|
Verbum est uniuscujusque rei signum, quod ab audiente possit
intelligi, a loquente prolatum. Res est quidquid intelligitur vel
sentitur vel latet. [Sciuntur enim corporalia, intelliguntur
spiritualia; latet vero ipse Deus, et informis materia. Deus est
quod neque corpus est, neque animal est, neque sensus est, neque
intellectus est, neque aliquid quod excogitari potest. Informis
materia est mutabilitas mutabilium rerum, capax omnium formarum .]
Signum est et quod seipsum sensui, et praeter se aliquid animo
ostendit. Loqui est articulata voce signum dare. Articulata autem
dico quod comprehendi litteris potest. Haec autem omnia quae definita
sunt, utrum recte definita sint, et utrum hactenus verba definitionis
aliis definitionibus prosequenda fuerint, ille indicabit locus in quo
definiendi disciplina tractatur. Nunc quod instat, accipe intentus.
Omne verbum sonat. Cum enim est in scripto, non verbum, sed verbi
signum est. Quippe inspectis a legente litteris, occurrit animo,
quod voce prorumpat. Quid enim aliud litterae scriptae, quam seipsas
oculis, et praeter se animo voces ostendunt? Quia et paulo ante
diximus, signum esse quod seipsum sensui, et praeter se animo aliquid
ostendit: quae legimus igitur, non verba sunt, sed signa verborum.
Sed ut ipsa littera, cum sit pars minima vocis articulatae, abutimur
tamen hoc vocabulo ut appellemus litteram, etiam cum scriptam videmus;
quamvis omnino tacita sit, neque ulla pars vocis, sed signum partis
vocis appareat: ita etiam verbum appellatur cum scriptum est, quamvis
verbi signum significantis vocis non eluceat. Ergo, ut coeperam
dicere, omne verbum sonat. Sed quod sonat, nihil ad dialecticam.
De sono enim verbi agitur, cum quaeritur, vel animadvertitur, quanta
vocalium vel dispositione leniatur, vel concursione dehiscat; item
consonantium vel interpositione nodetur, vel congestione asperetur; et
quot vel qualibus syllabis constet, ubi poeticus rhythmus accentusque a
grammaticis solo aurium tractatur negotio. Et tamen cum de his
disputatur, praeter dialecticam non est: haec enim scientia disputandi
est. Sed tunc verba sunt signa rerum, quando de ipsis obtinent vim;
verborum autem, illa de quibus hic disputatur. Nam cum de verbis
loqui nisi verbis nequeamus, et cum loquimur non nisi de aliquibus
rebus loquamur, occurrit animo ita esse verba signa rerum, ut res esse
non desinant. Cum ergo verbum ab ore procedit, si propter se
procedit, id est ut de ipso verbo aliquid quaeratur aut disputetur,
res est utique disputationi quaestionique subjecta. Sed ipsa res
verbum vocatur. Quidquid autem ex verbo non auris, sed animus
sentit, et ipso animo tenetur inclusum, dicibile vocatur: cum vero
verbum procedit, non propter se, sed propter aliud aliquod
significandum, dictio vocatur. Res autem ipsa, quae jam verbum non
est, neque verbi in mente conceptio, sive habeat verbum, quo jam
significari possit, sive non habeat, nihil aliud quam res vocatur
proprio jam nomine. Haec ergo quatuor distincte teneantur, verbum,
dicibile, dictio, res. Quod dixi verbum, et verbum est, et verbum
significat. Quod dixi dicibile, verbum est; nec tamen verbum, sed
quod in verbo intelligitur et in animo continetur, significat. Quod
dixi dictionem, verbum est, sed tale quo jam illa duo simul, id est
ipsum verbum, et quod fit in animo per verbum, significantur. Quod
dixi rem, verbum est, quod praeter illa tria, quae dicta sunt,
quidquid restat, significat. Sed exemplis haec illustranda esse
perspicio. Fac igitur a quodam grammatico puerum interrogatum hoc
modo: Arma, quae pars orationis est? Quod dictum est, Arma,
propter se dictum est, id est verbum propter ipsum verbum: caetera
vero quod ait, quae pars orationis est, non propter se, sed propter
verbum, quod arma dictum est, vel animo sensa, vel voce prolata
sunt. Sed cum animo sensa sunt, ante vocem dicibilia sunt; cum autem
propter id quod dixi, proruperunt in vocem, dictiones factae sunt.
Ipsum vero arma, quod hic verbum est, cum a Virgilio pronuntiatum
est, dictio fuit: non enim propter se prolatum est, sed ut eo
significarentur vel bella quae gessit Aeneas, vel scutum, vel caetera
arma, quae Vulcanus Aeneae fabricatus est. Ipsa vero bella vel
arma, quae gesta sunt aut ingesta ab Aenea; ipsa, inquam, quae cum
gererentur atque essent, videbantur, quaeque si nunc adessent, vel
digito monstrare possemus, aut tangere, quae etiamsi non
cogitarentur, non eo tamen fit ut non fuerint: ipsa ergo per se nec
verba sunt, nec dicibilia, nec dictiones; sed sunt res, quae jam
proprio nomine res vocantur. Tractandum est igitur nobis in hac parte
dialecticae de verbis, de dictionibus, de dicibilibus, de rebus: in
quibus omnibus cum partim verba significentur, partim non verba (nihil
est enim de quo non verbis disputare necesse sit); itaque de his primo
disputatur, per quae de caeteris disputare conceditur. Igitur verbum
quodlibet, excepto sono, de quo bene disputatur, ad facultatem
dialecticae pertinet, non ad dialecticam disciplinam. Ut defensiones
Ciceronis sunt quidem rhetoricae facultatis, sed non his docetur ipsa
rhetorica.
|
|
