|
DARI in nostro intellectu tres operationes intellectus, quae sunt
simplex apprehensio, enuntiatio seu iudicium et discursus, experientia
in nobis testatur et in Summulis saepius explicavimus affirmatque D.
Thomas 1. Poster. lect. 1., et colligitur ex Aristotele in hoc
3. de Anima textu 21., lect. 11. apud Doctorem sanctum, ubi
Philosophus docet dari duas operationes intellectus, scilicet
simplicium apprehensionem et compositionem. Nec enuntiationem vocat,
sed compositionem, ut hoc nomine etiam discursum comprehendat, qui
compositione quadam constat, non enuntiativo modo, sed illativo
conceptus coniungente. Circa has ergo operationes dubiola aliqua se
offerunt.
Primo inquires: Unde oriatur, quod in homine istae operationes
distinctae sint.
RESPONDETUR ex imperfectione nostri intellectus id
provenire, quia procedimus de imperfecto ad perfectum et de potentia ad
actum.
Ita sumitur ex D. Thoma in 1. p. q. 58. art. 5., ubi
docet, quod quia intellectus noster procedit de potentia ad actum et de
imperfecto ad perfectum, cognita seu visa aliqua re "non statim
attingit quidquid illi convenire potest", indiget ergo transire ad
aliud et componere cum illo, ut cognoscat ei convenire. Intellectus
autem angeli quia in genere intellectuali perfectus est, statim visa
aliqua re penetrat quidquid illi convenit, quia non utitur discursu,
sed comprehensione, et sic in eo datur simplex et unicus modus
operandi, qui tamen ita virtuosos est, ut aequivaleat nostro discursui
et multiplicatis actibus; sicut etiam in naturalibus res generabiles et
corruptibiles, quae procedunt de imperfecto ad perfectum, successive
acquirunt suam perfectionem, et non unico actu, quae vero
incorruptibiles sunt, non acquirunt suam perfectionem successive
generando et corrumpendo, sed statim illam habent a principio, ut
coelum. Sic in spiritualibus anima rationalis, quae infima est in
gradu intellectivo ideoque unitur corpori corruptibili, acquirit
successive suam perfectionem scientiae, et non utitur indivisibili
comprehensione, sed discursu et compositione. Angeli vero quia sunt
perfecte separati a corpore et communicatione ad corpus, sunt etiam
perfecti intellectus nec habent successive acquirere scientiam, sed
comprehensive et simplici actu penetrante, quidquid est in obiecto.
Dices: Ergo saltem quoad illa, quae naturaliter non conveniunt
alicui rei, sed moraliter vel supernaturaliter, poterit angelus
compositione uti et successive acquirere unum post aliud. Et deinde
quoad propositiones negativas seu quoad divisionem, cum possit res
omnino disparatas, et quae sub una specie contineri non possunt,
negare de aliquo, non poterit id facere sine aliqua compositione
specierum et actuum, quia ad unicam reduci non possunt et consequenter
neque ad unicum actum.
Respondetur aliquos ita concedere, ut argumentum intendit in
cognitione angeli rerum supernaturalium vel in divisione seu negatione
facienda. Sed immerito, quia supernaturale lumen non destruit, sed
perficit naturam, et de se simplicius lumen est et altius quam
naturale. Itaque vel se accommodat naturae intelligentis et eius
modo, sicut de cognitione fidei docet S. Thomas 2. 2. q. 1.
art. 2., vel naturam elevat et rapit ad altiorem et simpliciorem
modum suum. Si primo modo, fiet angelis sine discursu cognitio
supernaturalis, quia eius modo se accommodat, non illud destruit. Si
secundo modo, magis elevat a discursu, quia ad altius et simplicius
lumen et modum simpliciorem rapit intellectum. Atque ita in angelis
unica specie a Deo infusa vel attemperata repraesentat subiectum non
solum sub forma ei naturaliter manifesta, sed supernaturaliter et ex
obedientiali potentia convenienti.
Quod vero dicitur de divisione et negatione, respondetur, quod
angelus quando cognoscit negando unam formam seu praedicatum de aliquo
subiecto, quod in specie repraesentativa subiecti non continetur, ut
si dicit "Lapis non est angelus" aut quid simile, quod in specie
lapidis non continetur, et vult angelus utrumque extremum negatum
distincte et expresse cognoscere, tunc coniunget duplicem speciem in
ordine ad faciendam illam collationem et comparationem negativam seu
divisivam, sed non eliciet duplicem actum componentem, sed unicum
simplicem utentem utraque illa specie tamquam inadaequata unius actus et
cognitionis, qua attingit utrumque per modum unius sic comparati. Non
dicetur tamen compositio vel discursus ratione plurium specierum
concurrentium ad unum actum eliciendum modo inadaequato, sed ex
pluralitate actuum ex diversis speciebus formatorum et per collationem
aliquod tertium formantium, non simplici modo utraque specie utentium
et elicientium unicum actum. Si tamen non velit angelus quodlibet
extremum negatum distincte et expresse in se videre, negationem
alicuius per formam negatam et in conceptu unius veritatis
contradictorium suum tamquam falsum agnoscat, ad hoc sufficiet videre
ipsam affirmationem, qua posita cognoscitur negatio eius ut falsa, et
cognita aliqua natura cognoscitur non esse aliquid aliud praeter se;
sed tunc illa negatio attingitur quasi in confuso et in obliquo.
Videatur S. Thomas 1. p. q. 58. art. 4. ad 2.
Secundo inquires: In quo consistat simplicitas apprehensionis et
compositio. Nam ex una parte multa complexa sunt, quae pertinent ad
primam operationem; definitio enim ad primam operationem pertinet, ut
sit D. Thomas 3. de Anima lect. 11. et 1. p. q. 17.
art. 3. et q. 1. de Veritate art. 3. Ex alia vero parte, nec
ipsa compositio excludit simplicitatem; formatur enim propositio ex
pluribus conceptibus per modum unici et indivisibilis conceptus, quia
ille conceptus simplex qualitas est, ut diximus in Summulis q. 5.
art. 2. Ergo simplicitas non obest compositioni.
RESPONDETUR simplicem apprehensionem aut compositam non dici
ratione ipsius simplicitatis aut compositionis in esse qualitatis aut
entitatis nec iterum propter simplicitatem aut compositionem obiecti,
etiam in ipsa entitate obiecti in se, sed compositio praecipue respicit
aliquam constructionem artificiosam, quae in ipsa cognitione formatur
ex pluribus cognitionibus, simplex vero cognitio eam excludit.
Ratio est, quia quod praecipue intellectus intendit per compositionem
et divisionem, est attingere veritatem artificio seu constructione,
quia non potest comprehensione sicut angelus et unico intuitu. Ergo
illud dicitur ad simplicem operationem pertinere, quod intelligitur
sine illa constructione artificialiter compositiva, sed est extremum
vel pars in ordine ad veritatem attingendam ideoque non resolubilis in
aliam partem, et hoc pertinet ad primam operationem. E contra vero
quidquid habet rationem totius artificiali modo construibilis et
resolubilis, dicitur ad compositionem pertinere, quidquid sit, an
totum hoc sit repraesentabile in unica qualitate et entitate, an
pluribus coordinatis; hoc enim per accidens se habet ad artificiosam
constructionem veritatis. Unde non dicitur simplex vel composita
operatio penes simplicitatem vel comparationem conceptuum quasi
physicam et entitativam, sed artificiosam, procedendo de uno ad
aliud. Quod salvatur etiam, si totius compositi et constructi una
imago producatur, quae entitative una sit, plura inadaequata et
coordinata obiecta complectens. Nam saltem praesuppositive debet
plures actus et conceptus supponere, ex quibus consurgat et formetur
imago illa comparando unum ad aliam, quod in angelo non est, qui non
ex pluribus congregat veritatem, sed simplicitate intellectuum
resplendet, ut dicit S. Dionysius 7. cap. De Divinis
Nominibus.
Quod vero obicitur de simplici operatione componente definitionem aut
terminum complexum, respondetur, quod non est compositio perfecta
simpliciter consummate, quia non per modum totius et terminando
compositionem, sed imperfecta, qua solum componitur pars, et non
totum, sicut cum formatur brachium aut caput, utique illae partes
constant ex aliis partibus, ut brachium ex manu et cubito, ossibus,
carne, nervis etc., tamen ista non componunt adhuc totum
simpliciter, sed partem compositam ideoque non consummatur ibi ratio
totius nec sistit generatio et formatio compositionis, quae solum
sistit in ipso toto. Verum est, quod in istis artificialibus,
praesertim rationis, quae maxime ordinatione et relatione fiunt,
facile mutatur id, quod est pars, in totum et e contra, sicut etiam
in artificialibus realibus domus, quae est pars alterius, potest
separari et fieri totum et e contra, imo aqua, quae modo est totum,
fit pars uniendo alteri aquae, et fit totum separando ab illa.
Quamdiu ergo aliquid sumitur ad modum partis, licet complexae et
compositae, ad primam operationem pertinet, quia illa constructura seu
formatio non simpliciter componit totum aut veritatem adhuc manifestat,
sed solum partem et extremum huius constitutionis. Quando autem per
modum totius sumitur operatio, sive enuntiativa sit sive non, pertinet
ad ipsam comparationem et divisionem, veritas tamen in sola enuntiativa
oratione invenitur. De quo plura diximus in Summulis q. 5.
Tertio inquires: An secunda operatio sit idem quod iudicium, vel sit
distinguenda duplex compositio, alia per modum enuntiationis, alia per
modum iudicii.
RESPONDETUR iudicium aliquando sumi largius pro quacumque
discretione inter unum et aliud, sicut etiam sensus externus discernit
inter album et nigrum, amarum et dulce, qua ratione dicit S. Thomas
Quodlib. 8. art. 3., quod propria operatio sensuum est iudicium
de proprio sensibili; et de hoc egimus supra q. 5. art. 2.
Aliquando sumitur iudicium strictius pro assensu vel dissensu circa
aliquam veritatem vel falsitatem, quae fit affirmando aut negando. Et
hoc modo aut fit per collationem et comparationem extremorum, aut
supponit illam et cadit super illam assensus vel dissensus. Et ideo
tale iudicium non invenitur in brutis, quia collatione carent, in
angelis autem eminentiori modo, quia sine conferentia comprehendunt et
iudicant. In nobis autem quia affirmatione vel negatione fit circa
extrema coniuncta seu veritatem, non circa rem simplicem, ideo ad
secundam operationem pertinet.
DIFFICULTAS autem est in duobus. Primum, an iudicium sit
actus distinctus ab enuntiatione apprehensa seu repraesentata, an idem
sit formatio enuntiationis et iudicii. Secundum, dato quod sit actus
distinctus, an sit simplex actus vel compositus.
Ad primum respondetur sine dubio distingui enuntiationem ut apprehensam
seu repraesentatam ab ipso iudicio, quod est assensus seu sententia
mentis aut adhaesio ad unam partem determinatam. Et hoc a posteriori
constat, quia aliquando apprehendimus aliquam enuntiationem seu
compositionem et suspendimus iudicium seu sententiam, sicut si
dicamus: "Astra sunt paria an non", formatur aliqua compositio
enuntiativa praedicati de subiecto; nec tamen fertur iudicium, sed
suspenditur, quia nondum plene cognoscitur veritas. Nam si evidenter
cognoscatur, non potest detineri iudicium, quia intellectus positis
praemissis evidentibus cogitur assentiri conclusioni, ut ostendimus q.
24. Logicae. Ubi ergo non cogitur intellectus, potest suspendere
iudicium, et tamen formatur et repraesentatur enuntiatio, quia
formatur totum illud, supra quod potest cadere iudicium assensus vel
dissensus, quod constat compositione subiecti et praedicati. Ergo
distinguitur enuntiatio repraesentata et apprehensa a iudicio.
A priori autem id manifestatur, quia diversum est obiectum iudicii et
enuntiationis tantum repraesentatae. Nam per enuntiationem
apprehenduntur extrema ut coniuncta inter se, et fit collatio seu
comparatio unius extremi ad aliud; iudicium autem facit comparationem
et collationem illius propositionis compositae ad id, quod est in re vel
ad principia, a quibus dependet veritas rei. Et ideo iudicium hoc
potest sequi post discursum et reddit intellectum determinatum et
adhaerentem illi veritati, quia attingit et comparat veritatem ad suas
causas vel ad id, quod est in re, et ita certificatur seu adhaeret
intellectus veritati ipsi, prout sic causis suis aut fundamentis
comparatur. Ergo est diversa utrobique comparatio et obiectum, sicque
erit diversus actus, quantum est ex natura rei. Et ideo veritas
formalis invenitur in hoc iudicio, ut saepius dicit S. Thomas locis
supra cit., licet significative inveniatur in enuntiatione, eo quod
veritas sumitur per conformitatem et comparationem rei enuntiatae ad
id, quod est vel non est re, iuxta sua principia, et ideo ibi
formaliter invenitur, ubi formaliter ista comparatio fit, non ubi
solum exprimitur unio extremorum.
Unde convincitur eorum sententia, qui non distinguunt inter
coniunctionem extremorum inter se, quod fit in enuntiatione, et
comparationem ipsius enuntiationis ad id, quod est vel non est in re,
et ideo dicunt non distingui iudicium a compositione seu enuntiatione,
ut docet Suarez libro 3. de Anima cap. 6. Convincitur, inquam,
quia iudicium formaliter loquendo non respicit repraesentationem
extremorum ut comparatorum et unitorum inter se, sed ipsam
enuntiationem comparat per conformitatem aut difformitatem ad esse vel
non esse in re, ideoque de se postulat distinctum actum, quia habet
diversam comparationem et obiectum. Non negamus tamen aliquando
intellectum unico actu complecti posse utrumque et simul unire aliqua
extrema inter se et conformare ei, quod in re est, ut cum actu video
Petrum esse album aut sedere, et id pronuntio non enuntiative tantum,
sed etiam assertive et per assensum dicendo: "Petrus vere est albus"
seu absolute: "Petrus est albus", ubi implicite involvitur "vere
est" vel "ita est in re"; unico tamen signo seu enuntiatione
exprimitur, quia non solum in verbo "est" significare possumus
unionem extremorum, sed etiam certificationem et verificationem
assensus et assertionis.
Itaque in iudicio inveniuntur haec tria: Praesuppositive compositio
extremorum enuntiativa, formaliter assensus intellectus comparans
extrema enuntiata conformiter ad rem, consecutive discretio unius a suo
opposito.
Ad secundum aliqui dicunt iudicium esse actum compositum, quod
affirmat P. Suarez citatus conformiter ad suam sententiam, quod non
distinguitur iudicium a compositione et comparatione unitiva extremorum
inter se; sicut enim non possumus apprehendere propositionem simplici
actu, ut in negativis clarius constat, ita neque simplici actu
iudicare.
RESPONDETUR tamen illud iudicium formaliter non requirere
compositionem, sed praesuppositive, quatenus supponit plures actus,
quibus formatur enuntiatio, et super quae cadit iudicium.
Ratio est, quia iudicium non format compositionem et unionem
extremorum, sed ipsam enuntiationem seu extrema unita comparat ad id,
quod est in re, cum determinatione et adhaesione intellectus. Ad hoc
autem sufficit simplex actus comparativus, quia ad istum actum non
pertinet unire aliqua et coniungere, sed eorum, quae coniuncta et
unita sunt, conformitatem ad esse vel non esse in re concipere, quae
est simplex comparatio, non unitiva extremorum, sed extrema unita
supponens. Et illa conformitas seu comparatio ad id, quod est in re,
sumitur non in actu signato, sed ut in exercitio determinans et
adhaerere faciens intellectum, quod est assensus ad propositionem illam
ut veram seu conformem rei; idem est enim dicere per assensum, "ita
hoc est", ac dicere "vere est" seu conformiter ad rem.
Dices: Hoc iudicium, quod nos distinguimus a formatione
enuntiationis, non pertinet ad secundam operationem, sed ad tertiam;
discursus enim terminatur ad tale iudicium. Tunc enim sistit
discursus, cum resolvitur et sententiatur conclusio. Ergo non potest
pertinere ad secundam operationem, quia secunda operatio est medium
transeundi ad tertiam, iudicium autem est terminus tertiae, in quo
sistit discursus.
Respondetur iudicium non esse discursum, quia non est motus
illativus, sed pertinere ad secundam operationem, in qua est collatio
seu comparatio ipsius enuntiationis compositae ad id, quod est in re,
cum adhaesione intellectus, hoc ipso quod comparatur illi secundum
conformitatem. Sic ergo secunda operatio, quantum ad enuntiationem,
praebet materiam discursui et ordinatur ad illum, sed secunda operatio
quantum ad assensum et iudicium est finis et terminus, ad quem
ordinatur discursus, ut ad perfectionem, quam intendit. Et hoc
ideo, quia in secunda operatione invenitur veritas vel falsitas, sed
non innotescit statim ex simplici et nuda enuntiatione, quae est prima
formatio secundae operationis et status eius imperfectus. Ad
manifestandum autem veritatem, quae ibi nondum potest innotescere,
ordinatur inquisitio et discursus, quae probatione sua manifestet et
ordinet ac determinet intellectum ad cognoscendum ita esse vel non esse
in re. Qua probatione facta formatur consummata comparatio et collatio
secundae operationis, quae est iudicium. Et ita secunda operatio in
statu imperfecto, id est sine sufficiente manifestatione veritatis
ordinatur ad discursum, et discursus rursum ad secundam operationem in
statu perfecto et consummato, in quo quiescitur per assensum in
veritate.
Quarto inquires: An per istas tres operationes formentur distincti
conceptus.
RESPONDETUR de prima et secunda operatione id expresse doceri
a D. Thoma multis locis, ut Quodlib. 5. art. 9. et q. 9.
de Potentia art. 5. ex Aristotele 3. de Anima textu 21.,
super quem locum etiam videri potest S. Thomas. Non vero apparet,
quod discursui seorsum attribuat distinctum verbum seu conceptum. Nam
potius dum cogitamus, quod fit per discursum, nondum perfecte formamus
verbum, ut ex Augustino docet D. Thomas 1. p. q. 34. art.
1. ad 2. et opusc. 13.
Formatur ergo verbum tam in prima quam secunda operatione, quia in
utraque est distinctum obiectum repraesentandum, in prima ipsa natura
seu quidditas rei aut res ipsa in se, in secunda ipsa veritas, quae
non sufficienter explicatur per primam operationem, quia ibi
repraesentatur res aliqua absolute et in se, in secunda incipit
repraesentari secundum convenientiam et comparationem ad aliud,
secundum quam explicatur veritas vel falsitas, scilicet quod ita sit
vel non sit, sicut repraesentatur convenire vel disconvenire. Hoc
enim si posset repraesentari in prima operatione, non indigeret
procedere de potentia ad actum in secunda, sed haberet se sicut
conceptus angeli, qui statim intelligit non solum rem, sed etiam
quidquid illi convenit vel convenit evolvendo et comprehendendo totum.
Noster autem intellectus cum procedat de potentia ad actum, non potest
in prima apprehensione totum evolvere in actu, indiget ergo novo
conceptu in secunda operatione evolvente et repraesentante, quod in
prima non potest.
Nec sufficit dicere, quod plures conceptus primae operationis ut
coordinati inter se sufficiunt pro secunda. Contra enim est, quia non
sufficit coordinatio successionis, ita quod unus conceptus post alium
fiat, sed coordinatio proportionis et convenientiae secundum
praedicationem. Nam potest aliquando post unum conceptum simplicem
succedere alius disparate se habens et disconveniens illi. Ergo ad
videndam illam convenientiam vel disconvenientiam et proportionem unius
cum alio requiritur aliqua specialis cognitio et penetratio unius
extremi ad aliud, et non sola coordinatio successionis in conceptibus,
sed coordinatio super convenientia conceptuum et proportione inter se.
An vero conceptus ille secundae operationis sit unus entitative, qui
tamen coordinationem illam conceptuum simplicium respiciat ut plura
obiecta inadaequata, sed per modum unius coordinata, licet
praesuppositive in prima operatione supponantur plures conceptus, ex
quorum coordinatione et collatione resultet ille conceptus secundae
operationis, diximus q. 5. Summularum, et aliquid seq. art.
attingemus. Sufficit advertere, quod S. Thomas 1. p. q. 85.
art. 5. ad 1. dicit, quod compositio et divisio intellectus per
quamdam differentiam vel comparationem fit. Ubi autem plura intelligi
possunt sub unica ratione comparationis vel differentiae aut unitatis,
unica specie vel unica cognitione aut conceptu attingi possunt, ut
art. seq. dicetur. Non ergo repugnat comparationem illam aut
differentiam, qua fit compositio aut divisio, unico conceptu
terminari, licet formato et collecto ex multis, qui praecedunt in
simplici seu prima operatione, ut ex illis collative formetur secunda,
in quo longe abest ab angelo, qui licet rem compositam attingat, tamen
non composite nec collative unius ad alterum, nec formatur ex pluribus
praesuppositis et collatis, sed unico intuitu et comprehensione totum
illud attingit. In nobis autem sicut mixtum fit ex miscibilibus non
acta existentibus, sed praecedentibus et alteratis et corruptis, sic
ex praecedentibus conceptibus collatis unus resultat, qui compositus
dicitur obiective et ratione praesuppositorum.
Quod vero attinet ad discursum, cum non constet nisi pluribus
propositionibus non facientibus aut componentibus unam tertiam, sed
inferentibus, videtur quod non producat distinctum verbum a
propositionibus, sed illas cum diversa modificatione et habitudine,
scilicet ut inferentes vel ut illatas. Unde sicut per discursum fit
transitus de una propositione ad aliam, ita oportet ad producendum id,
quod propositionis est in illo conceptu seu verbo, concurrere secundam
operationem, et quantum ad id, quod motus seu illationis est,
concurrere tertiam, quod est respicere illud verbum seu conceptum ut
modificatum. Et sic cum dicitur, quod est distincta operatio, ergo
habet distinctum verbum, conceditur, quod est distinctum modaliter,
non realiter ab eo, quod propositionibus ipsis repraesentatur. Cum
vero ex simplici apprehensione proceditur ad repraesentationem
compositam, distinctum obiectum relucet in repraesentanda quidditate
vel veritate. Et sic discursus secundum causalitatem (id est secundum
illationem) praesuponit discursum secundum successionem (id est
secundum plures propositiones succedentes), ut dicit S. Thomas 1.
p. q. 14. art. 7., non vero ex pluribus propositionibus unam
facit.
|
|
