|
SUPPONENDUM est, quod ut supra q. 8. art. 3.
attigimus, necessitas ponendi verbum in nostra intellectione ex duplici
principio fundari potest: Primo propter ipsum obiectum, secundo
propter ipsam potentiae operationem.
Propter ipsam actionem fundant hanc necessitatem plures auctores, qui
existimant verbum ideo solum requiri, ut operatio ipsa terminum
habeat, eo quod illam operationem existimant esse formaliter de
praedicamento actionis, actio autem sine termino dari non potest.
Unde respondent difficultati non posse dari intellectionem actionem
sine verbo, et in Deo etiam intelligere habet verbum, licet non sub
omni consideratione, sed ut est intelligere foecundum in Patre. Sic
sentiunt P. Suarez disp. 18. Metaph. sect. 2. a n. 7. et
libro 2. de Attributis Negativis cap. 12. et 13., videri
etiam potest libro 3. de Anima cap. 6., Conimbric. 3. de
Anima cap. 8. q. 3. art. 2., Molina 1. p. q. 27.
art. 1., Vazquez, Rubio, Montesinos et alii, quos citant
Carmelitani hic disp. 21. q. 5.
E CONTRA VERO apud D. Thomam et eius scholam verbum
requiritur in intellectu, non ex parte potentiae aut operationis eius
ut productivae, sed ex parte ipsius obiecti, vel ut reddatur
praesens, si sit absens, vel ut reddatur sufficienter immateriale et
spirituale in ratione termini intellecti et cogniti intra intellectum,
nec solum sit intelligibile in actu primo per modum speciei impressae,
vel denique ut reddatur obiectum manifestatum in aliqua repraesentatione
tamquam res dicta et locuta. Et ad duo prima requiritur verbum ex
indigentia ipsius intelligentis et obiecti intellecti, ad tertium autem
requiritur verbum propter abundantiam intelligendi, quatenus ex
abundantia cordis os loquitur. Et propterea dixit Augustinus, quod
verbum in Deo non procedit ex indigentia, sed ex intelligentia, quia
non procedit, ut reddat essentiam divinam intellectam in actu aut
Patrem intelligentem, quia essentia seipsa est in actu puro
intelligibilis et intellecta, sed ut manifestetur et repraesentetur in
imagine, id quod est in intelligentia.
Haec sententia sumitur ex D. Thoma, qua necessitatem ponendi verbum
in nobis desumit ex prima et secunda causa in 1. Contra Gent. cap.
53., ubi inquit, quod intellectus per speciem rei formatus
intelligendo format in seipso quamdam intentionem rei intellectae, quae
est ratio ipsius, quam significat definitio. Et hoc quidem
necessarium est, eo quod intellectus intelligit indifferenter rem
absentem et praesentem, in quo cum intellectu imaginatio convenit.
Sed intellectus hoc amplius habet, quod etiam intelligit rem ut
separatam a conditionibus materialibus, sine quibus in rerum natura non
existit; et hoc non posset esse, nisi intellectus intentionem sibi
praedictam formaret. Idem docet 4. Contra Gent. cap. 11. et
opusc. 13. et 14. Et quod requiratur etiam propter
manifestationem, specialiter videri potest in q. 4. de Veritate
art. 2. praesertim ad 1. et aliis locis, ubi docet, quod Pater
dicendo Verbum manifestat et exprimit totam Trinitatem et omnem
creaturam, ut etiam docet 1. p. q. 34.
RATIO ET FUNDAMENTUM huius conclusionis facile
constare potest, quia in praec. art. ostendimus intellectionem ex se
non esse actionem productivam nec respicere terminum ut productum, sed
ut cognitum. Unde propter assignandum terminum a tali actione
productum praecise non est ponendum verbum, sed ulterius oportet
assignare necessitatem producendi tale verbum, et hanc non possumus
desumere nisi ex obiecto, quod in esse obiecti formari debet intra
intellectum et intra ipsum poni, ut intelligatur, eo quod intellectus
est potentia perfecte trahens res ad se et uniens illas sibi non solum
unione quadam tendente ad rem, ut est extra, sed intelligente illam
secundum omnes respectus et modos, quibus potest res ipsa praescindi,
componi, comparari, dividi etc. Haec autem omnia requirunt obiectum
cognosci et attingi, prout est intra intellectum, quia extra illum non
est res ipsa abstracta, comparata, divisa etc., sed hoc sortitur
beneficio intellectus. Ergo potentia, quae de se cognoscitiva est
obiecti secundum omnes istos modos, quos sortitur intra se, et non
extra, necesse est terminari ad obiectum ut intra se formatum, et non
ut praecise manet extra se. Nec sufficit ad hoc, obiectum esse intra
potentiam per speciem impressam, tum quia species impressa tenet se ex
parte principii eliciendi intellectionem, actus autem intelligendi non
terminatur ad ipsam speciem impressam, quia sic semper deberet esse
reflexa, utpote convertens se ad suum principium, a quo elicitur, cum
etiam quia ex eadem specie impressa possunt formari plures conceptus seu
species expressae, quia potest intelligi res secundum diversos
respectus inclusos virtualiter in eadem specie vel secundum
comparationem unius speciei ad aliam. Ergo non sufficit species
impressa, ut ad illam terminetur intellectio, sed requiritur
determinata et expressa species, in qua determinate proponatur
intellectui ex parte termini id, quod involutum est in specie impressa
ex parte principii.
Ad hoc si obiectum est absens, ita ut in seipso terminare non possit
cognitionem, necessario requiritur, quod haec terminatio suppleatur in
aliqua repraesentatione. Nec sufficit ipse actus intelligendi, quia
iste est ipsa cognitio, non res ipsa cognita, multo minus species
impressa, quia ab ipsa ut a principio elicitur cognitio, ergo in illa
non habet rationem termini nisi per reflexionem, reflexio autem
supponit actum directum, et de illo inquiremus, quem terminum habeat.
Quodsi obiectum sit praesens, sed non sit spirituale et proportionatum
ipsi intellectui, manifestum est, quod ad ipsum prout sic non potest
terminari intellectio, nisi reddatur proportionatum et spiritualizatum
etiam prout terminat cognitionem. Obiectum autem non redditur
spirituale et immateriale nisi intra intellectum, quia denudatio a
materialibus conditionibus non convenit rei materiali ad extra, sed
prout intra intellectum. Quodsi obiectum ipsum in se spirituale sit,
vel est extra ipsum intellectum sicut unus angelus respectu alterius
angeli, et tunc non potest angelus ille distinctus deservire alteri per
modum speciei etiam impressae, quia non potest intra ipsum intellectum
per substantiam poni, cum non habeat aliquam unionem ad ipsum, neque
per modum formae, cum sit substantia et intellectus accidens, neque per
modum materiae, cum non sit eius subiectum, neque per modum
efficientis, cum non causet intellectum nisi solus Deus. Si vero
substantia angeli sit intima intellectui, ut est respectu sui proprii
intellectus, cuius est subiectum et cui servit per modum speciei
impressae, adhuc non sufficit pro specie expressa terminante
intellectionem, quia, ut probat D. Thomas 4. Contra Gent.
cap. 11., cum intelligere angeli non sit eius substantia seu eius
esse, etiam verbum seu conceptus angeli non est eius substantia, sed
accidens.
Cuius probationis efficacia consistit in hoc, quod verbum repraesentat
obiectum ut intellectum et cognitum, et non solum ut intelligibile,
ergo si intelligere et intelligi est accidens, etiam verbum ut
intellectum oportet, quod sit accidens, et non substantia; tum
etiam, quia unam et eandem rem contingit multipliciter intelligi, et
non uno tantum modo, et ideo intelligere, quod per modum operationis
nascitur ex intelligente, non potest esse eius substantia seu eius
esse, quia haec debet esse fixa et determinata, operatio vero est
multiplex et varia manente eadem substantia, ergo etiam terminus illius
debet esse varius et multiplex, siquidem potest diverso modo intelligi
idem obiectum. Per terminum autem, qui est verbum, constituitur
obiectum in ratione intellecti, ergo per aliquid accidentale, et non
per suam substantiam debet terminare ipsam operationem. Et hoc intra
intellectum, quia formatio et expressio obiecti fit per cognitionem et
locutionem seu manifestationem internam, et sic oportet, quod talis
terminus formatus extra ipsam cognitionem non sit, et consequenter
neque extra potentiam.
Quodsi inquiras, quomodo ipsum verbum possit deservire ad cognoscendum
obiectum, nisi prius cognoscitur tamquam imago repraesentans, cum
tamen nullus experiatur se prius videre hanc imaginem, ut in ea videat
obiectum; quomodo etiam potest per cognitionem formari, si ipsa
cognitio non respicit obiectum nisi in ipso verbo repraesentatum.
Respondetur, quod imago est duplex: Alia exterior et
instrumentalis, quae ut cognita ducit in cognitionem obiecti, et
talis imago prius debet attingi et cognosci quam obiectum ipsam. Alia
est interior et formalis, quae non est obiectum cognitum, sed ipsa est
ratio et forma terminans cognitionem, et haec non debet esse cognita
obiective, sed solum cognitionem reddere terminatam formaliter respectu
obiecti. Debet autem formari per cognitionem ipsum verbum, quia ut
dictum est, verbum repraesentat rem ut cognitam et intellectam, et sic
intellectione ipsa debet formari. Et vocatur aliquando verbum a D.
Thoma instrumentum, quo intellectus utitur ad cognoscendum, ut
Quodlib. 5. art. 9. ad 1., sed tamen non sumit instrumentum
pro signo instrumentali, quod obiective movet potentiam, sed pro medio
intelligendi formali et intrinseco ipsi cognoscenti. Nec repugnat,
quod eadem cognitio simul cognoscat et formet, ut dicit D. Thomas
opusc. 14. (De natura Verbi intellectus), sicut si visio
emitteret ex se lucem vel colorem, simul videret et produceret obiectum
suum. Alias si prius formaretur verbum, oporteret prius dicere quam
cognoscere, et illa dictio seu locutio caeco modo fieret dicendo, quod
non cognoscit. Est ergo ipsa cognitio considerata in fieri et in statu
imperfecto formativa verbi, ipso autem formato redditur perfecta et
completa cognitio tamquam contemplatio, licet etiam postea iterum
possit dicere ad manifestandum obiectum ex abundantia intelligentiae,
ut iam supra explicavimus.
His SUPPOSITIS circa principalem difficultatem articuli
illi, qui existimant verbum poni in intellectu ex eo praecise, ut sit
terminus productionis, consequenter in omni intellectione nulla excepta
ponunt produci verbum. Ita P. Suarez libro 2. de Attributis
Negativis cap. 11. et alii supra citati. Qui vero tenent
intellectionem de se non esse actionem productivam, sed requiri
verbum, ut obiectum reddatur proportionatum et terminans cognitionem
per modum rei intellectae, affirmant in omni intellectione requiri
verbum, in qua obiectum ipsum per suam entitatem non est intelligibile
et intellectum in actu, et hoc respectu omnis obiecti creati
invenitur, respectu autem Dei clare visi probabilius est, non formari
verbum creatum, quod immediate repraesentet illum in esse intellecti.
Itaque haec sententia duas habet partes: PRIMA, quod in omni
intellectione circa obiectum creatum vel Deum non clare visum formatur
verbum. Quae sine dubio est sententia D. Thomae, ut videri potest
1. p. q. 27. art. 1. et q. 9. de Potentia art. 5. et
q. 4. de Veritate art. 2. et 3. Contra Gent. cap. 11. et
multis aliis locis. In quibus expresse ponit verbum esse distinctum a
specie impressa et ab actu intelligendi, praesertim illa q. 9. de
Potentia art. 5. et q. 8. art. 1. et aliis locis praec. art.
cit. Ratio vero constat ex dictis, quibus probavimus necessitatem
ponendi verbum.
SECUNDA VERO PARS sententiae propositae, quod respectu
Dei clare visi non detur hoc verbum creatum, sumitur ex dictis et ex
ratione D. Thomae, qua 1. p. q. 12. art. 2. excludit omnem
similitudinem repraesentativam Dei in se, in quo genere intrat
verbum. Concedit autem S. Doctor similitudinem ex parte potentiae
seu virtutis, id est lumen attingens Deum in se, sicut etiam visio
attingit Deum in se, negat autem similitudinem per modum imaginis et
repraesentationis, quia similitudo virtutis seu luminis et ipsius
visionis consistit solum in proportione activitatis et operationis erga
obiectum, quae est proportio per modum tendentiae et respectus; non
repugnat autem rem inferiorem tendere et respicere superiorem et
creaturam ad Deum in se. Repraesentatio vero est per modum
similitudinis, qua vel convenit per adaequationem unum cum altero, vel
continet illud ut semen rem genitam; nihil autem creatum adaequatur
Deo aut continet illum ut est in se. Unde ratio D. Thomae
explicatur, quia repraesentatio ipsa, in qua formalissime consistit
ratio speciei, licet entitative sit accidens, intelligibiliter tamen
debet esse eiusdem immaterialitatis cum obiecto, quod immediate et
primo repraesentat, siquidem ipsa repraesentatio speciei realiter
invenitur in ea, et non est aliud quam ipsa res repraesentata
immaterialiter et intelligibiliter sumpta. Sic ergo illa realitas,
quae est repraesentatio speciei in ratione repraesentationis formaliter
et in esse intelligibilis, quae comparatur ad obiectum, vel est creata
vel increata. Si increata, est actus purus in esse intelligible, et
consequenter non potest inveniri in entitate creata. Si creata, in
infinitum distat ab obiecto increato, multo magis quam repraesentatio
corporea ab obiecto spirituali in se; implicat autem, quod
repraesentatio corporea proprie et immediate repraesentet rem
spiritualem, ut est in se.
Nec obstat, quod etiam implicat visionem corpoream attingere rem
spiritualem, cum tamen non implicet visionem creatam attingere Deum.
Respondetur enim visionem implicare ex alio principio, quia scilicet
res spiritualis est omnino extra obiectum adaequatum sensus, quod non
currit in intellectu creato respectu Dei. Repraesentatio autem
speciei utrobique repugnat ex eodem principio, scilicet ex defectu
similitudinis et immaterialitatis cum obiecto.
Nec dici potest, quod repraesentatio speciei entitativa est creata,
sed terminative increata, et quod finito modo repraesentat Deum. Sed
contra est, quia repraesentatio speciei licet quoad entitatem sit
inferior obiecto, quoad immaterialitatem tamen est impossibile,
siquidem in ipsamet specie repraesentatio formaliter sumpta continet
intelligibiliter et intentionaliter ipsum obiectum immediatum, cuius
est species, ergo et immaterialiter, quia intelligibilitas in
immaterialitate fundatur. Sed continentia illa subiectiva est in
specie, nec solum extrinsece et terminative species est immaterialis,
sed etiam in ipsa specie intrinsece immaterialitas invenitur, quia
repraesentatio intrinsece in ea invenitur, et haec debet esse
intrinsece immaterialis, quia intrinsece intelligibilis et eiusdem
immaterialitatis cum obiecto, quia immediate ei est proportionata per
similitudinem. Quod vero accidens repraesentet substantiam, ideo
est, quia possunt esse eiusdem ordinis in immaterialitate et
intelligibilitate, licet non in entitate; immaterialis autem
intelligibilitas est, quae per se attenditur in specie, non entitas.
Sed si immaterialitas intelligibilis fuerit divina et actus purus, hoc
ipso non capitur in entitate creata, sed debet etiam entitas esse
divina, quia actus purus nulli potentialitati miscetur. Quod vero
Deus repraesentetur finito modo, nihil refert, quia etiam finito modo
non potest repraesentari Deus in se intelligibilitate creata et quae
sit propria alicuius creaturae; sic enim repraesentaretur per
effectum, et non in seipso immediate finito modo. Ergo licet finito
modo repraesentetur, tamen si quidditative attingitur, ut est in se,
hoc ipso illa intelligibilitas non est creata, quia non est alicuius
creaturae, sed pertinet ad quidditatem Dei et est actus purus, quia
non immediate proportionatur alicui rei creatae, ergo rei increatae,
ergo est propria Dei, et sic actus purus; sicut etiam non potest
species corporea repraesentare quidditativa rem spiritualem, licet non
comprehensive et omni modo.
Tota haec implicatio currit similiter in specie expressa, quia species
expressa etiam est similitudo et repraesentatio intellectualis obiecti
immediate illud repraesentans, et consequenter immediate ei
proportionatur. Repraesentat autem obiectum non ut intelligibile sicut
species impressa, sed ut in actu intellectum. Ex parte quidem obiecti
eadem implicatio est atque in specie impressa, quia idem obiectum est.
Quod vero sit finito modo intellectum, non magis conducit, ut
repraesentetur per speciem creatam, quam quod sit finito modo
intelligibilis per speciem impressam, et tamen, ut diximus, etiam hoc
modo repugnat dari speciem creatam Dei in se immediate.
Quod vero reddatur intellectum in actu a me, quod non videtur habere
posse divina essentia per seipsam, quia solum est intellecta a se per
seipsam, non a me, sed per aliquid superadditum, non obstat, quia
esse intellectum duo dicit, alterum, quod obiectum sit applicatum ad
intelligere per modum termini, alterum, quod sit formatum ultima
actualitate, ita quod ipso intelligi constituatur in actu ultimo
intelligibilitatis. Primum requiritur in visione beata, sed non
requirit verbum a se formatum, sed sufficit applicatio et unio ad
obiectum seu verbum iam formatum, sicut intellectus postquam formavit
verbum, cum in ipso contemplatur obiectum, non format novum verbum,
sed unitur et applicatur formato; sic Deus est de se non solum
intelligibilis, sed in ultimo actu intellectus respectu omnis
intellectus, cui praesens et unitus esse potest intime. Unde posita
unione eius in intellectu per modum speciei, potest per ipsum actum
intelligendi beati respici Deus ut Verbum formatum et sibi unitum, et
sic ad ipsum terminari, sicut si conceptum unius poneret Deus in mente
alterius et ad illud terminaretur intellectio. Secundum autem esse non
potest, quia intelligibilitas Dei attingens eum, ut in se est, nulla
creata intelligibilitate formari potest, sed haec semper distat in
infinitum, et sic non repraesentat Deum in se immediate, sed effectum
Dei.
Primo arguitur ex P. Suarez 3. de Anima cap. 5. ad probandum,
quod verbum non ponatur propter indigentiam obiecti, sed ut sit
terminus actionis productivae. Nam imprimis D. Thomas ubicumque
loquitur de verbo, non adstruit illud ex indigentia obiecti, sed
propter vim intellectionis, ut patet 1. p. q. 27. art. 1.,
ubi ait: "Quicumque intelligit, ex hoc ipso quod intelligit,
procedit aliquid intra ipsum, quod est conceptio intellectus ex vi
intellectionis proveniens". Q. 9. de Potentia art. 5. ait,
quod "verbum est de ratione ipsius intelligere". Et q. 4. de
Veritate art. 2. et super Ioannem cap. 1. lect. 1. Et 4.
Contra Gent. cap. 11. ait angelum formare verbum, et tamen habet
substantiam suam sibi praesentem intuitive. Ergo verbum non ponitur
propter indigentiam obiecti, scilicet ut reddatur praesens
intellectui.
Ratione etiam arguitur, quia si ex indigentia obiecti producitur
verbum, maxime quia obiectum est absens et per ipsum verbum redditur
praesens. Sed si haec ratio valeret, numquam produceretur verbum nisi
in cognitione abstractiva, et ita angelus se cognoscens verbum non
produceret. Si vero dicatur praeter hanc praesentiam angeli requiri
aliam magis intimam et veluti penetrationem potentiae cum obiecto,
contra est, tum quia intellectus speciebus impressis informatus
sufficienter habet obiectum intime sibi unitum, nec est, cur magis
penetratum et unitum requirat; tum denique, quia non repugnat, quod
species impressa simul se teneat ex parte principii cognoscendi et sit
terminus, in quo reluceat obiectum. Quae enim in hoc est
repugnantia?
RESPONDETUR de mente Divi Thomae constare locis supra a
nobis allegatis, praesertim 1. Contra Gent. cap. 53. Et in
illis locis, quae allegat P. Suarez, ut q. 9. de Potentia art.
5. et q. 8. art. 1., aperte distinguit speciem intelligibilem
impressam et actum intelligendi et verbum intellectum, et tamen ipsum
intelligere reponit esse actionem immanentem, quae non est de
praedicamento actionis, nec per se respicit terminum productum, sed
cognitum, ut art. praec. ex ipso D. Thoma ostendimus. Ergo non
propter indigentiam actionis, ut habeat terminum, requiritur verbum,
sed propter indigentiam obiecti, ut reddatur sufficienter praesens et
unitum, non solum entitative sicut est substantia angeli suo
intellectui, sed etiam intelligibiliter per modum intellecti in actu,
quod accidentale est etiam ipsi angelo.
Ad rationem respondetur: Ad primam probationem dicitur non solum
requiri verbum propter absentiam physicam obiecti, haec enim non semper
invenitur, sed etiam ut obiectum in ratione termini cognitionis
reddatur immateriale et intentionale in actu ultimo, ut D. Thomas
affirmat 1. Contra Gent. cit. cap. 53. Et ad hoc non sufficit
praesentia, quam habet obiectum in specie impressa. Haec enim
praesentia tenet se ex parte principii ad producendam intellectionem,
non autem per modum termini, quia ad hoc oporteret, quod intellectus
reflecteretur super ipsam speciem, et ita non servit ad intellectionem
directam. Tum quia species impressa continet obiectum per modum
intelligibilis, non per modum intellecti et expressi in actu secundo.
Quod enim aliquid sit intellectum et expressum, necessario dependet ab
intelligere et exprimere. Species autem intelligibilis praecedit ipsum
intelligere et exprimere; ergo non potest in ipsa repraesentari
obiectum ut expressum et intellectum in actu, ubicumque operatio
intelligendi et exprimendi est aliquid accidentaliter superveniens ipsi
speciei et intellectui. Et ita species impressa existit in
intellectu, etiam ipso non intelligente per illam; species autem
expressa cessante intellectione cessat, quia repraesentat rem ut
intellectam in actu. Tum denique quia species impressa repraesentat
cum aliqua indifferentia et potentialitate determinabili per
expressionem verbi et intellectionem, siquidem intellectio, quae est
accidens superveniens intellectui, potest variari fierique modo cum
diversa attentione, modo cum diversa intensione. Ergo oportet, quod
species impressa reducatur in actum et terminetur per ipsum
intelligere, et consequenter quod ipsum verbum distinguatur a specie
impressa, eo quod in verbo expresse et determinate repraesentatur
obiectum ut taliter vel taliter intellectum in actu secundo, non ut
solum intelligibile in actu primo. Unde patet, cur repugnet speciem
impressam tenere se ex parte termini intellectionis, ut petitur in
ultima probatione.
Secundo arguitur ad probandum in omni intellectione formari verbum
etiam in visione Dei: Primo quidem auctoritate D. Thomae, tum
1. p. q. 27., ubi inquit, quod "quicumque intelligit, ex hoc
quod intelligit, procedit aliquid intra ipsum". Quod frustra
limitatur ad intellectionem rei creatae vel intellectionem abstractivam
aut alias similes limitationes, alias non probaret D. Thomas dari in
Deo processionem Verbi, si non datur in nobis nisi cum tot
limitationibus, cum quibus non datur in Deo. Tum etiam in q. 4.
de Veritate a. 2. dicit, quod "omne intellectum in nobis est
aliquid realiter procedens ab alio. Et hoc universaliter verum est de
omni, quod a nobis intelligitur, sive per essentiam videatur sive per
similitudinem". Ubi etiam includit visionem divinam, in qua videtur
Deus per essentiam, et non per similitudinem.
Ratione etiam probatur, quia omnis intellectio est vera et propria
operatio seu actio, ergo debet habere terminum, quia actio non habens
terminum, nihil agit, et sic non est actio. Si vero intellectio non
est actio, sed qualitas producta, ergo supponit actionem, per quam
producatur, et sic illa actio erit intellectio ut operatio, qualitas
vero illa erit verbum ut terminus actionis. Et dato quod intellectio
illa in ratione intellectionis non habeat terminum productum, sed
cognitum, adhuc tamen non repugnat in visione beata, quod illa
intellectio sit: expressiva et manifestativa eius, quod intelligit per
modum locutionis; ergo per talem expressionem et distinctionem
producetur verbum, non quidem ad reddendum obiectum intellectum in
actu, sed ut dictum et expressum a beato.
RESPONDETUR ad primum locum S. Thomae, quod illa verba
"quicumque intelligit" non est necesse, quod distribuant pro omnibus
individuis, sed pro omnibus generibus intelligentium, quasi sit
sensus: In omni natura intelligente ex eo, quod natura intellectiva
est, habet, quod procedat aliquid intra ipsam, et non solum extra,
sive hoc contingat in omni individuo sive non. Intentum enim S.
Thomae in illo articulo erat probare contra Sabellianos et Arianos,
quod datur in Deo processio aliqua ad intra, et hoc probat, quia in
omni intelligente datur processio ad intra per actionem immanentem. Ad
hoc autem impertinens est, quod in omni individuali actione procedat
verbum; sufficit autem et conducit, quod in omni natura intelligente
detur processio ad intra. Sic enim optime infert, quod etiam in
natura divina seu in Deo, qui intelligens est, datur aliqua processio
ad intra, et tamen non probat, quod in omni individua intellectione
datur processio ad intra; hoc enim esset nimis probare, cum in Deo
Spiritus Sanctus et Filius intelligant, nec tamen producant ad intra
Verbum. Quod et S. Thomas advertit, dum eodem loco q. 34.
art. 2. ad 4. afferens eandem propositionem "Quicumque
intelligit" etc. ut inde probaret, quod etiam Verbum producit aliud
verbum, limitat illam propositionem, ut intelligatur de omni
intelligente foecundo, non de eo, quod intelligit ut Verbum
procedens, sicut intelligit Filius.
Ad secundum locum respondetur loqui de his, qui intelligunt non per
similitudinem, sed per essentiam, quae non est ipsum intelligere et
intelligi per seipsam, sed indiget operatione accidentali et de se est
in potentia, ut sit intellecta in actu, qualis est essentia angeli.
Non vero loquimur de essentia, quae est actus purus et cuius
immaterialitas non compatitur repraesentari repraesentatione et
immaterialitate creata, quae longe illi improportionata est. Et hoc
sumitur ex ratione ipsa, quam reddit S. Thomas ibi, quia "ipsa
conceptio", inquit, "est effectus actus intelligendi", quia
scilicet, ubi essentia aliqua non est suum intelligere nec sua
conceptio, sed conceptio est effectus actus intelligendi, ibi
necessario requiritur, quod procedat et producatur verbum, quia hoc
ipso, quod conceptio est effectus, ipsa essentia seu obiectum, per
quod fit cognitio, non est per se in ultimo actu intelligibilitatis,
sed per aliquid superadditum, quod est effectus actus intelligendi, et
sic ubicumque verbum est effectus, intellectio producere debet illud.
In visione autem beata divina essentia, quae est species
intelligibilis, seipsa est in actu ultimo intelligibilitatis, cum sit
actus purus, et consequenter non per aliquem effectum redditur
intellecta repraesentative, sed solum illa immaterialitas, quae est
actus purus, redditur attacta per actum visionis beatae et ei unita in
ratione termini.
Ad rationem iam respondimus praec. art. intellectionem esse actionem
metaphysicam, id est actum secundum operantis, non physicam
formaliter, id est causalitatem ipsam operantis, et sic non petit
essentialiter terminum productum, sed cognitum, licet virtualiter
possit esse actio, ut dictio expressiva est. Ipsa autem intellectio,
licet sit qualitas, emanative tamen procedit, et non per aliam
actionem, quia actus secundus est veraque operatio, unde non indiget
alio actu secundo constitui agens, ut producat illam. Nec tamen
superfluit verbum, quia est similitudo per modum termini repraesentans
seu reddens praesens obiectum. In visione autem beata nec per modum
locutionis et expressionis potest verbum produci, quia verbum sic
procedit in ratione dicti et expressi, quod repraesentat obiectum
secundum propriam et immediatam immaterialitatem eius. Repraesentat
enim obiectum ut intellectum in actu, et consequenter sub actualitate
ultima intelligibilitatis et immaterialitatis divinae, quod repugnat in
repraesentatione seu immaterialitate creata. Nec sufficit
repraesentare illam ut intellectam a visione creata, quia visio ipsa
non est obiectum seu res intellecta, sed essentia ipsa, ac proinde
licet connotetur, quod sit cognita a me, immaterialitas tamen et
intelligibilitas, sub qua repraesentatur, non est mei, qui sum
cognoscens, sed obiecti cogniti et repraesentati.
Ex quo solvitur instantia, quae solet hic moleste fieri, quia verbum
non ponitur nisi ad hoc, ut reddatur obiectum intellectum a me, non ab
alio. Deus autem ex se non est intellectus in actu a me, sed a se.
Ergo ut repraesentetur essentia divina non absolute ut in actu secundo
intellecta in se, sed ut limitate intellecta a me, requiretur verbum
creatum, quia sic limitate esse intellectam a me aliquid accidentale et
temporale est.
Sed respondetur ex dictis, quod esse intellectum in actu dupliciter
dici potest, vel respectu obiecti, quia de se solum est intelligibile
in actu primo, redditur autem in actu ultimo intellectum; vel respectu
subiecti, quia applicate ad istud subiectum redditur intellectum, id
est apprehensum et tentum ab isto. Dicimus ergo, quod verbum
ponitur, ut reddat obiectum intellectum in actu ultimo ex parte,
obiecti, secundum quod intellectum in actu ultimo condividitur contra
intelligibile in actu primo. Et hoc modo divina essentia, ut
obiectum intelligendum et ordinis intelligibilis, est in actu ultimo
intellecta non solum a se, sed respectu ciuscumque modi, quo possit
intelligi, quia est infinite intellecta in actu, ita quod per nullam
actualitatem possit reddi magis in actu. Ceterum ut reddatur obiectum
illud intellectum applicate ad istud subiectum, id est tentum et
apprehensum ab eo, non requiritur verbum seu species expressa, sed
sufficit intellectio ipsa seu actus cognoscendi, quo redditur obiectum
ipsum in se et ipsum verbum et conceptus infinitus applicate unitus isti
limitate, sicut etiam in ratione speciei impressae unitur, quod supra
aliquibus exemplis declaravimus.
Tertio arguitur: Quia per illud intelligere creatum habet divina
essentia uniri in ratione speciei expressae. Ergo aliquid producitur
de novo per talem intellectionem, scilicet divinam essentiam esse
unitam in ratione verbi et conceptus, quod ante non erat; hoc autem
non producitur in ipsa essentia, ergo in ipso intellectu. Maior
probatur, quia intellectio illa etsi non format verbum reddendo rem
intellectam in esse obiecti, reddit tamen obiectum intellectum
applicate ad istud subiectum, ergo ipsam essentiam unit in ratione
verbi et speciei expressa, ipsi intellectui, et sic aliquid de novo
producit, videlicet illam unionem.
Confirmatur, quia Deus non potest supplere intellectionem seipso,
quia est vitalis operatio, ergo neque rationem verbi, quia est vitalis
terminus repraesentans. Patet consequentia, quia non minus repugnat
suppleri terminum vitalem quam operationem vitalem; non minus enim
repugnat, quod sit filius alicuius, qui ab eo non est genitus, quam
quod sit generatio alicuius, quae ab eo non processit.
Confirmatur secundo, quia alias non esset ratio, cur etiam substantia
angeli non serviat sibi ipsi pro specie expressa, siquidem est
sufficienter immaterialis et intima intellectui, cum deserviat illi pro
specie impressa. Nec requiritur, quod sit suum intelligere, ut
deserviat pro verbo; nam apud nos intelligere et verbum distinguuntur
realiter, et tamen deservit verbum ipsi intellectui ut forma et ratio
intelligendi. Sufficiet ergo, quod ipsum intelligere terminetur intus
ad essentiam unitam in ratione speciei illamque sua luce actuet, non
quod verbum producat.
RESPONDETUR, quod circa unionem essentiae divinae in ratione
speciei expressae quidam thomistae censent produci per intellectionem
nostram modum quemdam unionis; et hoc modo salvant, quod habeat
terminum intra se productum, licet non verbum, sed unionem illam.
Alii et melius non ponunt unionem aliquam informativam seu physicam
produci per nostram intellectionem, sed intellectionem pure contemplari
essentiam divinam iam unitam in ratione speciei expressae, sed solum
ipsam intellectionem dici unionem, quatenus est intentionalis
apprehensio et tendentia ad obiectum. De quo videri potest Caietanus
1. p. q. 27. art. 1. et q. 76. art. 2., Mag. Baņez
ibi q. 12. art. 2. dub. 2. 3. et 4. concl., Navarrete
tom. 1. Controvers. 34. § 4. ad 6. argumentum.
Ratio est, quia ille modus vel est distinctus ab intelligere ipso vel
non. Si non, ergo non assignatur terminus talis actionis. Si est
distinctus, vel est productus per intelligere quatenus dictio, vel
quatenus contemplatio et pura intellectio. Si quatenus dictio, erit
verbum, quia est aliquid dictum seu locutum, quod verbum est. Si ut
contemplatio, supponit verbum unitum, sicut nos contemplamur obiectum
in verbo iam producto et unito nobis, et tamen per illam
contemplationem non producimus unionem verbi iam existentis in nobis,
sed in verbo unito contemplamur. Et sicut si Deus meo intellectui
uniret conceptum, qui productus fuit a Petro, possem elicere
operationem terminatam ad illum et unientem me illi, non unione
informationis conceptus, quae iam supponitur, sed unione
contemplationis et apprehensionis, quae est ipsamet cognitio, ita
Deus seipso unit suam essentiam in ratione speciei impressae et
expressae physico modo, intellectus vero elicit actum, qui est
unitivus apprehensive seu cognoscibiliter, id est tendendo ad
obiectum, non reali informatione ipsum uniendo. Et cum dicitur, quod
intellectus trahit rem ad se et reddit obiectum intellectum applicate ad
se, respondetur, quod haec tractio et applicatio fit contemplando et
attingendo obiectum cognoscibiliter, non uniendo informative et
realiter essentiam seu terminative, sed circa unitam realiter
intelligendo et apprehendendo.
Ad primam confirmationem respondetur, quod cum Deus unitur in ratione
verbi, non supplet, quod hoc verbum dicatur procedens a nostro
intellectu; haec enim denominatio suppleri non potest, ita ut dicatur
aliquis terminus vitaliter procedens vel genitus, si vitaliter non
procedit, sed solum unitus. Quod autem supplet Deus, est, quod hoc
verbum dicatur repraesentare obiectum per modum termini
repraesentativi, non per modum termini procedentis et producti a nostro
intellectu. Esse autem terminum repraesentativum intelligibiliter per
se habet divina essentia et suppleri potest in ratione causae formalis
terminantis et in se vitaliter repraesentantis, non tamen ab isto
vivente seu intelligente procedentis, sed ei uniti, sicut si conceptum
unius Deus uniat alteri intellectui.
Ad secundam confirmationem respondetur ex supra dictis, non posse
substantiam angeli esse per se species expressam, quia non est per suam
substantiam suum intelligere et intelligi in actu ultimo, et sic non
potest repraesentari ut intellecta nisi per aliquam accidentalem
qualitatem superadditam, sicut nec ipsum intelligere et intelligi est
substantia angeli, sed operatio superaddita. Quod est signum ipsam
substantiam angeli secundum se non esse in actu ultimo
intelligibilitatis, sed actuabilem esse.
Et ad replicas, quod etiam distinguitur in nobis verbum ab
intelligere, respondetur, quod distinguitur ut terminus ab ipso
formatus et productus sicque ab eo distinctus, repraesentative tamen
ipsum obiectum ut intellectum imbibens. Substantia autem angeli non
formatur nec procedit ab intelligere ut terminus eius, nec potest solum
extrinseca intellectione attacta formari, quia ista formatio non est
per solam lucis aspersionem, sicut colores redduntur lucidi, sed per
intrinsecam formationem repraesentationis vitalis et in actu secundo,
quod ex se substantia angeli non habet.
|
|
