|
Haud temere fecisse videbimur, si Augustini in Joannem Tractatus
adscripserimus anno Christi supra quadringentesimum sexto decimo, aut
proximo post tempori. Certe quidem hunc evangelistam cum exponeret,
flagrabat etiam tum Catholicorum cum Donatistis pugna; quando in
factiosis illis revincendis tam multus tamque vehemens inibi est S.
Doctor: praeterquam quod ad id usque temporis schismaticum eorum
altare stabat Hippone: unde in Tractatu super ejusdem Joannis
Epistolam (cui nimirum exponendae Epistolae, inchoata dudum ac
intermissa paulisper Evangelii tractatione, dedit operam), in haec
verba conqueritur, Quid faciunt in hac civitate duo altaria? Quod
licet in tempora etiam anteriora Carthaginensi Collatione, quae cum
Donatistis anno 411 habita fuit, referri queat; attamen quia per
hos ipsos, de quibus agimus in Evangelium Tractatibus, non solum
Praedestinationis fides, uti res maxime explorata, proponitur in
Tractt. XLV, XLVIII, LXVIII, LXXXIII, CV,
CXI, etc., sed etiam perstringuntur tacito nomine Pelagiani in
Tractt. LIII, LXVII, LXXXI, LXXXVI, etc.,
hinc profecto intelligere licebat eosdem Tractatus non ante
quadringentesimum et undecimum Christi annum, quo primum invehitur in
Africam Pelagiana haeresis, editos fuisse. Sed aliud argumentum,
quo fit ut in annum quadringentesimum decimum sextum a nobis
remittantur, suppetit longe expressius ex Tract. CXX, ubi
Nicodemum saepius venisse ad Christum, ut ejus discipulus audiendo
fieret, probat Augustinus hac ratione: Quod certe, ait, modo in
revelatione corporis beatissimi Stephani (quae videlicet anno
quadringentesimo decimo quinto prope finito facta est) fere omnibus
gentibus declaratur.
Diebus porro quibuslibet Tractatus sermonesve hanc in rem suos
habebat. Primum, exempli gratia, die dominico, postridie secundum
se pronuntiasse in hoc ipso Tract. II indicat. Habitus item fuit
dominico die quadragesimus sextus, ex Tract. XLVII: pridie vero
quadragesimus quintus, ex Tract. XLVI, dictus fuerat.
Trigesimus quartus tresque sequentes, quatuor diebus continuis, ut ex
cujusque exordio ac peroratione patet, habiti sunt, et quidem
trigesimus septimus die dominico, ex Tract. XXXVIII. Sic
octavus, nonus, et decimus: sic tandem isti quinque XIX, XX,
XXI, XXII et XXIII, singuli singulis continenter diebus
pronuntiati significantur. Hoc egisse Augustinum, ut e diebus
habendae concioni destinatis nullum praeteriret, vel hinc
intelligitur, quod unum hujuscemodi quadam occasione omissum diem in
Tract. VIII, excusat, et in XLVI, praelecti de Evangelio
loci tractationem diligentiorem in reddendi sermonis dies remittit. In
XLVII, quem dominico die habuit, dicit sese per temporis, ut
solet, angustias, quo minus orationem fusius prosequatur, minime
prohiberi. Testatur contra nonnunquam, eo nolle se diebus
solemnioribus sermonem producere, quod forte essent multi, qui potius
solemnitatis causa quam sermonis audiendi desiderio convenissent: sic
ad Tractatus VIII finem. Ex XLVI autem aliisque eum
intelligimus, quam Evangelii partem populo erat expositurus jubere
solitum inter divina officia recitari: quam praelectam postea nitebatur
explicare. Verum si quando hoc futurum fuisset aequo longius,
residuum in aliud tempus differebat; ac tum quoque relegi Evangelium
praecipiebat.
Caeterum exacta nondum hieme suam in Joannis Evangelium explanationem
aggressus est Augustinus. Testatur quippe in Tract. VI, sese
subveritum ne populus a frequentanda ecclesia frigoris vi deterreretur.
In X, proximum significat tempus imminere, ut passionis ac
resurrectionis Dominicae solemnitas celebretur. In XI autem, ut
adhortetur catechumenos, jam tempus exigere. Pridie ejus diei quo
habuit XII, dicturum se de pace Ecclesiae, vel quid egisset, vel
quid adhuc agendum speraret, populo promiserat: sed praemittere
solitam de lectione evangelica tractationem voluit, ac tum fidem suam
liberare. Quid illud porro fuerit, quod de Ecclesiae pace dicendum
habebat, incompertum est; neque in ejusdem tractationis fine
conscriptum fuit. Videtur ex XIII Tractatus exordio posse
colligi, a diebus non ita paucis intermissum ab eo fuisse Joannis
Evangelium: et reipsa illud per Paschalia festa, quae in 2 diem
aprilis anno 416 incidebant, interrupit, eo quod his diebus fixas
et certas ex Evangelio lectiones oporteret in Ecclesia recitari,
quibus substituere alias non licebat: sicuti sua in Expositionem
Epistolae Joannis praefatione docet. Nam interea temporis enarrandam
hanc ipsam Epistolam suscepit: moxque ea pertractata rediit ad
Evangelium. In cujus explicatione Tractatum XXVII, necdum in
Laurentii martyris, quem ibidem laudat, celebritate excesserat:
tametsi quinque Tractatus a XIX, uti jam observatum est, ad
XXIII, diebus quinque continuis perfecisset.
Ex hoc opere decerpta quam multa reperies apud Bedam et Alcuinum
super Joannem, apud Florum in Commentariis super Pauli Epistolas,
Bedae nomine vulgatis, etc., necnon sententias quasdam a veteribus
confirmandae catholicae fidei causa prolatas ex variis Tractatibus:
scilicet ex II, a Cassiano, lib. 7 de Incarnatione, cap.
27; ex LXXVIII, a Leone papa in Epistola ad Leonem
Augustum olim 97, nunc 134, etc. Recordatur ejusdem operis
Cassiodorus Senator in lib. Instit., cap. 7, Joannem copiosa
et insigni expositione ab Augustino illustratum commendans. Possidius
in Indiculo, cap. 6, sub his verbis: Tractatus de Evangelio
Joannis a capite usque ad finem, in codicibus sex. Augustinus ipse
in praefatione ad Tractatus super Epistolam Joannis: Meminit,
inquit, Sanctitas vestra Evangelium secundum Joannem ex ordine
lectionum nos solere tractare. Rursumque in lib. 15 de Trinitate,
cap. 27, signat Tractatum in Joan. XCIX, cum ait: De hac
re in sermone quodam proferendo ad aures populi christiani diximus,
dictumque conscripsimus. Plura sane, si sat vixisset, dicturus in
Retractationum libris peculiaribus, quos, uti ad Quodvultdeum,
epist. 224, scribit, in Tractatus populares homiliasque a se
habitas meditabatur.
Opus in vetustis codicibus inscribitur, quibusdam Tractatus, aliis
Sermones, nonnullis Homiliae in Joannem. Sed paulo amplior titulus
est in Mss. Audoenensi, Gemmeticensi, et Pratellensi, hunc in
modum: Aurelii Augustini Doctoris Hippon. episc. Homiliae in
Evangelium Dom. Jesu secundum Joannem incipiunt, quas ipse
colloquendo prius ad populum habuit, et inter loquendum a notariis
exceptas, eo quo habitae sunt ordine, verbum ex verbo postea
dictavit. Denique quod ad praefationem hic subjectam attinet, frustra
eam quaeras vel in Mss. vel in editis Am. et Bad. Hanc post
Erasmum dederunt Lovanienses, qui tamen observant nec Augustini
esse, nec in ullo Ms. exstare. Habetur paucis mutatis verbis apud
Bedam et Alcuinum in Joannem.
|
|
