|
DARI sensus aliquos internos probavit S. Thomas 1. p. q.
78. art. 4. ex eo, quod animalia cognoscunt res in absentia et
non solum in praesentia, alioquin non moveretur animal ad quaerendum
aliquid absens, sicut videmus moveri ad quaerendum cibum vel potum vel
filios. Et similiter memoriam habent rei praeteritae, quia
revertuntur ad eadem loca, v. g. ad eosdem nidos, pastus etc. Res
autem absentes non percipiuntur a sensibus externis, qui solum
cognoscunt immutationes obiectorum. Denique somniare non solum
homines, sed etiam alia animalia, quae memoriam habent, experientia
compertum est, et affirmat Aristoteles in 4. de Historia Animal.
cap. 10., quia canes etiam per quietem latrare constat. Somnium
autem non potest esse actus sensus externi, quia tunc dormiunt, neque
intellectus, quia alligatur in somno, ergo pertinet ad aliquem sensum
internum.
Cum ergo de quaestione an est circa sensus internos dubitari non
possit, restat inquirere circa eorum numerum, quidditatem et species
tam impressas quam expressas et actus.
Et primo occurrit DE NUMERO talium sensuum, quot sint.
Solent autem significari sensus interni aliquot nominibus explicantibus
eorum officia et munia, sicut sunt sensus communis, phantasia seu
imaginativa, aestimativa seu cogitativa, memoria et reminiscentia.
Est autem difficultas in duobus: Primum in explicando cuiuslibet
sensus officia; secundum, an sint ita distincta, quod requirant
plures potentias distinctas realiter, et quot debeant poni.
Circa primum occurrit IMPRIMIS sensus communis, de quo constat
apud omnes philosophos debere poni, ut docet Aristoteles libro de
Somno et Vigilia cap. 2. et 3. de Anima textu 136., et S.
Thomas ibi lect. 2. et 3., 1. p. q. 78. art. 4. et
quaest. de Anima art. 13. Necessitas autem et proprium munus
huius potentiae est, tum ut possit fieri comparatio et discretio inter
sensibilia, a diversis sensibus externis cognita, v. g. inter
colorem et sonum vel saporem etc. Haec enim discerni non possunt a
sensu aliquo externo, quia unus sensus externus non potest cognoscere
aliquid de obiecto alterius et consequenter neque iudicare de
convenientia vel differentia illorum inter se, sed oportet ponere
potentiam altiorem omnibus quae de omnibus illis sensibillibus iudicet.
Nec per omnes potentias sensuum externorum coniunctim sumptas potest
hoc iudicium formari, cum a nulla seorsum exeat actus, qui aliquid de
obiecto alterius attingat; ab omnibus autem simul nullus actus exit.
Secundo ponitur specialiter sensus communis, ut possit fieri supra
ipsos actus sensuum externorum reflexio. Nam sensus ipsi reflectere
non possunt supra se, quia restringuntur ad sua obiecta directa, a
quibus specificantur. Ergo ut cognoscantur actus ipsorum sensuum, v.
g. ut quis cognoscat non solum colorem, sed se videre colorem,
necesse est recurrere ad potentiam superiorem, quae tales actus
cognoscat; et haec est sensus communis. Denique ponitur sensus
communis, ut ab eo administretur virtus, id est spiritus animales et
influxus ad omnes sensus externos, eo quod omnes radicantur in cerebro
et nervi eorum uniuntur et terminantur in fronte, ubi sedem habet
sensus communis, ut postea dicetur. Ergo deservit sensus communis,
ut sit origo et principium distribuendi spiritus animales aliis
sensibus.
SECUNDO LOCO est phantasia seu imaginativa. Deservit primo
ad retinendas species a sensu communi haustas, ideoque pro illis
speciebus habet vim memoriae et cognoscit res in absentia, ut S.
Thomas docet 1. p. q. 78. art. 4. Secundo ad componendas
formas varias inter se, sicut ex specie montis et specie auri format
speciem montis aurei, quod proprie pertinet ad imaginationem, ut docet
S. Thomas 1. p. q. 12. art. 9. ad 2., de quo dicemus
amplius infra et art. seq.
TERTIO LOCO ponitur aestimativa. Ad hanc pertinet cognoscere
non solum sensibilia externa, sed etiam intentiones quasdam, quae
sensu externo non percipiuntur et ideo vocantur insensatae, quia ultra
sensus externos cognitae, v. g. amicitiam, rationem utilis et
nocivi, quae sensus externus non percipit, sicut ovis fugit lupum,
non quia talis coloris vel figurae sit, sed quia sibi inimicus, et
avis colligit paleam, non quia habet talem colorem vel tactum, sed
quia utilis est ad nidificandum. Et pro istis intentionibus
percipiendis ponitur aestimativa, ut docet S. Thomas 1. p. q.
78. art. 4. et quaest. de Anima art. 13. in corpore.
QUARTO LOCO ponitur memoria, id est potentia conservativa et
retentiva ipsarum specierum non sensatarum seu intentionum. Et
requiritur specialiter memoria pro istis intentionibus seu speciebus
conservandis, quia, ut inquit S. Thomas cit. loco 1. p.,
principium memorandi in animalibus oritur ex aliqua huiusmodi
intentionum, v. g. ex aliqua ratione nocivi vel convenientis et
similium. Inde enim movetur animal ad rememorandum de aliquo, quod
ante cognovit. Et ideo oportet, quod detur aliqua potentia ad
conservandum species istas insensatas, et haec est memoria.
QUINTO LOCO est cogitativa et reminiscentia, quae specialiter
ponitur in homine, quia utitur aliquo discursu et collatione circa
istas intentiones et circa modum recordandi earum. Unde id, quod est
aestimativa in brutis, quae naturali instinctu formant illas
intentiones insensatas, in homine dicitur cogitativa, quia cum aliqua
collatione et discursu cogitat et format dictas intentiones, eo quod
istae potentiae ex coniunctione ad intellectum modum quemdam discursivum
participant. Similiter memoria in hominibus non fit semper per
simplicem aut subitam recordationem, sed cum quadam collatione et
inquirendo ex uno ad aliud, quousque devenimus ad id, quod volumus
recordari; et hoc dicitur reminiscentia, quia non simpliciter
recordamur, sed cogitando et inquirendo.
Circa secundum maior est difficultas et diversitas sententiarum inter
auctores. Nam quidam posuerunt esse quinque sensus interiores, sicut
exteriores, nempe sensum communem, imaginativam, phantasiam
componentem et dividentem, aestimativam et memoriam. Quam
sententiam tribuit Avicennae D. Thomas 1. p. q. 78. art.
4. et tribuitur etiam Alberto Magno 2. de Anima tract. 4.
cap. 7., quamvis phantasiam componentem et dividentem ponat ibi post
aestimativam, quia potest homo componere tam species sensatas quam
insensatas.
Secunda sententia ponit quatuor potentias realiter distinctas,
scilicet duas pro speciebus sensatis et alias duas pro insensatis, eo
quod isti modi cognoscendi sensata vel insensata de se fundant diversas
potentias propter diversum et abstractiorem modum cognoscendi in
intentionibus insensatis quam sensatis. Et in quolibet ordine
istorum datur duplex potentia, altera bene apprehensiva, altera bene
retentiva, licet etiam cognoscitiva sit, eo quod in potentiis
materialibus exiguntur diversa temperamenta ad retinendum vel ad
apprehendendum, eo quod humidiora facilius recipiunt et sicciora melius
retinent. Pro speciebus ergo sensatis serviunt sensus communis ad
apprehendendum, in praesentia obiectorum, imaginativa autem ad
couservandum et cognoscendum res in absentia. Pro speciebus autem
insensatis serviunt aestimativa ad apprehendendum insensata, ut
inimicitiam et amicitiam, in praesentia obiecti, memoria autem ad
conservandum et cognoscendum in absentia. Cogitativa autem et
reminiscentia non constituunt diversas potentias, sed ad aestimativam
et memoriam pertinent, prout habent adiunctam perfectionem discursus ex
coniunctione ad intellectum. Ita D. Thomas 1. p. q. 78.
art. 4., quem communiter sequuntur eius interpretes.
Tertia sententia constituit tres potentias in sensibus interioribus,
scilicet phantasiam, quam cum sensu communi confundit, vim iudicativam
et memoriam. Haec a Conimbric. 3. de Anima cap. 3. q. 1.
art. 1. attribuitur Galeno, D. Gregorio Nysseno, Damasceno et
Nemesio. Eam etiam aliquibus iunioribus tribuit Baņez cit. loco
1. p. dub. 1., qui tamen aestimativam non distinguunt a phantasia
seu imaginativa, et deinde ponunt sensum communem et memoriam.
Quarta sententia tantum duas potentias interiores constituit, scilicet
sensum communem, qui apprehendit et iudicat de omnibus sensibilibus
externis, et phantasiam, quae servit pro speciebus sensatis et
insensatis apprehendendis retinendis et comparandis. Ita Fonseca 5.
Metaph. cap. 28. q. 7. sect. 4., Conimbric. cit. q.
1. art. 3.
Quinta sententia ponit unicam potentiam, quae omnia ista munera
exerceat sensataque et insensata obiecta apprehendat, retineat et
componat. Ita P. Suarez libro 3. de Anima cap. 30. n. 16
et 18. Ubi nec realiter nec formaliter dicit distingui has
potentias, sed solum penes diversos actus, sicut nec intellectus
distinguitur per hoc, quod sit practicus vel speculativus, ratio et
memoria etc. Et hoc conatur probare ex Aristotele, libro de Memoria
et Reminiscentia cap. 1., ubi phantasiam et memoriam dicit esse
eandem potentiam. Et libro de Somniis Cap. 1. potentiam
imaginandi dicit esse eandem cum sensu, utique communi. Et sic
Caietanus 2. de anima cap. 15. docet ex Philosopho non
constare, quod sint tres potentiae realiter distinctae, sed
operationes.
NIHILOMINUS sententia D. Thomae defendenda est, scilicet
dari quatuor sensus interiores realiter distinctos.
Hoc enim aperte tradit 1. p. q. 78. art. 4. et quaest. de
Anima art. 13. Et in illomet loco, qui citatur a Suarez, libro
de Memoria et Reminiscentia lect. 2., cum obiceret D. Thomas,
quod posset videri ex his, quae ibi Philosophus dicit, quod phantasia
et memoria non sunt distinctae potentiae a sensu communi, respondet
diversas esse potentias, quia necesse est ad diversas potentias
pertinere receptionem formarum sensibilium, quod pertinet ad sensum
communem, et conservationem earum, quod pertinet ad phantasiam seu
imaginationem. Similiter etiam ad aliud principium pertinet recipere
formam et conservare receptam per sensum et intentionem aliquam per
sensum non apprehensam, quam aestimativa vis percipit etiam in aliis
animalibus. Vis antem memorativa retinet; cuius est memorari rem non
absolute, sed prout est in praeterito apprehensa. Subdit autem, quod
sensus communis est radix phantasiae, quae praesupponit actum sensus
communis. Et sic solvitur auctoritas Philosophi, quod imaginatio
attribuitur sensui realiter.
FUNDAMENTUM sententiae D. Thomae manifestum est, quia
sumit distinctionem istarum potentiarum interiorum ab eo, quod maxime
connaturale est et proprium distinctioni potentiarum materialium,
scilicet ex distincta ratione formali obiecti et ex distinctione organi
materialis, in quo potentiae resident.
Ex parte quidem obiecti sumitur diversitas, quia datur abstractior et
elevatior modus cognoscendi in uno sensu interiori quam in alio, quod
sufficit ad distinguendum cognitiones in specie et consequenter proxima
et immediata earum principia. In rebus autem sensitivis non sunt alia
principia istorum actuum nisi potentiae, cum hic non habeat locum
diversitas habituum sicut in intellectu, nec potentia potest esse ita
elevata, ut eminentiam habeat ad tam varios actus distinctae speciei et
abstractioris immaterialitatis.
Et confirmatur, quia in sensibus externis distinctio potentiarum fit
penes motionem magis vel minus spiritualem obiectorum, sicut visibile
immaterialius movet quam gustabile et odorabile. Ergo similiter in
sensibus interioribus ponetur distinctio actuum et potentiarum penes
immutationem magis vel minus immaterialem et abstractam.
Dari autem istam diversam abstractionem constat, quia intentiones
insensatae sunt abstractiores quam sensatae, quia intentiones istae non
solum repraesentant rem ut convenientem vel disconvenientem sensui, a
quo res percipitur, sicut aliqui colores contristant visum, alii
delectant, similiter sapores, sed etiam ut convenientem vel
disconvenientem ipsi naturae eiusque conservationi aut propagationi,
sicut ovis non solum cognoscit in lupo colorem vel figuram ut
disconvenientem sensui visus vel tactus, sed sentit in lupo
disconvenientiam suae naturae, et avis colligit paleam, non quia
utilis aut delectabilis est gustui vel visui, sed quia utilis est ad
nidificandum pro sui conservatione et prolis, ut advertit S. Thomas
1. p. q. 78. art. 4. Ergo aliquod altius motivum datur in
istis intentionibus, et abstractiori modo procedunt quam obiecta ipsa
sensibilia secundum se, ergo exigunt altius principium, siquidem
convenientia illa vel disconvenientia ipsi naturae aut conservationi
eius nullo sensu externo repraesentatur et excellentior est et
universalior quam convenientia vel disconvenientia ad quemlibet sensum
particularem. Ergo exigit altiorem potentiam quam illam, quae solum
iudicat de ipsis sensibilibus et convenientia particulari illorum.
Ulterius vero ipsae potentiae apprehensivae distingui debent iuxta
diversitatem organorum, quia ad retinendum et conservandum magis
requiritur distincta dispositio organi quam ad recipiendum tantum sine
retentione, quia quae sunt humidae dispositionis, facile recipiunt,
sed non retinent; ipsa enim humiditate et mollitie facile dissipatur,
quod impressum est. Quae autem sicciora sunt, non ita facile
recipiunt sed semel recepta valde retinent et difficile amittunt. Quae
autem de utroque participant, de humiditate et siccitate, iuxta id,
quod praedominatur de siccitate vel humiditate, aut facilius recipiunt
aut facilius retinent. Et ita potentiae illae, quae per se
principalius ordinantur ad retinendum et conservandum, siccioris
temperamenti esse debent; quae vero nonnisi ad apprehendendum
ordinantur, humidioris temperamenti esse debent. Et ita oportet,
quod organa diversa sint. Potentiae autem materiales, quae a
dispositione organorum dependent, quando ordinantur ad diversos actus
requirentes diversa organa, etiam ipsae diversae esse debent. Plura
de his dicemus art. seq.
Denique quod attinet ad cogitativam et reminiscentiam, non oportet,
quod sint aliae potentiae ab aestimativa et memoria, sed istaemet ut
participantes ex coniunctione ad intellectum aliquem modum discursus
circa singularia, et ita solum inveniuntur in homine. Unde non est
necesse ponere in homine unam potentiam aestimativam, quae cognoscat
res insensatas eo simplici modo, quo bruta, id est per instinctum, et
aliam, quae discurrendo cognoscat eadem obiecta insensata, sed
sufficit una tantum potentia, quae res insensatas cognoscat cum illa
collatione et discursu ex participatione intellectus; loco enim
instinctus naturalis nobis servit collatio. Et ita non oportet ponere
aliam potentiam, quae ex instinctu, et non ex collatione possit
aestimare, sicut quia appetitus sensitivus in homine participat aliquid
de libertate, non oportet ponere duos appetitus, alterum, qui cum
aliqua libertate, alterum, qui sine illa appetat.
DICES: Species non recipi in organo, sed in ipsa potentia, vel
in spiritibus animalibus; ii autem sicci non sunt, ipsa vero
potentia ex sua propria ratione habet, quod sit magis vel minus
retentiva specierum. Secundo, receptio specierum est intentionalis,
et ita non requirit easdem conditiones ad diu retinendum vel
recipiendum, quas requirant naturales formae, et sic non sequitur
requiri siccitatem ad melius retinendum species intentionales, ruitque
fundamentum D. Thomae. Tertio, adhuc in receptione rei naturalis
non repugnat aliquid esse ita temperatum, ut facile recipiat et diu
retineat, sicut plumbum aut cera. Cur ergo id negabimus organis
sensuum interiorum?
Ad primum respondetur species non conservari in spiritibus, sed in
illis moveri et transmitti de una potentia ad aliam. Spiritus enim quia
facile moventur, aptissime ponuntur tamquam vehicula specierum.
Potentia autem, quae retinet et conservat species, id facit ratione
organi et iuxta eius dispositionem. Unde dicimus homines siccioris
complexionis diutius memoriter retinere, licet difficulter
apprehendant, alios e converso. Et ita complexio organorum, in
quibus istae potentiae reperiuntur, talem etiam debent habere
complexionem, nec oppositum experientia monstrat.
Ad secundum respondetur receptionem et conservationem specierum non
esse intentionalem, sed naturalem. Conservantur enim inhaerendo sicut
reliqua accidentia in subiecto, in quo existunt, sicut species
visibiles cum recipiuntur in aere, dependent a luce diaphani, species
soni cum motu producuntur, et species odoris vel tactus cum
alteratione. Unde non mirum, quod ad conservandum istas species in
esse qualitatis aliquae dispositiones exigantur in subiecto, quia tunc
pure naturaliter informant. Quando vero potentia actu utitur illis,
tunc intentionaliter tantum actuant.
Ad tertium respondetur posse quidem inveniri illud temperamentum ex
humido et sicco et de facto etiam dari in sensibus interioribus, sed
non sufficere pro potentiis sensitivis et memorativis, sed requiri,
quod praedominetur humidum pro apprehensivis propter velocitatem, quam
habent in apprehendendo, et ita requirunt facillimam impressionem. In
memorativis autem debet praedominari siccitas propter diuturnitatem in
retinendo. Non potest autem utraque haec praedominatio simul reperiri
in eodem organo, sed in diversis vel in partibus ita diversis, quod
sint quasi diversa organa. Plumbum autem non ita facile recipit sicut
retinet, et cera quando est liquefacta et facile recipit, non bene
retinet, quando autem est durior, e converso se habet.
Primo arguitur ad probandum non dari sufficientem rationem ad
constituendum sensum communem, ex eo quod debet iudicare de
sensibilibus omnium sensuum externorum in eorum praesentia. Nam
imprimis ad hoc non requiritur specialis potentia, sed sufficit fieri
hoc iudicium per omnes sensus externos simul, per quos informatur anima
de omnibus sensibilibus. Deinde quia ille sensus communis superadditus
vel iudicat de omnibus sensibilibus per unam speciem vel per diversas.
Si hoc secundum, poterit unica potentia simul informari pluribus
speciebus et actibus, quod D. Thomas etiam intellectui denegat.
Imo illae diversae species non repraesentant sensibilia comparative,
sed absolute unumquodque in se, quia eo modo repraesentant, quo in
sensibus externis, in quibus obiecta solum absolute repraesentantur,
et non cum comparatione unius ad aliud, sive quantum ad differentiam
sive quantum ad convenientiam. A quo ergo fit illa repraesentatio
collativa? Si primum dicatur, obstat quia non potest ab ipsis
sensibilibus formari unica species. Nec enim obiecta ita diversa, ut
color et sonus et sapor, possunt convenire in unam speciem naturaliter
repraesentativam eorum. Nec etiam potest formari ex speciebus iam
receptis in ipsis sensibus externis, quia istae non habent perfectionem
et vim producendi speciem adeo eminentem et superiorem, quae omnes
illas contineat; nec enim possunt aliquid excellentius producere quam
sint in se. Et eadem ratione proportionaliter applicata probatur,
quod nec possit pluribus actibus neque unico illa potentia omnia
sensibilia discernere.
Confirmatur: Nam etiam sensus communis potest in absentia
cognoscere, quia etiam in somnio sensus communis cognoscit et iudicat
ea, quae videt somnia esse, ut docet S. Thomas 1. p. q. 84.
art. 8. ad 2. In somnio autem non videntur res praesentes, quia
sensus externi sunt impediti. Et similiter 1. p. q. 78. art.
4. ad 6. dicit D. Thomas esse commune omnibus sensibilibus
interioribus videri in similitudine in absentia corporum. Ergo si
sensus communis etiam in absentia cognoscit, non est necesse ponere
ipsum ut potentiam distinctam a phantasia solum ad hoc, ut iudicet in
praesentia sensibilium.
RESPONDETUR negando antecedens. Ad primam probationem
dicitur ex Aristotele in hoc libro 3. textu 146. et D. Thoma
ibi lect. 3., quod est impossibile, quod aliquis discernat unum
sensibile ab alio, v. g. album a dulci, ex eo solum, quod
unumquodque per distinctas potentias apprehendat. Non enim potest
anima iudicare de utroque sensibili nisi cognoscendo id, in quo
conveniunt et differunt. Potentiae autem externae ita attingunt sua
obiecta absolute, quod nullo modo comparative, quia nihil de alio
obiecto, cui fit comparatio, attingunt, sicut visus ita specificatur
et limitatur ad colorem, quod nihil attingit de sono vel sapore, ergo
non potest discernere, quomodo conveniant vel differant inter se. Et
etiam illae duae potentiae vel tres non possunt comparative cognoscere,
quia non conferunt nec loquuntur inter se, sed unaquaeque tendit ad
suum obiectum absolute sine communicatione cum alia.
Ad secundam probationem dicitur in sensu communi recipi plures
species, quae ex omnibus sensibus externis terminantur ad sensum
communem, et utitur illis sensus communis tamquam inadaequatis
repraesentantibusque altiori modo non solum obiectum in se, sed quod
sit cognitum a sensu seu actum ipsum sensus externi. Non repugnat
autem potentiam cognoscere plura simul inadaequata, quia sic sunt plura
ut unum, non plura adaequata, quae sunt plura ut plura. Sicut visus
simul informatur specie viridis et albi, ut conveniunt in uno subiecto
vel medio, sic sensus communis informatur specie coloris et soni, ut
conveniunt in ratione sensibilis pertinentque ad idem subiectum
cognoscens. Et eadem ratione cognoscit differentiam istorum
sensibilium, non quia sibi repraesentatur ratio convenientiae et
differentiae, vel quia actu collativo vel comparativo cognoscat et
discurrat, sed per simplicem inspectionem et cognitionem distinctam
unius et alterius differentias ipsas et convenientias cognoscit. Nec
ad hoc amplius requiritur, quam quod ipsa potentia habeat amplitudinem
complectendi illa omnia obiecta, sic enim unumquodque potest discernere
ab alio intra illam latitudinem, sicut visus discernit omnes colores et
auditus omnes sonos, quia sunt obiecta proprii sensus, ut S. Thomas
docet 1. p. q. 78. art. 4. ad 2. Eodem modo sensus communis
discernit omnia sensibilia non per comparationem et collationem inter
se, sed quia distincte omnia illa cognoscit, sicut visus omnes
colores, inter quos discernit.
Ad confirmationem respondetur, quod sensus communis non percipit res
absentes, ut absentes sunt, licet id quod in se est absens,
apparenter possit proponi ut praesens ipsi sensui communi, et sic
potest ab ipso cognosci. Et ita contingit in somnio, quod aliquando
descendente sanguine ad ipsa organa sensuum exteriorum descendunt simul
cum ipso species impressae, quae remanserunt in spiritibus vel
sanguine, et sic videntur, quasi si res ipsae essent apparentes, eo
quod ab ipsis organis sensuum externorum species ipsae iterum
eiaculantur ad sensum communem et immutant ipsum ad eum modum, quo
ipsimet sensus immutant sensum communem, quando actu percipiunt obiecta
praesentia; non enim aliter sensus externi immutant sensum communem
quam emittendo species ad ipsum. Quotiescumque ergo per commotionem
spirituum vel sanguinis emittuntur species a sensibus externis ad sensum
communem, apparent illi res ut praesentes, etiamsi ad extra praesentes
non sint. Et hoc modo saepe fiunt praestigia etiam in vigilia et
apparitiones in somno, ut docet D. Thomas 1. p. q. 111.
art. 3., et in 2. dist. 8. q. 1. art. 5. Videantur,
quae dicemus infra art. 3.
Secundo arguitur: Quia etiam sensus externus potest cognoscere actum
suum, ergo ad id non indiget sensu communi. Antecedens probatur ex
D. Thoma q. 10. de Veritate art. 9., ubi dicit: . Et q.
1. de Veritate art. 9.: "Sensus", inquit, "cognoscit se
sentire". Id etiam affirmat Aristoteles 3. de Anima cap. 2.,
quia alias esset processus in infinitum, si nulla potentia perciperet
suam sensationem, sed indigeret alia potentia ad id percipiendum.
Confirmatur, quia ut sensus communis percipiat tales operationes
sensuum externorum, requiritur, quod habeat species repraesentantes
illas. Tales autem species non possunt formari ab ipsis obiectis,
prout sunt extra, quia prout sic nihil habent de ipso actu et
sensatione sensus externi. Nec possunt formari ab ipsis sensibus
externis, quia si possunt emittere speciem repraesentantem suum actum,
ergo iam cognoscunt illum, siquidem speciem eius formant.
RESPONDETUR D. Thomam in illis locis solum velle, quod
sensus externus cognoscit suum actum per modum exercitii et experientiae
actualis, non per modum perfectae cognitionis et quasi in actu
signato. Sic enim expresse docet D. Thomas, quod non potest redire
ad se sensus reditione completa, id est cognoscendo se perfecte. Et
ita in 1. p. q. 78. art. 4. ad 2. affirmat, quod sensus
externus non potest videre suum actum, sed indiget sensu communi.
Ratione autem huius exercitii, quando sensus est in otio, percipit se
non sentire, id est non exercere sensationem experitur, non ipsum
actum ut quod cognoscit. Et tristatur vel delectatur de sua cognitione
non formaliter, id enim pertinet ad appetitum, sed obiective, quia de
tali cognitione ut de obiecto appetitus laetatur.
Ad Aristotelem dicitur expresse in libro de Somno et Vigilia cap.
2., 6, lect. 3. apud D. Thomam, affirmari, quod visus non
videt se videre, sed sensu communi id sentimus. Unde quando in 3.
de Anima dicit, quod sentimus nos videre aut visu aut alio sensu, non
determinat quod visu, sed disputative procedit. Deinde resolutive
concludit, quod eiusdem virtutis est videre colorem et visionem eius,
et sic quod illa potentia, qua videmus nos videre, non est extranea a
visu, sed ratione differt. Quod est dicere illam potentiam, qua
sentimus non videre, id est sensum communem, esse eiusdem generis,
sed non eiusdem speciei cum sensu externo, ut sumitur ex D. Thoma
ibi lect. 2. Nec illa ratio de processu in infinitum aliquid
probat, quia in nobis sistitur in intellectu, qui aliarum
potentiarum actus et sui etiam cognoscit. In brutis autem sistimus in
aestimativa et memoria, quae aliarum potentiarum actus cognoscunt,
aestimativa autem non cognoscit actum suum praesentem ut quod, sed
memoria potest recordari illius ut praeteriti, et ibi sistitur.
Ad confirmationem respondetur requiri speciem repraesentantem actum
sensus externi, sed non requiri, quod sit distincta a specie
repraesentante suum obiectum prout cognitum a sensu. Licet enim
obiectum exterius solum emittat ad sensum speciem repraesentativam sui,
tamen sensus externus cognoscens emittit ad sensum communem speciem
obiecti ut cogniti a se, nec ad hoc requiritur, quod cognoscat actum
suum, sed quod exerceat et sic formet speciem obiecti exercite
cogniti. Unde sensus communis informatus tali specie non solum
cognoscit obiectum, v. g. colorem, sed etiam actum, v. g.
visionem, quatenus apprehendit colorem visum.
Tertio arguitur ad probandum, quod potentiae interiores non debent
distingui penes obiecta sensata et insensata. Nam species insensatae
sunt illae, quae repraesentant non ipsas res sensibiles, sed
convenientias vel disconvenientias. Sed ad illas repraesentandas
sufficit phantasia, praesertim quia non possunt repraesentari tales
intentiones, nisi etiam repraesentando res ipsas sensibiles, in quibus
existunt. Ergo una et eadem potentia potest servire pro utroque
obiecto.
Antecedens probatur, quia phantasia potest movere appetitum, ut
expresse probat Philosophus 3. de Anima cap. 10. Appetitus autem
non movetur nisi a ratione convenientis vel disconvenientis; ergo illam
apprehendit phantasia. Similiter aestimativa non potest cognoscere
illas intentiones insensatas in abstracto, sed in concreto. Nam ovis
cognoscendo lupum inimicum non attingit inimici iam in abstracto et
seorsum a lupo, sed iudicat in particulari hoc subiectum, scilicet
lupum, esse sibi inimicum. Ergo necesse est, quod non solum
cognoscat inimicitiam, quae est res insensata, sed etiam lupum, qui
est res sensata. Nec sufficit unum cognosci ab una potentia et aliud
ab alia, quia iudicium de utroque, id est quod iste sit inimicus,
procedit ab una potentia, scilicet ab aestimativa. Ergo debet
cognosci utrumque extremum et consequenter pro rebus sensatis et
insensatis non oportet dividere potentias.
Confirmatur: Nam unus et idem appetitus sufficit, ad tendendum in
res sensatas et insensatas, ergo eadem potentia sufficiet ad
apprehendendum illas. Patet consequentia, quia appetitus
conformatur apprehensioni, sicut mobile proprio moventi; et sicut
unicus intellectus sufficit pro voluntate ad omnia, quae voluntas
potest appetere, ita unica potentia apprehensiva pro appetitu.
RESPONDETUR, quod species insensatae, quae pertinent ad
aestimativam, non dicuntur tales, quia solum repraesentant rationem
convenientis vel disconvenientis ad ipsummet sensum; quilibet enim
sensus hoc habet, quod cognoscit convenientiam vel disconvenientiam
obiecti proprii. Sed ponuntur species insensatae ad repraesentandum
convenientias vel disconvenientias superiores, v. g. quod sit
conveniens aut disconveniens in ordine ad conservationem naturae vel
prolis, ut etiam advertit S. Thomas 1. p. q. 78. art. 4.
Itaque lupus v. g. potest habere rationem coloris convenientis ad
visum ovis et disconvenientiam in ordine ad naturam et conservationem
propriam, et similiter palea videtur ut convenientis coloris ad visum
avis, et similiter ut conveniens ad fabricandum nidum, in quo se
conservet et prolem. Et prima convenientia non requirit speciem
insensatam, quia quaelibet potentia sensitiva sufficit ad
apprehendendum convenientiam talis sensus, sed secunda convenientia
constituit species insensatas, ut ibidem dicit S. Thomas, quatenus
non solum attingitur convenientia ad proprium sensum, sed ad alias
utilitates, ut diximus. Cum autem Philosophus docet appetitum moveri
a phantasia, nomine phantasiae utitur tamquam nomine communi pro
omnibus sensibus internis, quia cognoscunt secundum apparitiones
(apparitionem significat phantasia). Et sic non excludit
aestimativam, quod advertit D. Thomas 3. de Anima lect. 16.
in principio, sicut etiam communiter solemus dicere, quod intellectus
convertitur ad phantasmata, sumendo phantasma non solum pro actu
imaginativae, sed etiam aestimativae. Unde etiam possumus dicere,
quod appetitus movetur a phantasia mediate, scilicet mediante
aestimativa.
Ad secundam partem antecedentis respondetur aestimativam non cognoscere
species insensatas in abstracto, sed in concreto, sed tamen ipsum
subiectum, in quo sunt, in concreto attingit sub altiori ratione,
scilicet quatenus fundat illas intentiones insensatas, quae
abstractiores et perfectiores sunt, quam rationes sensatae; sicut
etiam coloratum in concreto attingit visus et sensus communis, sed
iste sub altiori ratione quam ille. Atque ita ipsum subiectum attactum
ab utraque potentia se habet ut quid materiale potestque sub diversis
rationibus formalibus pertinere ad diversas potentias. Nec tamen istae
potentiae superfluunt, licet idem subiectum materiale attingant, quia
sub diversis rationibus formalibus procedunt et sub diversa
cognoscibilitate attingunt atque adeo diversa obiecta simpliciter
habent, et ipsae res sub diversis respectibus fundant hanc diversam
cognoscibilitatem.
Ad confirmationem respondetur imprimis appetitum principaliter moveri
ab aestimativa apprehendente rationem convenientis vel disconvenientis
ipsi naturae, ut S. Thomas docet 3. de Anima lect. 4. in
fine. Appetitus autem est inclinatio totius naturae, et sic movetur
proxime et immediate ab eo, quod est conveniens naturae, quod est
intentio insensata et apprehenditur ab estimativa; mediate autem
movetur a phantasia seu imaginativa. Deinde etiamsi dicamus, quod
immediate movetur ab imaginativa, ut insinuat S. Thomas 1. p. q.
81. art. 3. ad 2., tamen sicut est duplex potentia
apprehensiva, ita est duplex quoque appetitus sensitivus, scilicet
irascibilis et concupiscibilis. Et irascibilis principaliter movetur
ab aestimativa, ut ibidem docet S. Thomas art. 2. ad 2., et
q. 25. de Veritate art. 2., eo quod concupiscibilis magis
movetur secundum delectationem sensus, irascibilis autem etiam contra
delectationem sensus movetur ab arduo et ab intentionibus insensatis,
quae instigant ad vindictam seu iram.
Ultimo arguitur ad probandum, quod non recte distinguitur inter
phantasiam et sensum communem et aestimativam et memoriam. Nam illa
differentia bene recipiendi et bene retinendi non infert distinctas
potentias, sed sufficit distinctas partes organi ponere, quarum una
sit humidior, alia siccior. Unde et in cerebro solum tria organa
reperiuntur, quorum primum, quod est in fronte, servit pro sensu
communi et imaginativa. Videtur etiam sufficere unica dispositio ad
bene recipiendum et retinendum, praesertim species intentionales,
sicut videmus aliquos esse bene apprehensivos et bene memorativos, et
sicut videmus in speculo facile generari imaginem intentionalem et
facile retineri.
Confirmatur: Nam ratio praeteriti ponitur inter species insensatas a
D. Thoma 1. p. q. 78. art. 4. Ergo si phantasia cognoscit
sub ratione praeteriti seu absentis, cognoscit sub ratione insensata,
quod est non distingui a memoria vel aestimativa.
RESPONDETUR, quod ubi est diversum temperamentum, ibi est
diversa potentia, quia si esset eadem, idem temperamentum requireret.
Nec obstat, quod ipsa anima unica existens informat diversa organa et
partes habentes diversa temperamenta. Et sic etiam posset quis
imaginari, quod eadem potentia actuaret diversas partes organicas seu
diversa temperamenta pro diversis operationibus, licet ipsa in se sit
una. Hoc inquam non obstat, quia potentiae sunt virtutes particulares
ipsis organis affixae et ab eis dependentes, anima vero est principium
radicale plurium potentiarum. Unde ipsa natura animae ex sua propria
ratione petit diversa organa, potentiae autem non petunt nisi
quaelibet suum, tum propter materialitatem et imperfectionem talium
potentiarum, tum quia, si semel una potentia potest diversa organa
actuare et in illis operari diversas operationes, non est ratio, cur
ponamus distinctas potentias in omnibus organis corporis.
Sed possemus dicere, quod est unica potentia in omnibus organis,
habens tamen distinctas operationes, et pro qualibet operatione suum
organum requirit. Quare si semel penes diversa organa et temperaturas
distinguimus istas potentias materiales et sensitivas conformiter ad
earum naturam, cum requiratur diversum organum seu temperamentum ad
bene recipiendum vel bene retinendum, consequenter distinguitur
potentia apprehensiva et retentiva, quantum est ex natura rei. Et
talis diversitas organi simul exigit et refunditur in diversum modum
formalem attingendi obiectum, quia propter materialitatem talium
potentiarum et obiectorum non respicitur obiectum ab aliqua potentia
nisi sub illa formalitate, sub qua deservit ad tale munus, quod exiget
talem diversitatem organorum, praeterquam quod numquam datur ista
diversitas organorum pro potentiis, nisi etiam habeant diversum modum
cognoscendi, et consequenter nisi respiciant obiecta sua sub
formalitate diversae cognoscibilitatis.
Quod vero dicitur solum inveniri in cerebro tria organa seu tres
cellulas pro tribus potentiis, dato quod illae deserviant pro organis
potentiarum, ut dicemus art. seq., advertere oportet, quod ut dicit
D. Thomas opusc. 43. cap. 4., illa prima cellula, quae est
in fronte et deservit pro sensu communi, habet quamdam divisionem, ita
ut fiant inde duo organa, et in una parte residet sensus communis, ubi
magis abundat humiditas, in alia, quae aliquando siccior est, residet
imaginativa; de quo amplius art. seq.
Unde etiam patet ad exempla allata de illis, qui bene recipiunt et
bene retinent. Id enim non habent secundum eandem potentiam et
organum, sed retinent secundum memoriam et recipiunt secundum
apprehensivam. In diversis autem non repugnat esse ista diversa
temperamenta, licet minus frequenter id contingat. In speculo autem
non recipitur illa imago nisi per modum transeuntis, utpote dependenter
a praesentia obiecti et reverberatione lucis, unde non oportet ponere
ibi dispositionem aliquam bene retentivam imaginis, quia non retinetur
in absentia, sicut memoria retinet species.
Ad confirmationem respondetur, quod non omnes intentiones sunt
insensatae, sed aliquae etiam sensatae sunt, sicut docet D. Thomas
1. p. q. 78. art. 4. ad 2., quod sensus communis respicit
intentiones sensuum exteriorum, sicut sentit nos videre et audire.
Illa autem intentio praeteriti est communis rei sensatae et insensatae
seu his, quae cognoscuntur in absentia, computatur autem a D. Thoma
etiam inter intentiones insensatas, quia pertinet etiam ad illas,
licet non solum ad illas.
|
|
