|
Nunc vim verborum, quantum res patitur, breviter consideremus. Vis
verbi est, qua cognoscitur quantum valeat: valet autem tantum,
quantum audientem movere potest. Porro movet audientem, aut secundum
se, aut secundum id quod significat, aut ex utroque communiter. Sed
cum secundum se movet, aut ad solum sensum pertinet, aut ad artem,
aut ad utrumque. Sensus autem aut natura movetur, aut consuetudine.
Natura movetur in eo, quod offenditur si quis nominet Artaxerxem
regem, vel mulcetur cum audit Euryalum. Quis enim etiamsi nihil
utique de his hominibus audierit, quorum ista sunt nomina, non tamen
in illo asperitatem maximam, et in hoc judicet esse lenitatem?
Consuetudine movetur sensus, cum offenditur cum audit quiddam: nam
hic ad suavitatem soni vel insuavitatem nihil interest; sed tamen
valent aurium penetralia movere, utrum per se transeuntes sonos quasi
hospites notos, an ignotos recipiant. Arte autem movetur auditor,
cum enuntiato sibi verbo, attendit quae sit pars orationis, vel si
quid aliud in his disciplinis, quae de verbis traduntur, accepit. At
vero ex utroque, id est et sensu et arte de verbo judicatur, cum id,
quod aures metiuntur, ratio notat, et nomen ita ponitur; ut dicitur,
optimus: mox ut aurem longa una syllaba et duae breves hujus nominis
percusserint, animus ex arte statim pedem dactylum agnoscit. Sensum
vero non secundum se, sed secundum id quod significat verbum movet,
quando per verbum accepto signo, animus nihil aliud quam ipsam rem
intuetur, cujus illud signum est quod accepit: ut cum, Augustino
nominato, nihil aliud quam ego ipse cogitor ab ipso, cui notus sum :
aut quilibet hominum menti occurrit, si forte hoc nomen, vel qui me
ignorat audierit, vel qui alium novit, qui Augustinus vocetur. Cum
autem simul et secundum se verbum movet audientem, et secundum id quod
significat; tunc et ipsa enuntiato, et id quod ab eo enuntiatur,
simul advertitur. Unde enim fit quod non offenditur aurium castitas,
cum audit, Manu, ventre, pene, bona patria laceraverat;
offenderetur autem si obscoena pars corporis sordido ac vulgari nomine
appellaretur? in hoc autem sensum animumque utriusque deformitas
offenderet, nisi illa turpitudo rei quae significata est, decore verbi
significantis operiretur, cum res eadem sit, cujus utrumque vocabulum
est: veluti non alia meretrix, sed aliter tamen videtur eo cultu, quo
ante judicem stare assolet, aliter eo quo in luxuriosi cubiculo
jaceret. Cum igitur tantam vim tamque multiplicem appareat esse
verborum, quam breviter pro tempore summatimque attigimus; duplex hic
ex consideratione sensus nascitur: partim propter explicandam
veritatem, partim propter servandum decorem, quorum primum ad
dialecticum, secundum ad oratorem maxime pertinet. Quamvis enim nec
disputationem deceat ineptam, nec eloquentiam oporteat esse mendacem;
tamen et in illa saepe atque adeo pene semper audiendi delicias discendi
cupido contemnit, et in hac imperitior multitudo quod ornate dicitur,
etiam vere dici arbitratur. Ergo cum appareat quid sit uniuscujusque
proprium, manifestum est et disputatorem, si qua ei delectandi cura
est, rhetorico colore aspergendum; et oratorem, si veritatem
persuadere vult, dialecticis quasi nervis atque ossibus esse
roborandum, quae ipsa natura corporibus nostris, nec firmitati virium
subtrahere potuit, nec oculorum offensioni patere permisit. Itaque
nunc propter veritatem dijudicandam, quod dialectica profitetur, ex
hac verborum vi, cujus quaedam semina sparsimus, quae impedimenta
nascantur videamus.
|
|
