ARTICULUS II. UTRUM SECUNDA DEFINITIO ANIMAE RECTE SIT TRADITA, ET AN SINT ISTAE DEFINITIONES ESSENTIALES.

Secunda definitio animae, quae sumitur ex hoc 2. libro textu 24 et ex D. Thoma ibi lect. 4, sic se habet: "Anima est id, quo vivimus, sentimus, movemur et intelligimus primo", id est est primum principium intelligendi, movendi, sentiendi et vivendi. Hanc definitionem tradit Aristoteles, ut per eam magis explicet primam eamque demonstret. Unde duo oportet explicare in hoc articulo: Primo, definitionem ipsam in se, secundo, quomodo per ipsam demonstretur alia prior.

Circa primum dicimus duo: PRIMUM, quod ista definitio est recta et exacta. Ratio est, quia explicat omne, quod pertinet ad animam per gradus et officia sua, ergo est exacta. Antecedens constat singulas particulas explicando. Prima est illa particula "id quo", cui coniungenda est ultima particula, qua dicitur "primo", id est quo primo vivimus et sentimus, quasi sit primum principium vivendi. Et illa particula "quo" denotat formam seu principium intrinsecum; extrinseca enim principia non sunt id, quo aliquid constituitur in esse, sicut causa efficiens et finalis non est id, quo aliquid constituitur, sed a quo movetur vel cuius gratia fit. Dicitur "primo" ad denotandum, quod anima debet esse principium substantiale et radicale, potentiae autem operativae non sunt id, quo primo operamur aut vivimus, sed instrumenta operandi et vivendi. In reliquis particulis denotantur principales gradus et operationes animae, scilicet gradus vegetativus in illa particula "quo vivimus", gradus sentiendi in illa particula "quo sentimus", gradus intellectivus in illa particula "quo intelligimus", operatio autem appetendi et locomovendi in illa particula "quo locomovemur".

DICES: "Vivere" est commune omnibus gradibus viventium, ergo non explicatur in hac definitione gradus vegetativus in particula. Secundo, illa particula "locomovemur" vel explicat gradum vivendi aut potentiam operandi. Non primum, quia locomotivum est aliquid consecutum ad gradum sentiendi et intelligendi multo magis quam appetitivum, quia ab appetitu dependet et sequitur motus progressivus. Si autem sumitur pro potentia, cur non ponitur in definitione appetitus, qui est principalior potentia quam locomotiva, nec minus nobis nota quam illa. Denique inconvenienter ponitur in definitions, "quo vivimus et sentimus etc.", quia id videtur solum convenire nobis, non autem omni alii viventi. Et similiter illa copulatio "vivendi et sentiendi etc." non verificatur de aliqua anima in particulari nisi tantum de humana, cui soli conveniunt omnes illi gradus simul, ergo non potest applicari omni animae.

Ad primum respondetur, quod vivere dupliciter sumitur. Uno modo abstracte et in communi, alio modo pro eo, quod est primum in genere vivendi et ipso communi nomine vitae nominatur, quia est fundamentum ad reliquas omnes vitas. In definitione ergo sumitur ly vivere in hoc secundo sensu. Unde dicit D. Thomas in hoc 2. libro lect. 4. super textum 24, quod "vivere refert Aristoteles ad principium vegetativum, quia prius dixerat, quod vivere propter hoc principium inest omnibus viventibus".

Ad secundum dicitur, quod in potentia locomotiva implicite involvitur appetitiva, quia potentia locomotiva est executiva appetitus, imo aliqui volunt eam non distingui ab appetitu, de quo dicemus infra q. 12. Quare per locomotivum compendio intelligit Aristoteles etiam appetitivum, quia motus progressivus est executio appetitus, et per ipsum tamquam per effectum notiorem melius nobis innotescit appetitus.

Ad tertium respondetur, quod ly "vivimus et sentimus etc." non loquitur solum de nobis hominibus, sed de nobis viventibus seu animatis, nec restringi debet ad speciem humanam, sed ad genus viventium. Nec illa particula "et" sumitur copulatim, sed distributive, scilicet quod quaecumque anima allquam ex illis operationibus seu gradibus habeat, licet aliqua anima propter suam eminentiam, scilicet anima humana, omnes illas habeat. Et sic virtualiter traditur hic definitio et divisio animae, quod nullum est inconveniens; explicatio enim rei communis iuvatur per inferiora, in quae dividitur et ad quae dicit ordinem.

SECUNDO explicari oportet, an ista definitio, et similiter prima art. praec. tradita et quae per istam demonstratur, sint definitiones essentiales. In qua parte auctores divisi sunt. Nam quidam existimant hanc secundam definitionem essentialem esse, quia illa particula "quo vivimus, sentimus etc." sumitur pro principio radicali vivendi, principium autem radicale essentia animae est. Unde Mag. Baņez 1. p. q. 75. art. 1 in explicatione huius secundae definitionis sentit esse valde probabile, quod sit definitio essentialis, idemque sentit Caietanus 2. de Anima cap. 2. q. 4. Alii intelligunt istam secundam definitionem esse descriptivam, quia traditur per operationes vitae, quae sunt aliquid posterius et accidentale. Et ita hanc sententiam videtur ponderare D. Thomas 2. de Anima lect. 3. in principio docens, quod prima definitio animae demonstratur per istam secundam a posteriori et per effectus. Unde hanc sententiam sequitur P. Suarez tract. de Anima libro 2. cap. 3. circa 3. punctum et alii. De prima autem definitione animae, scilicet quod sit actus corporis organici, communis sententia est, quod sit definitio quidditativa.

RESPONDEO ERGO ET DICO SECUNDO: Utramque definitionem absolute esse essentialem, et in utraque connotari aliquid extrinsecum, per ordinem ad quod definitur anima, licet in hac secunda definitione connotetur aliquid extrinsecum, quod magis se habet ut effectus animae in genere causae efficientis, et sic est aliquid magis notum quoad nos ad demonstrandum a posteriori primam definitionem.

Ut explicetur fundamentum huius conclusionis, adverto quod substantia incompleta, qualis est forma et etiam ipsa anima, non potest definiri absolute et in ordine ad se sicut substantia completa et totalis, sed in ordine ad aliquid extrinsecum. Qui tamen ordo formae ipsi intrinsecus et essentialis est, eo quod forma essentialiter dicit ordinem ad alterum, quod informat vel componit. Est autem in forma substantiali duplex ordo essentialis et intrinsecus, scilicet ordo informandi et ordo operandi; est enim forma principium dandi esse et principium etiam seu radix operationis, et in ratione informandi respicit materiam seu subiectum, quod est informabile a se, in ratione autem operandi respicit actum secundum seu operationem, non quidem proxime sicut potentia, sed remote et radicaliter sicut primum principium. Inter istos autem duos ordines seu respectus primus, qui est ad materiam seu subiectum, intimior est formae et prior in illa, tum quia id, quod illi praebet, est esse et substantialis species; tum quia forma et materia ad invicem sunt causae, et ita forma definitur per ordinem ad materiam, non solum ut causatam a se in ratione informatae, sed etiam ut ad causam sui, in quantum recipit illam et dependet ab illa in esse. At vero forma substantialis licet essentialiter habeat esse radix potentiarum et operationum, cum non sit radix illarum per aliquid superadditum, sed per seipsam, tamen non respicit operationem nisi ut effectum, non ut causam, a qua specificatur. Neque enim operatio specificat ipsam substantiam, quae est radicale eius principium, siquidem substantia non specificatur ab aliquo extrinseco, sed ipsae potentiae animas sunt, quae specificantur ab actibus et obiectis. Unde, ut supra diximus, operatio sola non est finis cuius gratia ipsius operantis, sed finis effectus, finis autem est ipsemet operans in actu.

Hoc supposito probatur conclusio, quia utraque definitio traditur per aliquid intrinsecum et essentiale ipsi animae, ergo est quidditativa.

Antecedens quoad primam definitionem probatur, quia in illa dicitur, quod anima est actus primus corporis. Sed esse actum primum est illi essentiale, quia non est aliquid extrinsecum vel consecutum ad aliam priorem rationem, sed per propriam et intrinsecam essentiam anima actuat et informat tamquam actus primus. Similiter ordo ad corpus seu materiam est intrinsecus et essentialis ipsi formae seu animae. Ergo traditur ista prima definitio per aliquid quidditativum, et essentiale.

Quoad secundam vero definitionem probatur, quia, ut diximus, in forma substantiali esse radicem potentiarum et operationum est aliquid essentiale et quidditativum, siquidem non habet hoc forma substantialis per aliquid superadditum, quod sit extra essentiam; fundatur enim in ipsa essentia connexio cum passionibus et operationibus. Si autem esset radix illarum per aliquid superadditum essentiae, de illo esset eadem difficultas, quomodo dimanaret et connecteretur cum tali essentia. Constat autem, quod ista secunda definitio traditur per ipsam primam radicem operationum vitalium, quia dicitur anima esse id, quo vivimus et sentimus primo, ergo definitur per primam radicem vivendi et sentiendi. Et licet operationes sint extrinsecae ipsi animae tamquam effectus eius, tamen ordo radicalis ad illas essentialis est animae. Et sicut prima definitio traditur per ordinem ad aliquid extrinsecum, scilicet corpus seu materiam, et tamen est essentialis definitio, quia ordo ad corpus essentialis est animae seu formae, ita haec secunda definitio essentialis erit, licet tradatur per ordinem ad operationes extrinsecas, quia ordo radicalis ad illas essentialis est animae.

Quodsi per ly "vivere et sentire etc." intelligamus non operationes vitales, sed ipsam informationem seu effectum formalem, quo substantialiter aliquid constituitur in esse viventis vel sensitivi etc., tunc multo evidentius definitio haec est quidditativa, quia traditur per effectum formalem intrinsecum et quidditativum ipsius animae, ad quem dicit essentialem ordinem.

Quod vero in hac secunda definitione connotetur aliquid magis conducens ad demonstrationem a posteriori respectu prima, statim explicabimus.

Circa secundum, quod in praesenti articulo inquirimus, scilicet quomodo demonstretur prior definitio animae per hanc posteriorem, dubium est, quomodo ista secunda definitio differat a priori, siquidem utraque videtur tradi per ordinem ad operationes. Dicitur enim ista secunda, quod est primum principium, quo vivimus et sentimus, quod pertinet ad operationes vitales; et prima definitio dicit, quod anima est actus corporis potentia vitam habentis, ubi ly vitam explicavimus de vita accidentali, quae utique est operatio vitalis. Et secundo est dubium, an ista secunda definitio demonstret priorem a posteriori vel a priori.

Ad primam difficultatem respondetur istam secundam definitionem differre a prima tum in modo explicandi et definiendi, tum in rebus explicatis. In modo quidem definiendi, quia haec secunda definit animam ut principium radicaliter operativum, prima vero ut principium informativum, licet etiam addatur ordo ad operationem vitalem in illa particula "potentia vitam habentis", in qua solum ponitur in communi id, quod secunda definitio in particulari explicat per omnes gradus seu operationes vitae; unde etiam differunt in hac particula et in explicando ordinem ad operationes vitales. Et hinc constat, quod etiam differunt in ipsis rebus explicatis, quia prima definitio traditur per habitudinem animae ad corpus, et hoc est quod primo et per se explicat, et haec habitudo est causae formalis ad id, quod informat. Secunda vero definitio traditur per habitudinem ad ipsos effectus, qui ex tali forma resultant sive formales, si ly "vivimus et sentimus" explicetur de ipsa vita substantiali, vel per habitudinem ad effectus operativos et in genere causae efficientis, si intelligatur de vivere et intelligere accidentaliter pro operatione.

Ad secundam difficultatem respondetur, quod Philosophus in hoc 2. cap., ubi tradit hanc secundam definitionem, docet per eam demonstrari primam tamquam per notiorem. Ut autem explicemus, quomodo demonstretur, adverte, quod definitio a posteriori, quae est per effectus, non ordinatur nisi ad demonstrandam causam esse seu quoad an est, et ideo dicitur demonstratio quia, et non propter quid, ut si vellemus demonstrare, quod datur anima in rerum natura idque ostenderemus ex effectibus, quia datur operatio vitalis, scilicet sentire et intelligere etc., ergo datur anima; haec esset demonstratio a posteriori et quia. Nunc autem Philosophus non intendit per hanc secundam definitionem demonstrare, quod detur anima, sed quod prior definitio recte sit tradita. Et ad hoc assumit non ipsas operationes animae tamquam effectus eius, sed ipsum munus seu officium animae, ut est radix suarum operationum, ad ostendendum, quod cui convenit tale munus, etiam convenit quod sit actus primus respectu corporis. Et sic D. Thomas in hoc 2. libro lect. 4. circa textum 24. hoc modo exponit syllogismum Philosophi: "Duorum, quorum utroque dicimus aliquid esse aut operari, unum scilicet, quod est primum, est forma et aliud quasi materia. Sed anima eat primum, quo vivimus, licet anima et corpore vivamus; ergo anima est forma respectu corporis viventis seu organici, quae fuit definitio animae supra posita ". Ubi manifestum est non procedere ex aliquo effectu, quasi ex operationibus vitalibus probet animam esse actum corporis organici, sive sumantur operationes ut effectus sive ut fines; sed tota probatio Aristotelis consistit in eo, quod cum in vivente includantur duae partes, scilicet corpus et anima, illud ex his duobus dicetur forma seu actus primus, quod est primum, quo vivens vivit et sentit.

Cuius exemplum ponit in scientia et sanitate, quia est id, quo primo scimus vel sumus sani. Ergo anima debet esse, quo primo vivimus aut sentimus, ergo erit forma seu actus corporis. Ubi sumit Aristoteles pro medio, quod forma est primum, quo aliquid dicitur tale, sicut in exemplo scientiae et sanitatis constat; et primum, quo dicimur vivere et sentire, est anima, quod est secunda definitio, et inde infert, quod anima debet esse actus primus corporis, quod est prima definitio. Non ergo sumit pro medio ipsas operationes animae tamquam aliquid extrinsecum, ut procedat ab effectu ad causam, sed aliquid intrinsecum ipsi animae, scilicet esse primum principium istarum operationum, ad probandum inde aliud etiam intrinsecum conveniens ipsi animae, scilicet quod sit forma et actus primus corporis organici, quasi demonstrans unum officium seu munus intrinsecum animae ex alio.

QUODSI INQUIRAS: An sit ista demonstratio a priori vel a posteriori, et quo modo tradatur per aliquid notius. Respondetur D. Thomam in hoc 2. libro lect. 3. in initio et super textum 13. dicere, quod haec demonstratio est a posteriori et per effectus. Quod verum est, considerando istam secundam definitionem quantum ad id, quod connotat in obliquo. Dicitur enim principium sentiendi et vivendi, id est operativum vitae et sensus, et sic dicit aliquid, quod est posterius et notius quoad nos, et sic esse principium talium operationum in obliquo connotat ipsas operationes, quae se habent ut effectus posteriores. Considerando autem id, quod directe ponitur in ista definitione, scilicet esse principium seu radicem ipsam sentiendi et vivendi, sic manifestum est non dari a posteriori tamquam per effectum, quia esse radicem operationum non est effectus naturae, sed ipsamet natura. Sed quia in ipsa natura iste ordo ad operationes est tamquam formalitas quaedam et respectus posterior quam formalitas seu ordo ad materiam et subiectum informabile, potest etiam intelligi, quod sit demonstratio a posteriori eo modo, quo inter formalitates alicuius rei una dicitur consequi et posterior esse quam altera, sicut etiam inter ipsa divina attributa potest dari demonstratio a priori vel posteriori, secundum quod una ratio intelligitur prior altera vel consecuta ad illam. Denique potest demonstratio ista a priori sumi in alio sensu, scilicet intelligendo per ly "sentimus et vivimus" non operationes ipsas, sed ipsum esse vivendi et sentiendi, quod primo praebetur ab anima; tunc enim per aliquid requisitum ad officium formae demonstratur, quod anima sit actus vel forma, scilicet quia est id, quo primo constituitur et denominatur aliquid tale, probatur esse formam talis. Qua ratione D. Thomas explicat hunc syllogismum seu demonstrationem super illum textum 24. Et sic utraque explicatio locum habet in D. Thoma secundum diversas considerationes.

Quodsi dicas: Nam esse actum seu formam non est effectus consecutus in anima, sed aliquid illi essentiale. Similiter esse primum, quo aliquid constituitur, non habet rationem causae formalis vel efficientis aut alterius causalitatis ad hoc, quod aliquid sit actus vel forma; ergo non est demonstratio a priori. Respondetur, quod ly "forma et actus" potest sumi dupliciter: Uno modo entitative, ut est in se, secundum quod distinguitur contra potentiam; alio modo secundum respectum formae et ut exercet officium informandi. Primo modo non potest demonstrari, quod aliquid sit forma, quia essentia rei est indemonstrabilis. Secundo modo potest demonstrari, quod alicui conveniat officium formae, quia convenit illi id, quod requiritur ad tale munus, scilicet esse primum, quo aliquid constituitur in esse talis. Et hoc ideo, quia omne praedicatum respectivum potest demonstrari per absolutum, quod habet ut fundamentum tamquam rationem priorem, eo modo, quo in divinis unam rationem attributi demonstramus per aliam. Et quando dicitur: In quo genere causae fit haec demonstratio? respondetur, quod reducitur ad causam formalem eo modo, quo fundamentum est causa rei fundatae, scilicet ad modum specificantis illam et derivantis ex se; aut saltem ad causam materialem sustentantem rem fundatam. Imo etiamsi solum se haberet ut conditio requisita, dummodo essentialiter requireretur, demonstratio esset per causam formalem reductive, non informantem, sed modificantem vel apponentem conditionem ad constitutionem requisitam.

Quod vero haec demonstratio fiat per aliquid notius quoad nos, ex eo constat, quia esse actum corporis organici non est ita notum sensibus, sicut est notum per ipsas operationes et motus, quod aliquid sit vivens et sentiens. Ex quo concluditur, quod oportet dari aliquid, quo primum constituatur in esse viventis, et hoc debet esse actus informans tale corpus, et haec informatio et actuatio in se non est ita nota.

Ex dictis constat non habere locum argumenta, quae deducuntur contra hanc demonstrationem ex eo, quod est per operationes tamquam per effectus, nec operationes se possunt habere ut fines, quia potius vivens est finis operationum, et substantia ipsa non specificatur a fine vel obiecto sicut potentiae. Ceteram iam diximus non fundari hanc demonstrationem in operationibus, ut in effectibus ad causam, sed in ratione principii, quo aliquid est primo tale ad hoc, quod est esse formam rei talis.

SED INSTABIS: In anima rationali, quae ut intellectiva est primum principium intelligendi, et prout talis non est actus corporis organici, quia intelligere non exercetur per organum corporeum, - ergo vel non convenit illi prima definitio vel haec secunda non demonstrat adaequate primam. Respondetur animam rationalem per se et essentialiter esse formam hominis, ut definitur in Concilio Viennensi Clementis V. De Summa Trinitate et in Concilio Lateranensi sub Leone X. sess. 8. Ex quo infertur, quod etiam in quantum rationalis vere est anima, quia vere constituit hominem quantum ad id, quod proprium hominis est, scilicet in quantum rationalis, quia esse hominem habet ab anima ut a forma, et consequenter esse rationalem, quod constituit hominem, ut homo est. Cum ergo dicitur, quod non est actus corporis organici, in quantum intellectiva est, respondetur, quod etiam in quantum intellectiva est actus corporis organici, non quidem quod potentia intellectiva sit affixa et dependens ab organo, sed quia utitur illo ministerialiter, quatenus pro isto statu est dependens a phantasmatibus ut ministrantibus sibi species. Atque ita non repugnat formam spiritualem esse actum corporis, non per dependentiam ab illo, sed per communicationem suae actualitatis ad illud. Et licet esse talis formae in se spirituale sit, tamen quia eminenter est corporeum, potest modo corporali, et non spirituali communicare tale esse corpori, ut amplius dicemus infra q. 9. et videri potest de hoc D. Thomas quaest. de Anima art. 1. ad 13. et 18. et 19. et quaest. de Spirit. Creat. art. 2. ad 4. et 1. p. q. 76. art. 1. ad 5.

Quodsi dicas: Cur similiter accidens spirituale non poterit inhaerere corpori, si corpus est capax existentiae spiritualis per animam, respondetur causam esse, quia accidens spirituale non est eminenter corporeum neque gradum corporeitatis habet, eo quod illud accidens dicitur spirituale, quod est participatio quaedam seu virtus gradus spiritualis in eo, in quo spiritualis est. Unde nihil habet de participatione gradus corporei, et sic neque potest corporeum esse dare neque ab illo dependere in sua sustentatione, sicut dependet res inhaerens. Nec tamen repugnat omnis communicatio spiritualis accidentis subiecto corporeo, quando scilicet communicatur ei modo imperfecto et quasi motio et elevatio superioris, sicut virtus instrumentalis, qua movetur corpus a spiritu ad aliquem spiritualem effectum, quia impressio per modum motus inhaeret corpori non absolute, sed ut obedientialiter subicitur spiritui, de quo diximus q. 26. Phys. art. 1. et iterum infra q. 10. tractando de intellectu agente.