CAPUT VII. Quibus quaestio articulis nectatur.

Est aliquod dictum quod Graeci FASIN nominant: id scinditur in duas partes, et est ejus alterum APOFASIS, et alterum KATAFASIS, intentionem verbo factam possumus dicere, id est verbum quo crimen intenditur; veluti, Pulsasti, prodidisti, occidisti. Quod autem illi APOFASIN, nos abnuentiam criminis ejus, quod verbum accusator intenderit; veluti, Non pulsavi, non prodidi, non occidi. Ex his duobus dicto et responso, vel intento et negato, media nascitur quaestio, hoc modo: Intentio est, Occidisti; negatio, Non occidi; quaestio, an occiderit. Sed ut jam a conjecturali modo recedamus: intentio est, Injuria occidisti; negatio, Non injuria occidi; quaestio, an injuria occiderit. Vel in aliquo legali statu: intentio est, Non licebat tibi hoc facere per legem; negatio est, Licebat mihi facere per legem; quaestio est, Licueritne hoc facere per legem. Hanc quidam, ut nos usque adhuc diximus, quaestionem vocaverunt, quidam statum nominaverunt, ab eo videlicet quod in ea, et exordium quaestionis, et summa consisteret. Primo enim quasi eminus, cum hinc dicatur factum esse, inde non esse factum; nulla pugna est, sed quasi futurae pugnae meditatio. Deinde cum propius accessum est, et quasi ad manus ventum; altercationi et contentioni mutuae media quaestio intervenit, sit necne factum: in ea uterque consistit, omisso quod ante dicebat. Unde ei quaestioni status nomen impositum est. Hoc idem Theodorus KEFALAION appellat, translatione usus, videlicet a principali parte corporis: quod in hoc etiam complexu duorum, quae utrinque dicta sunt, quasi caput quoddam totius controversiae efficitur. Consequens huic locus est, aut perinde, aut magis etiam necessarius, quo demonstratur quid causa, quid continens, quid de quo contenditur. Causam Hermagoras AITION vocat; SYNEKON continens; de quo contenditur TO KRINOMENON. Est ergo causa, quae nisi praecesserit, controversia fieri non potest. Quod dico tale est: Abdicatur a patre filius: controversia idcirco non est, quia nulla, cur abdicaretur a patre, causa praecessit. Denique addamus causam, et statim controversia effecta est. Juravit se non ducturum uxorem, et abdicatur. Quod juravit, AITION factum est, id est causa cur abdicationem mereretur. SYNEKON vel continens est, quod ad refutandum AITION, id est ad refellendam causam videtur afferri, ut est in hac materia: Militem qui juraverat se deserturum, imperator occidit, et reus fit caedis: hic enim AITION, id est causa judicii est, quod occidit; neque enim fieret reus, nisi occidisset: SYNEKON, id est continens, est id propter quod occidisse dixit, jusjurandum scilicet militis, quod se deserturum juraverat. Hoc interdum SYNEKON Hermagoras, id est continens appellat, ab eo quod omnis rei defensio ab eo contineatur, interdum AITION AITIOY vocat, quasi causam causae: nam quemadmodum reatus causa est, quod militem occidit; ita occidendi causa, quod miles deserturum se esse juravit. Nunc quoniam scimus quid sit causa, quid continens, videamus etiam quid sit de quo contenditur, id est quid sit TO KRINOMENON. Est autem nihil aliud quam exploratio continentis, TOY SYNEKONTOS. Quod dico tale est (etenim in eadem controversia perseverandum puto, quo sint lucidiora quae tradimus): AITION est quod occidit militem imperator; SYNEKON est, quo reus nititur, id est ratio propter quam se occidisse dicit; est autem quod miles juravit se deserturum: KRINOMENON est, examinatio hujus ipsius, quod ad defensionem reus attulit. In quo ita quaeritur, num alia causa imperatori fuerit, cur occiderit militem: et hoc praetexitur, ut videatur, non quia juraverit, occisus, sed quaque vel simultatis vel invidiae causa. Poterit etiam hoc modo articulus iste tractari, an etiamsi juraverit, parum tamen haec justa causa fuerit, cur debuerit occidi: et tota perfectio totius SYNEKONTOS, quod ad AITION affertur, KRINOMENON vocatur. Evenit tamen nonnunquam, ut in una controversia non simul AITION et SYNEKON et KRINOMENON, sed saepius ipsa omnia per vices revoluta tractentur; ut in hac controversia: Reus est Ulysses lege reipublicae, quod procos occiderit. Hic enim AITION est, quod occiderit; SYNEKON, quod eos qui bona sua depopulabantur, et pudicitiae uxoris insidiabantur, occidit; KRINOMENON est, numquid tametsi haec res praecesserit, alia tamen causa, quam praetexit, occiderit? vel, numquid ne pessime quidem de se meritos, indemnatos debuerit occidere? Deinde ad hoc KRINOMENON, aliud SYNEKON affert Ulysses, quo dicat se jussu Minervae interemisse. Deinde ad hoc ipsum SYNEKON fit KRINOMENON, quo quaeritur utrumnam propter jussum Minervae occiderit, et in tali re ne Minervae quidem obtemperare debuerit. Est autem AITION proprius accusatoris locus, SYNEKON defensoris, KRINOMENON utriusque commune.