|
SUPPONIMUS dari species in sensibus internis, sicut datur
cognitio. Quodsi illae potentiae internae sunt altiores in
cognoscendo, etiam requirunt altiores species vel saltem altiori modo
ordinatas, ut cognitio elevatior elici possit. Specialiter autem
quando obiecta repraesentata sunt altioris abstractionis, ut
intentiones insensatae, requirere videntur aliquas species perfectiores
et elevatiores repraesentantes tales intentiones, sicut odium,
inimicitiam, filios, parentes etc. Istae enim formalitates non
repraesentantur in sensibus externis, et tamen cognoscuntur ab
internis, ergo datur aliquod principium repraesentativum illarum, quod
non debet esse ita materiale et imperfectum, quod sistat in ipsis rebus
sensatis, sicut sistunt sensus externi; ergo perfectior species debet
esse quam species sensus externi, quae solum repraesentat res
sensatas. Unde immerito Suarez negat istas species insensatas libro
3. de Anima cap. 9. n. 12. et 13. Quodsi velit dari quidem
illas, sed non distinctas a sensatis repraesentantibus subiecta
intentionum insensatarum, non contendo, dummodo distinctae esse
debeant et perfectiores quam illae, quae solum repraesentant res
sensatas, et nullo modo intentiones insensatas, ut in sensibus
externis.
Quare de istis currit DIFFICULTAS, qua virtute et a quo
agente generentur istae species insensatorum, quae perfectiores sunt
sensatis, et ab imperfectiori numquam perfectius generatur.
RESPONDETUR ERGO species istas insensatas colligi ex
ipsis sensatis, quia in ipsis continentur tamquam intentiones eis
convenientes.
Sed qua virtute ab istis speciebus sensatis educantur, cum sint
superiores illis, est duplex modus dicendi, et utrumque probare
videtur Mag. Baņez 1. p. q. 79. art. 3. dub. 1. ad 2.
argum. in fine.
Primus est, quod illa species insensata sit ab ipso obiecto sensibili
emittente ex se immediate species istas ad potentias interiores per
sensus externos. In quo illud semper difficultatem facit, quomodo,
cum illae species indifferenter per aerem diffundantur, non
percipiantur ab omnibus, sed si lupus v. g. emittit species
inimicitiae respectu ovis, sola ovis percipit illam inimicitiam lupi,
non vero alia animalia, ut canis vel homo etc., quia licet illa
inimicitia lupi non repraesentetur ut contraria cani, sed ovi, tamen
hoc ipsum dicimus, quod percipiet canis, scilicet quod lupus sit
inimicus ovi, et non ipsi cani, siquidem species illa repraesentans
inimicitiam ad ovem aeque diffunditur ad sensus canis et aliorum
animalium, qui in eodem medio sunt, et sic omnes percipient, quod
lupus sit inimicus ovi, quia specie illa informantur. Quodsi hoc
semel concedatur, eadem ratione percipiet quodlibet animal quaslibet
intentiones insensatas, sive ad se pertineant sive ad alium, v. g.
quod lupus sit amicus alterius lupi, quod ista palea sit utilis ad
nidificandum tali avi, quod ista herba sit nociva tali animali vel
conveniens alteri, et denique omnes istae intentiones, quae sunt
innumerabiles a quibuscumque percipientur, quia omnium sensus aeque
actuant et informant utpote ab obiectis immediate emissae, cum tamen
nos nihil tale sentiamus.
Alter modus dicendi est, quod istae species insensatae non fiunt
immediate ab obiectis exterioribus, sed quod fiunt ab ipso animali, a
quo solo percipitur illa intentio, idque virtute animae utentis
sensitiva potentia ut formativa illarum specierum. Unde dicit S.
Thomas opusc. 43. cap. 4., "quod aestimativa est virtus
apprehendens de sensato, quod non est sensatum, sicut ovis inimicitias
lupi". Ubi pondero, quod dicit apprehendere hoc ex sensato, non ex
sensibili; obiectum autem prout extra non est sensatum, sed
sensibile. Itaque ab illa potentia, in qua obiectum redditur
sensatum, fiunt virtute animae species illae elevatiores seu quae
dicuntur insensatae, quia sicut in anima est virtus radicalis ad
apprehendendum intentiones insensatas ex praesuppositione cognitionis
rerum sensatarum, ita est virtus ad hoc, ut species sensatae, licet
crassiores et imperfectiores sint, possint immittere species
perfectiores insensatas virtute ipsius animae operantis per potentiam
sensitivam tamquam per instrumentum naturaliter motivum superioris
potentiae; ad hoc enim dantur sensus externi, ut moveant internos
saltem virtute animae. Ad quod etiam valde iuvat virtus coelestis,
quae eminentiam habet ad influendum super actiones intentionales, ut
dicit D. Thomas q. 5. de Potentia art. 8.
Imo haec eadem difficultas currit in obiectis ipsis materialibus
externis respectu sensuum externorum, quomodo scilicet possint obiecta
ita materialia et crassa producere species illas, quae sunt magis
immateriales et perfectas quam accidentia materialia, quae
repraesentant. Et tamen dicimus ab obiectis emitti, quia sensibilia
sunt ex natura sua, et praesertim quia quantum ad hanc actionem
emittendi species intentionales subordinantur virtuti coelesti, quae ad
intentionales actiones habet eminentiam.
Eodem etiam modo dicemus, quod species semel receptae in sensibus
habent vim movendi aestimativam eius, in quo sunt, et consequenter
emittendi species insensatas, quae sunt perfectiores, contentae tamen
in ipsis obiectis sensatis, idque faciunt tum virtute animae, tum
virtute coelesti, quae sunt virtutes superiores.
Quae sit autem, haec virtus anima? Iam diximus esse potentiam
sensitivam inferiorem, non ut cognoscitiva est suo modo inferiori, sed
ut activa et motiva est potentiae superioris. Sic enim est productiva
speciei non sibi, sed superiori potentiae deservientis, et sic
operatur virtute animae, quae eminenter omnes potentias continet et dat
isti inferiori motivam vim superioris in emittenda specie.
Ex quo patet ad rationem dubitandi, scilicet qua virtute fiant, cum
sint perfectiores quam species sensatae; hoc enim ex dictis iam solutum
est.
Alius modus formandi istas species datur non per simplicem et naturalem
emissionem ab obiectis vel potentiis inferioribus, sed per formationem
ipsiusmet aestimativae, quae ex praeconceptis speciebus format alias
non minus quam imaginativa. Sed haec formatio praesupponit
praecessisse iam aliquam speciem eamque fuisse praeconceptam, ideoque
illa formatur ex idolis seu speciebus expressis, de quibus statim
dicemus.
Secunda ergo difficultas est circa speciem expressam seu idolum, quod
formant potentiae interiores cognoscentes rem in absentia. Constat
enim ponendam esse istam speciem expressam ex parte termini
cognitionis, et non sufficere speciem impressam, quae se tenet ex
parte principii. Et generaliter est necessaria pro omni cognitione,
sive in praesentia sive in absentia rei, eo quod obiectum mediante illa
debet concurrere cum potentia ad eliciendam cognitionem. Exigitur
tamen, quod etiam obiectum terminet talem cognitionem secundum esse
proportionatum ad terminandum illam. Et ita si res sit absens,
oportet, quod in aliqua imagine vel similitudine expressa
repraesentetur, ut terminet cognitionem, et similiter si spirituali
modo debeat cognosci a potentia. Unde D. Thomas 1. Contra
Gent. cap. 53. dicit, quod species expressa debet formari,
quando potest indifferenter cognosci res absens et praesens, et secundo
quando res debet immaterialiter seu spiritualiter attingi, et in primo
convenit cum intellectu imaginatio, quae etiam rem absentem cognoscit.
Quae omnia uberius explicamus infra.
EST ERGO DIFFICULTAS, an ista species expressa seu
idolum formetur ab ipsamet potentia cognoscente per illud, an ab alia
exprimente et proponente illud potentiae, ut cognoscat. Facit enim
difficultatem in hac parte tum auctoritas D. Thomae, tum ratio.
Auctoritas est opusc. 14., ubi inquit: "In verbis, quae
imaginativa fiunt, non est ratio verbi expressa. Aliud namque est in
ea, unde similitudo exprimit, et aliud, in quo terminatur;
exprimitur enim a sensu et terminatur in phantasia, cum phantasia sit
motus factus a sensu secundum actum". Et infra dicit, quod
"intellectus non emittit ad aliquid aliud conceptiones suas, sicut
facit sensus". Idem docet 4. Contra Gent. cap. 11., ubi
inquit, quod "sensibile exterius formam suam exterioribus sensibus
imprimit, a quibus procedit in imaginationem et ulterius in memoriae
thesaurum. In quolibet tamen huius emanationis processu principium et
terminus pertinent ad diversa; non enim aliqua potentia sensitiva in
seipsam reflectit". Ita D. Thomas. Ubi rationem insinuat, quia
videlicet potentia sensitiva non potest reflectere in seipsam, ergo
neque intendere in speciem expressam inhaerentem sibi, at in ea
cognoscat obiectum; sic enim in seipsa seu in aliquo sibi inhaerente
cognosceret.
Confirmatur hoc, quia possunt fieri apparitiones in phantasia, non
per aliquam vitalem actionem producendo imaginem, sed quia facta
commotione in spiritibus animalibus seu sanguine, ubi resident species
ex sensibus relictae, varie combinantur illae species et apparent ipsi
phantasiae diversae repraesentationes, quas utique tamquam terminum
repraesentatum intuetur et consequenter ut speciem expressam. Et quod
hoc fiat per motum sanguinis et spirituum, et non per vitalem
expressionem, constat, quia in somno apparent ista, imagines ex
descensu sanguinis ad principium sensitivum et commovendo species, quae
in ipsis spiritibus resident, ut ex Philosopho in libro de Somno et
Vigilia docet S. Thomas 1. p. q. 111. art. 3. et q. 3.
de Malo art. 4. et q. 16. art. 3. Et eadem ratione angelus
vel daemon potest in ipsa phantasia apparitiones istas formare, per
eandem commotionem spirituum et sanguinis, ut eisdem locis docet S.
Thomas. Illa autem commotio localis angeli non est elicientia vitalis
ipsius imaginativae.
NIHILOMINUS DICENDUM EST, quod species expressa
seu idolum non formatur in phantasia seu potentia interiore nisi per
actum vitalem potentiae cognoscentis, licet verum sit, quod species
impressae, quae per modum principii debent concurrere ad cognitionem,
locali motu possint imprimi et deferri ad ipsam phantasiam illamque
excitare ad formandum tale idolum.
Et hoc solum intendit D. Thomas in locis praeallegatis; alias enim
ex eo attribuit phantasiae necessitatem formandi idolum, quia
indifferenter potest cognoscere absentia, in quo convenit cum
intellecta. Ergo sicut in intellectu formatio verbi fit per
cognitionem, etiam in phantasia.
RATIO AUTEM EST, quia species expressa est imago vitalis,
quia repraesentat non ut principium cognitionis, sed ut terminus eius,
et consequenter non ante vitalem actionem, sed post ipsam et
dependenter ab ipsa, ut terminus eius, alias non esset expressa
species et per modum termini repraesentans ipsi cognitioni. Ergo licet
species impressa, quae est principium cognitionis, possit per motum
extrinsecum advenire, tamen expressa, quae est terminus cognitionis et
operationis immanentis, non potest per extrinsecam operationem, sed
per cognitionem vitalem produci. Quod vero talis species expressa non
possit formari ab una potentia et deservire alteri, ut in ea tamquam in
termino cognoscat, patet, quia quod formatur ab una potentia, non
potest esse terminus operationis elicitae ab altera, nec formaliter
illi reddere rem cognitam et repraesentatam per modum termini. Sed si
species formata ab una potentia repraesentata alteri, solum potest esse
movendo illam obiective, siquidem extra illam est, et sic ut tale
idolum seu imago repraesentaret et cognosceretur ab alia potentia,
deberet emittere speciem sui ad illam, sicut imago exterior, quae
obiectivo movet potentiam, per speciem sui movet illam. Si autem
species expressa deberet informare aliam potentiam mediante specie a se
emissa, iam non informaret ut terminus cognitionis, sed ut obiectum
movens ad extra.
Ad auctoritates D. Thomae. Ad primam respondetur, quod negat
verba imaginativae potentiae esse expressiva, non quia non sint formata
per cognitionem aestimativae, sed quia in modo formandi dependent non a
sola potentia et specie, sed etiam ab aliis motibus corporalibus et
physicis, quibus species ipsae deferuntur a sensibus ad phantasiam vel
ex memoria depromuntur, et agitatione et commotione spirituum aut
humorum species ipsae disponuntur, ut moveri possit phantasia. Et
haec motio aliquando fit ab ipsomet homine, non solum dormiente, sed
etiam vigilante et per voluntarium usum, ut dicit D. Thomas q. 3.
de Malo art. 4., aliquando etiam potest fieri a causa extrinseca.
Et species, quae a sensu emittuntur ad phantasiam, vocat D.
Thomas in eodem loco et aliis supra cit., quod sunt impressiones
relictae a sensibus, quae in dormientibus descendent cum sanguine seu
spiritibus ad principium ipsum sensitivum, et inde movent phantasiam,
perinde ac si ab ipsis obiectis exterioribus moveretur. Impressiones
autem illae non sunt species expressae, quia iste non movent
cognitionem, sed sunt terminus actus seu cognitionis. Quia ergo
expressio proprie loquendo debet esse partus quidam pure intentionalis
et in genere cognoscitivo, ideo formatio illa verbi seu speciei, quae
dependet necessario ab aliqua commotione physica et alteratione
spirituum vel humorum, in quibus species disponuntur et deferuntur,
cadit a propria et perfecta ratione expressionis, et ratione illius
dicitur fieri cognitio illa et formatio verbi per immutationem
extrinseci moventis, et non per expressionem perfectam, sicut fit in
intellectu nostro. Cui licet phantasia ministret species ut
instrumentum intellectus agentis in genere obiectivo et intentionali,
tamen ipsae species impressae spirituales sunt et verbum, quod
formant, spirituale est, unde non dependet ab aliqua physica
commotione spirituum vel humorum aut alia alteratione physica, ut
formetur, sed pure intelligibiliter exprimitur. Et tamen quia
dependet a phantasmatibus, adhuc imperfectiori modo exprimit verbum
quam angeli, ut dicit S. Thomas 4. Contra Gent. cap. 11.
Quod vero dicit D. Thomas, quod "intellectus non mittit ad aliquid
aliud conceptiones suas sicut facit sensus", respondetur non
intelligi, quod sensus mittat conceptiones suas, ita quod potentia,
cui mittit, non formet conceptionem seu idolum, sed formatum ab alia
recipiat, ut per illam formaliter cognoscat, sed intelligitur, quod
conceptiones formatae a sensu mittunt ad illam species impressas eorum,
quae concipiunt, quod tamen non facit intellectus, quia non habet
potentiam supra se, quam moveat. Et in hoc sensu aperte loquitur D.
Thomas Contra Gent. cap. 11.
Ad rationem respondetur non colligi, quod potentia sensitiva sit
reflexiva, ex eo quod formet idolum et mediante illo cognoscat obiectum
repraesentatum in illo, dummodo non cognoscat ipsum verbum in actu
signato et tamquam obiectum cognitum, sed ut medium cognoscendi.
Sicut etiam non reflectit supra ipsum actum, licet utatur illo tamquam
medio cognoscente et tendente ad obiectum, sic utitur idolo formato ut
repraesentante sibi obiectum extra tamquam termino producto ad
repraesentandum aliud, non ut sentiatur in se, quod requirebatur ad
reflexionem.
Ad confirmationem respondetur apparitiones, quae fiunt in somnio, non
esse species expressas formatas a sensu et repraesentatas seu apparentes
phantasiae, sed ut colligitur ex D. Thoma et Aristotele, species
impressae, quae relinquuntur ex sensibus ponunturque in ipsis
spiritibus seu sanguine. Delatae in phantasiam movent ipsam ad
formandum idola et cognoscendum, sicut cum erat in vigilia. Contingit
autem sic: Quando dormitur, obstructis viis seu meatibus sensuum
externorum per vaporum copiam contingit per agitationem sanguinis et
spirituum descendere spiritus ipsos ad principia sensitiva, id est ad
organa sensuum sic obstructorum. Et quia species ab ipsis sensibilibus
impressae in spiritibus illis sunt affixae, utpote cum per illos
deferantur ab una potentia ad aliam, rursus tales species ab ipsis
sensibus, in quos descendunt mediantibus spiritibus eiaculantur in
phantasiam ipsamque movent eodem pacto, ac si sensus vigilaret, quia
dum vigilat, non aliter movet phantasiam quam emittendo species in
spiritibus inclusas ad illam. Et quia contingit istas species
diversimode commisceri et combinari, et similiter ipsam agitationem
spirituum et humorum aliquando esse magis turbulentam, aliquando magis
sedatam et puram, inde etiam contingit somnia aliquando esse magis
turbida et difformia, aliquando magis uniformia et pura, aliquando
repraesentare res maxime distortas et monstruosas, aliquando proprias,
prout fuerit combinatio specierum in illis spiritibus vel dispositio aut
infirmitas phantasiantis. Et quia angeli vel daemones possunt intra
cerebrum localiter movere spiritus et in illis combinare species, quae
a principiis sensitivis mittantur ad phantasiam, inde est, quod variis
apparitionibus possunt illam movere non solum in somnio, sed etiam in
vigilia, et aliquando ita fortiter, quod putet aliquis se videre res
extrinsecus, cum tamen solum sint species delatae ad principia
sensitiva et inde moventes phantasiam maiori aliqua vivacitate a daemone
procurata, ut ex locis D. Thomae cit. colligitur et affirmat in
2. dist. 8. q. 1. art. 5. ad 4.
An vero ista idola formentur aliquando per compositionem seu
collationem, an simplici quadam formatione, respondetur, quod
Avicenna, ut refert D. Thomas 1. p. q. 78. art. 4.,
posuit quamdam distinctam potentiam a ceteris, quae deserviret pro
formandis speciebus secundum compositionem, ut ex specie auri et montis
speciem montis aurei. Sed tamen, ut advertit D. Thomas, hoc,
quod est formare per compositionem collativam, solum invenitur in
homine, propter quod aestimativa in ipso dicitur cogitativa, quia
conferendo et discurrendo circa intentiones singulares formare potest
species. At vero bruta non hoc faciunt per compositionem collativam,
sed naturali instinctu, et sic modo ipso et formali ratione procedendi
illa formatio in brutis simplex est. Ceterum id, quod naturalis
instinctus facit, combinatio est diversarum specierum, quae per
agitationem humorum et spirituum inter se commixtae movent ad diversas
res compositas repraesentandas. Et ita ex parte rerum repraesentatarum
et combinationum specierum comparatio datur etiam in brutis, non ex
modo cognoscendi et procedendi, quasi modo collativo et comparativo id
faciant, sed per modum mixtionis specierum, quae commixtae faciunt
formari idola repraesentantia res compositas et coacervatas.
Quodsi dicas: Cur similiter in sensibus externis non fit haec
commixtio specierum sicut in internis, sed distincte unumquodque
cognoscitur?
Respondetur etiam aliquando contingere in sensibus externis ex diversa
dispositione medii, per quod deferuntur species, ut cum species soni
aut odorum confunduntur, aut cum species visibiles refranguntur in
angulis perspicillorum et multiplicantur aut confunduntur aut parvae
apparent, ut in aliquibus speculis. Frequentius tamen id accidit in
internis sensibus, tum quia medium, quo deferuntur species, sunt
ipsi spiritus, qui aptiores sunt ad commixtionem istam propter sui
velocitatem et mobilitatem; tum quia potentiae ipsae maiorem vim habent
ad combinandum istas species et spiritus ipsos commovendos; tum quia
minus pendent a praesentia et immutatione obiectorum quam sensus
externi, et ita facilius obiecta mutant in speciebus.
|
|
