi judicium acquirunt: principes enim non sunt timori boni
operis, sed mali. Vis autem non timere potestatem? Bonum fac, et
habebis laudem ex illa: Dei enim minister est tibi in bonum. Quod si
malum feceris, time; non enim frustra gladium portat: Dei enim
minister est, vindex in iram ei qui male agit. Ideoque necessitate
subditi estote, non solum propter iram, sed et propter conscientiam.
Ideo enim et tributa praestatis: ministri enim Dei sunt, in hoc
ipsum perseverantes. Reddite omnibus debita: cui tributum,
tributum; cui vectigal, vectigal; cui timorem, timorem; cui
honorem, honorem. Nemini quidquam debeatis, nisi ut invicem
diligatis (Rom. XIII, 1-8). Haec verba Apostoli,
utilitatem vestrae severitatis ostendunt. Proinde sicut dilectionem
jussi sunt terrentibus debere qui timent, ita dilectionem jussi sunt
timentibus debere, qui terrent. Nihil nocendi cupiditate fiat, sed
omnia consulendi charitate; et nihil fiat immaniter, nihil
inhumaniter. Ita formidabitur ultio cognitoris, ut nec intercessoris
religio contemnatur; quia et plectendo et ignoscendo hoc solum bene
agitur, ut vita hominum corrigatur. Quod si tanta est perversitas et
impietas, ut ei corrigendae nec disciplina possit prodesse, nec
venia; a bonis tamen intentione atque conscientia quam Deus cernit,
sive severitate, sive lenitate, nonnisi officium dilectionis
impletur.
20. Quod autem in epistola tua sequitur, ubi dicis, Verum nunc,
ut mores nostri sunt, et sceleris poenam cupiunt sibi homines
relaxari, et id propter quod scelus admissum est possidere; pessimum
hominum genus commemoras, cui poenitendi medicina omnino non prodest.
Si enim res aliena, propter quam peccatum est, cum reddi possit, non
redditur, non agitur poenitentia, sed fingitur: si autem veraciter
agitur, non remittetur peccatum, nisi restituatur ablatum; sed, ut
dixi, cum restitui potest. Plerumque enim qui aufert, amittit; sive
alios patiendo malos, sive ipse male vivendo, nec aliud habet unde
restituat. Huic certe non possumus dicere, Redde quod abstulisti,
nisi cum eum habere credimus et negare. Ubi quidem si aliquos sustinet
a repetente cruciatus, dum existimatur habere quod reddat, nulla est
iniquitas; quia etsi non est unde luat ablatam pecuniam, merito tamen
dum eam per molestias corporales redhibere compellitur, peccati quo
male ablata est, poenas luit. Sed inhumanum non est etiam pro talibus
intercedere, tanquam pro reis criminum; non ad hoc ut minime
restituantur aliena, sed ne frustra homo in hominem saeviat, ille
praesertim qui jam remisit culpam, sed quaerit paecuniam, et si
fraudari metuit, non expetit vindicari. Denique in talibus causis,
si persuadere potuerimus eos pro quibus intervenimus, non habere quod
poscitur, continuo nobis eorum molestiae relaxantur. Aliquando autem
misericordes et in ipso dubio nolunt homini pro incerta pecunia certa
inferre supplicia. Ad hanc misericordiam vos etiam nos provocare et
exhortari decet: melius enim, etiamsi habet, amittis, quam si non
habet, aut excrucias, aut occidis. Sed pro istis magis apud eos qui
repetunt, quam apud eos qui judicant, intercedere convenit; ne ipse
videatur auferre, qui cum habeat potestatem, non cogit reddere:
quamvis in cogendo ita debeat adhibere integritatem, ut ne amittat
humanitatem.
21. Illud vero fidentissime dixerim, eum qui pro homine ad hoc
intervenit ne male ablata restituat, et qui ad se confugientem,
quantum honeste potest, ad restituendum non compellit, socium esse
fraudis et criminis. Nam misericordius opem nostram talibus
subtrahimus, quam impendimus: non enim opem fert qui ad peccandum
adjuvat, ac non potius subvertit atque opprimit. Sed numquid ideo nos
aut exigere, aut ad exigendum tradere, vel possumus vel debemus?
Agimus quantum episcopalis facultas datur, et humanum quidem
nonnunquam, sed maxime ac semper divinum judicium comminantes.
Nolentes autem reddere, quos novimus et male abstulisse et unde
reddant habere, arguimus, increpamus, et detestamur; quosdam clam,
quosdam palam, sicut diversitas personarum diversam videtur posse
recipere medicinam, nec in aliorum perniciem ad majorem insaniam
concitari. Aliquando etiam, si res magis curanda non impedit, sancti
altaris communione privamus.
22. Verum saepe accidit ut nos fallant, vel negando se abstulisse,
vel affirmando se unde restituant non habere: saepe etiam et vos
fallimini, putando vel nos non agere ut reddant, vel ipsos habere unde
reddant; et omnes aut pene omnes homines amamus nostras suspiciones vel
vocare vel existimare cognitiones, quando credibilibus rerum signis
movemur, cum credibilia nonnulla sint falsa, sicut incredibilia
nonnulla sunt vera. Ideo quosdam commemorans, qui et sceleris poenam
sibi cupiunt relaxari, et id propter quod scelus admissum est
possidere, addidisti et aisti: Pro his quoque interveniendum putat
sacerdotium vestrum. Fieri enim potest ut tu scias quod ego nescio,
et propterea putem pro aliquo interveniendum, quod me fallere potuit,
cum te non potuerit, ut ego eum non credam possidere quod tu possidere
nosti. Ita fit ut cum de reo sententia non una sit nostra, neutri
tamen nostrum placeat quod res non redditur aliena. De homine, ut
homines, diversa sentimus; sed in ipsa justitia simul sumus. Eodem
modo etiam fieri potest ut quod scio aliquem non habere, hoc eum tu
habere non certissime teneas, sed credibiliter suspiceris; et ob hoc
tibi videar intervenire pro eo qui et sceleris poenam sibi cupiat
relaxari, et id propter quod scelus admissum est possidere. Ad summam
igitur neque apud te, neque apud tales, si qui reperiuntur qualem te
esse gaudemus, neque apud ipsos qui magno studio aliena ac nihil
profutura, multumque etiam periculosa ac perniciosa petunt, neque apud
cor meum cui testis est Deus, ausim dicere, sentire, decernere,
interveniendum esse pro aliquo, ut quod scelere abstulit, sceleris
impunitate possideat: sed ut remissa injuria, quod injuriose abstulit
reddat; si tamen habet quod abstulit, vel aliud unde illud restituat.
23. Non sane quidquid ab invito sumitur, injuriose aufertur. Nam
plerique nec medico volunt reddere honorem suum, nec operario
mercedem; nec tamen haec qui ab invito accipiunt, per injuriam
accipiunt, quae potius per injuriam non darentur. Sed non ideo debet
judex vendere justum judicium, aut testis verum testimonium, quia
vendit advocatus justum patrocinium et jurisperitus verum consilium:
illi enim inter utramque partem ad examen adhibentur; isti ex una parte
consistunt. Cum autem judicia et testimonia, quae nec justa et vera
vendenda sunt, iniqua et falsa venduntur, multo sceleratius utique
pecunia sumitur, quia scelerate etiam quamvis a volentibus datur.
Ille tamen solet tanquam male sibi ablatam pecuniam repetere, qui
justum judicium emit, quoniam venale esse non debuit: qui vero pro
iniquo judicio dedit, vellet quidem repetere, nisi timeret vel puderet
emisse.
24. Sunt aliae personae inferioris loci, quae ab utraque parte non
insolenter accipiunt, sicut officialis, et a quo admovetur , et cui
admovetur officium: ab his extorta per immoderatam improbitatem,
repeti solent; data per tolerabilem consuetudinem, non solent:
magisque reprehendimus, qui talia inusitate repetiverunt, quam qui ea
de more sumpserunt; quoniam multae necessariae personae rebus humanis,
vel invitantur hujusmodi commodis, vel tenentur. Isti si viam vitae
mutaverint, aut excellentioris conscenderint sanctitatis gradum,
facilius ea quae hoc modo acquisierunt, tanquam sua pauperibus
largiuntur, quam eis a quibus accepta sunt, tanquam aliena
restituunt. Qui vero contra jus societatis humanae, furtis,
rapinis, calumniis, oppressionibus, invasionibus abstulerit,
reddenda potius quam donanda censemus: Zachaei publicani evangelico
exemplo, qui cum hospitio Dominum suscepisset, in vitam sanctam
repente mutatus, Dimidium, inquit, rerum mearum do pauperibus, et
si cui aliquid abstuli, quadruplum reddo (Luc. XIX, 8).
25. Verumtamen si justitia sincerius consulatur, justius dicitur
advocato, Redde quod accepisti, quando contra veritatem stetisti,
iniquitati adfuisti, judicem fefellisti, justam causam oppressisti,
de falsitate vicisti (quod vides multos honestissimos et disertissimos
viros, non solum impune, verum etiam gloriose videri sibi
committere); quam cuiquam in quolibet officio militanti, Redde quod
accepisti, quando jubente judice cuicumque causae necessarium hominem
tenuisti, ne resisteret vinxisti, ne fugeret inclusisti, postremo aut
permanente lite exhibuisti, aut finita dimisisti. Sed illud cur
advocato non dicatur in promptu est, quia scilicet ita non vult homo
repetere quod patrono, ut male vinceret, dedit; sicut non vult
reddere quod ab adversario, cum male vicisset, accepit. Quis tandem
advocatus, aut ex advocato ita vir optimus facile reperitur, qui
suscepto suo dicat: Recipe quod mihi, cum tibi male adessem,
dedisti; et redde adversario tuo quod, me agente, inique abstulisti?
Et tamen quem prioris non rectae vitae rectissime poenitet, etiam hoc
facere debet, ut si ille qui inique litigavit, non vult admonitus
corrigere iniquitatem, ejus tamen iniquitatis nolit iste habere
mercedem: nisi forte restituendum est alienum, quod per furtum
clanculo aufertur, et restituendum non est quod in ipso foro ubi
peccata puniuntur, decepto judice, et circumventis legibus obtinetur!
Quid dicam de usuris, quas etiam ipsae leges et judices reddi jubent?
An crudelior est qui subtrahit aliquid vel eripit diviti, quam qui
trucidat pauperem fenore? Haec atque hujusmodi male utique
possidentur, et vellem restituerentur; sed non est quo judice
repetantur.
26. Jam ero si prudenter intueamur quod scriptum est, Fidelis
hominis totus mundus divitiarum est, infidelis autem nec obolus ;
nonne omnes qui sibi videntur gaudere licite conquisitis, eisque uti
nesciunt, aliena possidere convincimus? Hoc enim certe alienum non
est, quod jure possidetur; hoc autem jure quod juste. et hoc juste
quod bene. Omne igitur quod male possidetur, alienum est; male autem
possidet, qui male utitur. Cernis ergo quam multi debeant reddere
aliena, si vel pauci quibus reddantur, reperiantur: qui tamen ubi ubi
sunt, tanto magis ista contemnunt, quanto ea justius possidere
potuerunt. Justitiam quippe, et nemo male habet, et qui non
dilexerit non habet. Pecunia vero, et a malis male habetur, et a
bonis tanto melius habetur, quanto minus amatur. Sed inter haec
toleratur iniquitas male habentium, et quaedam inter eos jura
constituuntur, quae appellantur civilia; non quod hinc fiat ut bene
utentes sint, sed ut male utentes minus molesti sint: donec fideles et
pii, quorum jure sunt omnia, qui vel ex illis fiunt, vel inter illos
tantisper viventes malis eorum non obstringuntur, sed exercentur,
perveniant ad illam civitatem, ubi haereditas aeternitatis est ; ubi
non habet nisi justus locum, nonnisi sapiens principatum, ubi
possidebunt quicumque ibi erunt, vere sua. Sed tamen etiam hic non
intercedimus ut secundum mores legesque terrenas non restituantur
aliena: quamvis placabiles vos velimus malis, non ut placeant vel
permaneant mali, sed quia ex illis fiunt quicumque fiunt boni, et
sacrificio misericordiae placatur Deus, quem nisi propitium haberent
mali, nulli essent boni. Diu est quod occupationibus tuis loquendo
videor onerosus, cum tibi homini acuto et docto cito solvi potuerit
quod quaerebas. Jamdudum autem finire deberem, si te tantum scirem
fuisse lecturum quod flagitasti ut rescriberem. Felix in Christo
vivas, fili charissime.
|
|
