|
Procedit difficultas de sensibus externis, qui non mediantibus idolis
tamquam speciebus expressis attingunt obiecta, sed immediate in
seipsis. Et sub aliis verbis solet proponi haec difficultas: An
requiratur ad sensum externum aliquod medium inter ipsum et sensibile,
ita quod nec sit inhaerens ipsi sensui nec omnino contiguum, sed cum
aliquali distantia. Est autem duplex medium, alterum externum,
alterum internum. Externum est corpus distinctum coniunctum ipsi
sentienti. Internum est pars aliqua ipsius sentientis coniuncta
organo. Et de utroque inquiritur, an sensus possit sentire aliquid
sibi immediate appositum sine tali medio interno vel externo. Et inde
nascitur secunda difficultas, an vehemens sensibile applicatum et
coniunctum sensui laedat ipsum actione reali vel etiam intentionali.
Circa primam difficultatem non desunt, qui existimant posse absolute
sensibile positum supra sensum sentiri. Et saltem de tactu et gustu id
existimant Conimbric. libro 2. de Anima cap. 11. q. 3. art.
ult., P. Suarez libro 3. de Anima cap. 27. Alii etiam de
odore idem existimant, alii de omnibus sensibus, etiam de visu quoad
corpora lucida, nam opaca posita supra oculos velant ipsos et sic
impediunt visionem. De quibus sententiis videri potest Cursus
Carmel. hic disp. 9. q. 3. § 1., Rubio libro 3. de Anima
cap. 1. q. 3. n. 39-41. Et agendo de singulis sensibus
externis plenius id attingemus.
NIHILOMINUS sententia D. Thomae oppositum tenet in hoc
2. de Anima lect. 15. super textum 75. Et sine dubio est
expressa Aristotelis ibidem, loquiturque de omnibus sensibus
externis, quia inquit: "Quod si super ipsum instrumentum sensus vel
id, quod sonat, vel id, quod olet, posuerit, nullus profecto sensus
efficietur. Simili modo res se habet in tactu et gustu, sed non
apparet". Videri etiam potest in eodem libro cap. 11. textu
116. et D. Thomas ibi lect. 23., ubi specialiter loquitur de
tactu et ostendit organum eius esse intus, quia sensibilia posita super
carnem sentiuntur, non autem posita super organum sensus, et sic caro
est medium, non organum tactus. Idem autem de visu et auditu et
olfactu docet ibi et lect. 15. cit. "Nullum", inquit,
"sentitur, si tangit organum sensus, sed ab odore et sono moventur
media, a medio autem utrumque organorum, auditus scilicet et
olfactus. Sed cum aliquis ponit corpus odorans aut sonans super
organum sensus, non sentitur. Et similiter est in tactu et gustu".
Videatur Caietanus libro 2. de Anima in cap. 10., Mag.
Baņez 1. p. q. 78. art. 3.
RATIONEM HUIUS aliqui sumunt a posteriori, quia
experientia constat, quod visibile positum supra oculum non videtur,
et ex ipsa natura coloris, quia est motivus diaphani, ut definit
Aristoteles, et sic non potest immediate movere potentiam nisi
mediante diaphano. Alii probant ex eo, quod sensatio cum sit actio
aliquo modo immaterialis, requirit pro principio speciem in eo gradu
immaterialitatis, in quo ipse sensus invenitur. Ut autem exit species
immediate ab obiecto, nimis crassa et materialis est indigetque
subtilizari per aliquod medium. Videmus enim, quod ipsa distantia
species attenuantur et subtilizantur; quae enim distant, tenuiori modo
videntur, eo quod species magis tenues sunt, ergo per medium redduntur
species minus crassae.
Ceterum rationes istae et experientiae non videntur convincere. Prima
enim experientia, ut Caietanus advertit loco cit., non multum
probat. Licet enim coloratum in corpore opaco positum supra oculum non
videatur, quia sua opacitate tegit visum, tamen si poneretur luminosum
supra oculum, non apparet, unde impediretur videri. De hoc autem
nulla est experientia, quia luminosum igneum non potest poni supra
oculum, dissolveret enim illum. Luminosum autem coeleste multo minus
nostris oculis superponitur. Quod autem color sit motivus diaphani,
ideo est, quia non invenitur lux prope oculum nisi diaphano ibi
existente; si autem lux remaneret, color immediate per ipsam moveret
potentiam.
Experientia autem secundae rationis aequivocat de subtilitate
attenuationis et proportionis seu immaterialitatis. Medium enim
attenuat species infirmando reddendoque imperfectiores, non autem magis
spiritualizando et immaterialiores reddendo, sic enim vivaciorem et
perfectiorem redderet speciem, siquidem esse intentionale et
repraesentativum speciei ex maiori immaterialitate crescit. Unde si in
medio species redderetur subtilior quantum ad immaterialitatem,
perfectior esset in repraesentando cum tamen videamus per distantiam
medii magis attenuari et imperfici.
Nec potest dici, quod principalior vis assimilandi est in obiecto,
sed instrumentalis in medio, conducens tamen, ut species immaterialior
evadat, sicut manus est principalior vis movens malleum, et tamen sola
manus non ita perfecte movet malleum et facit ictum sicut mediante ipso
malleo. Contra enim est, quia species procedit ut naturalis
similitudo ab eo, cuius est species, et sic toto naturae impetu
procedit neque indiget medio, ut similitudo fortior evadat.
Impulsus vero non ita procedit a manu, sed potest ex densitate
materiae instrumenti, in quo recipitur, reddi fortior impulsus, nec
tamen per densitatem redditur perfectior similitudo speciei.
Preeterquam quod non constat nobis, quod medium sit instrumentum
conducens ad perfectionem speciei sicut instrumentum manus ad
recipiendum fortiorem impulsum. Denique quia videmus obiecta videri a
valde parva distantia inter oculum et obiectum; non apparet autem,
quomodo in tam parva distantia subtilizari possit species in aliqua
notabili proportione respectu eius, qua exit ab obiecto.
Quare efficacior videtur illa ratio, quam Caietanus insinuat loco
cit. cap. 10., quia si sensibile immediate positum supra sensum
posset sentiri, non repugnaret videri aliquid sine specie, imo et
ipsum sensum sentire seipsum, atque adeo reflectere supra se, quod
repugnat eius materialitati et limitationi, ut dicemus art. seq.
Sequela vero probatur, quia species, ut immediate exit ab obiecto,
non magis immaterialis exit, quam sit ipsa immaterialitas obiecti in
se, v. g. quam sit ipsa lux, secundum quam ipsum obiectum potest
terminare sensationem sine hoc, quod formetur idolum intermedium, in
quo videatur vel sentiatur. Ergo si talis species prout immediate exit
ab obiecto servire posset sensui, non est, cur ipsum obiectum lucidum
factum per seipsum non posset etiam servire sensui. Quodsi potest,
ergo ipsa pupilla, quae in se lucida est et ad alios oculos mittit
species, cum videatur ab eis, poterit a seipsa videri seu ab oculo in
ea existente. Et praesertim quando species primo, exeunt ab ipsa
pupilla, possent ei deservire, ut seipsam videret. Cum enim in se
habeat lucem receptam, a se primo incipit emissio speciei suae.
Quodsi dicas: Non posse primam speciem produci ab ipsa pupilla nisi
in aere vel corpore a se distincto, cum non possit idem esse agens vel
passum, semel autem productae species emittuntur per lineam rectam,
non autem redeunt ad ipsum oculum: Contra est, quia casu, quo res
posset sentiri immediate posita supra sensum, non indigeret specie
emissa per lineam rectam vel obliquam, sed immediate et per intimam
coniunctionem speciem emitteret, et sic quodcumque corpus intra oculum
positum, ut sanguis, spiritus vitalis, humor quicumque et similia
viderentur, imo et ipse oculus seipsum, quod est contra experientiam;
nec idem ageret in seipsum, sed pars pupillae exterior in interiorem.
Denique hoc est conveniens operation! sensitivae, quae elevatior et
immaterialior est quam naturalis. Ad alterationem autem et motum
naturalem requiritur indistantia applicationis inter agens et passum,
quia agens naturale determinatur a sua materia, circa quam operatur.
Ergo conveniens est, quod natura cognoscitiva sit aliquo modo
independens a tall indistantia et contactu naturali, et sic operetur
non existents sensibili supra se, sed aliquo modo distanti et per
aliquod medium.
Dico SECUNDO: Sensibile vehemens laedit organum sensus
directe ratione actionis realis seu alterativae, quatenus immutat ipsam
dispositionem organi; ratione autem actionis intentionalis praecise non
laedit organum per se directe, sed per accidens.
DE PRIMA PARTE conclusionis non est dubium, cum experientia
videamus vehementiam lucis solaris fervore suo dissipare spiritus et
temperiem organi. Et hoc ideo, quia actio naturalis est idem, quod
alteratio physica, unde si vehemens sensibile habeat talem
alterationem, ita poterit excedere, quod temperiem organi corrumpat et
sic laedat sensum.
DE SECUNDA PARTE est difficultas, et aliqui auctores
existimant etiam ratione actionis intentionalis, qua emittuntur
species, si vehementes sint, laedere ipsum sensum, quia proportionem
eius excedunt. Quod cum pluribus thomistis, quos citant, docent
Carmelitani disp. 9. q. 4. § 2. et Mag. Baņez 1. p. q.
78. art. 3. dub. 5. 2. concl. et Caietanus 3. de Anima
in cap. 1. Imo videtur esse D. Thomae 2. de Anima lect. ult.
et 3. de Anima lect. 2. super textum 113. Quibus tamen locis
S. Thomas solum dicit, quod sensibile excellens corrumpit
proportionem organi sensus, sed tamen quomodo id faciat, actione
naturali an intentionali, ibi non explicat. Et Caietanus ipse in
solutione ad 2. tandem docet, quod actio sensibilis in sensu non est
corruptiva nisi per accidens, quod est excellentia sensibilitatis in
obiecto. Mag. Baņez etiam loco cit. solut. ad 1. in secunda
responsione maxime inclinat in aliam sententiam.
Sed tamen quod me maxime moved, est, quia expresse ita tenet D.
Thomas in Additionibus q. 85. art. 2., quod est in 4. dist.
44. q. 2. art. 4. quaestiunc. 2. Ubi inquirit, an oculus
non gloriosus possit videre lucem corporis gloriosi, et determinat,
quod sic. In secundo autem argumento obicit: "Quia claritas
corporis gloriosi erit maior quam claritas solis, sed claritatem solis
in sua rota oculus non potest aspicere, ergo neque lucem corporis
gloriosi". Et respondet, "quod claritas intensa non offendit
visum, in quantum agit actione animae, sed secundum hoc magis
delectat; offendit autem, in quantum agit actione naturae,
calefaciendo et dissolvendo organum visus et disgregando spiritus. Et
ideo claritas corporis gloriosi quamvis excedat claritatem solis, tamen
de sui natura non offendit visum, sed demulcet". Qui locus D.
Thomae manifestissimus est ibique ex professo distinguit inter actionem
naturalem et intentionalem in vehementi sensibili, quod in aliis locis
non facit.
Et ratio huius est, quia laesio seu corruptio organi est passio
naturalis, siquidem ipsa temperies physica organi dissolvitur,
alioquin non corrumperetur, si temperamentum eius physicum maneret
illaesum, ergo requirit actionem naturalem et non pure intentionalem;
actio enim pure intentionalis solum infert effectum et passionem
intentionalem. Si vero naturalem passionem infert, vel habet
adiunctam actionem naturalem, vel eminenter habet facere id, quod
actio naturalis. Hoc autem secundum sine fundamento diceretur, quia
non constat actionem intentionalem eminenter esse alterativam et
corruptivam.
Neque obstat, quod sensus consistit in proportione quadam, sensibile
autem excellens excedit illam proportionem et sic molestat et laedit.
Contra enim est, quia ex hac improportione solum sequitur, quod
sensus non poterit percipere et intentionaliter moveri ab illo obiecto
ita improportionato in ratione intentionali. Non tamen sequitur, quod
dissolvetur temperamentum organi ab illa intentionali motione, nisi
introducantur qualitates contrariae, quae illud temperamentum
dissolvant. Constat autem illud temperamentum ex qualitatibus
naturalibus, unde nisi contrariae qualitates ponantur, non
dissolvetur. Qualitates autem intentionales non contrariantur illis
qualitatibus, cum solum sint repraesentativae, non autem naturaliter
alterativae. Ergo ex praecisa motione intentionali qualitates
naturales organi non laeduntur nec destruuntur. Et sic experientia
testatur, quod vel ipsum vehemens sensibile habet aliquam alterationem
naturalem, v. g. calefaciendi spiritus, aut ipse sensus nimia
attentione et conatu consumit spiritus et calorem nimium excitat, quo
laedatur organum.
Contra primam conclusionem fit argumentum ex quibusdam experientiis.
Nam in tactu et gustu non potest negari, quod sensibilia posita supra
sensum cognoscantur. Nam si ipsum sensorium tactus, sive sit caro
sive nervus, pungatur ferro, sentitur maximus dolor, et similiter res
sapida supra linguam posita gustatur, imo et humor intra linguam
febricitantem inclusus sentitur et facit omnia gustari ut amara. Ergo
res posita supra sensum sentitur. Idem videmus de odoratu, quod
exhalatio odorifera intrat usque ad membranas narium et usque ad ipsum
cerebrum, et tamen sentitur. In auditu etiam aliquando experimur
sentiri sonum intra aures, ut cum digito premitur os auriculae, et cum
fit magna commotio aeris prope nos, ita ut intrare possit per aures.
Denique in visa constat aliqua animalia fulgorem ab oculis emittere et
illum sentire, et clausis oculis videtur quidam splendor nobis
oberrare, qui non est alius quam ille, qui intra palpebras positus
tangit pupillam. Ipsum etiam lumen ut videatur, debet continuari
usque ad oculos, ut ex Aristotele docet D. Thomas libro de Sensu
et Sensato lect. 5.
RESPONDETUR, quod in duobus sensibus gustus et tactus
certum est requiri maiorem approximationem suorum obiectorum quam in
aliis sensibus, non tamen immediatam coniunctionem, sed per aliquod
medium, alias possent etiam accidentia sibi inhaerentia sentire, quod
esset reflectere supra se, quod repugnat sensibus ita materialibus.
Quare semper requiritur aliquod medium inter sensorium tactus et ipsum
obiectum. Medium autem est caro in lingua vel in corpore, sensorium
autem est nervus sub carne positus, ut seq. quaest. latius dicemus.
Quodsi sensibile immediate tangat ipsum nervum, ubi est sensorium,
tunc illa pars, quae afficitur immediate ipso sensibili, non sentit
illud, sed pars ipsi proximior id sentiet. Quodsi sensibile occupat
totum sensorium aequaliter, tunc una pars non agit in aliam neque
sentietur, sicut medium, quod tali qualitate affectum est, non aget
in organum eadem qualitate affectum. Si vero calor inaequaliter
afficit sensum tactus et ipsummet organum, non est inconveniens, quod
pars affecta maiori calore sentiat minorem, et minor sentiat maiorem,
quia species intentionalis unius partis recipitur semper in alia
proximiori. Sed de hoc iterum dicemus infra q. 7. art. ult.
Ad id, quod dicitur de odoratu, respondetur, quod quando exhalatio
illa intrat usque ad cerebrum, sentitur illa, quae propinquior est
sensorio odoratus, non quae supra illud ponitur. Similiter auditus
non sentit strepitum intra se factum, sed in aliquibus concavitatibus
auriculae iuxta sensorium auditus positis, de quo seq. quaest. art.
3. De visu vero dicimus fulgorem illum, qui est intra pupillam, non
videri, sed qui inde emicat et extra oculos diffunditur, sicut
videntur aliqua animalia de nocte oculis radiare et fulgorem emittere.
Lumen autem continuatum usque ad oculos non videtur, ut immediatum est
ipsi pupillae, sed ut est in medio vel obiecto aliquantulum distante,
nec fulgor aliquis infra palpebras inclusus videtur, sed per ipsas
palpebras, quae aliquid perspicuitatis habent, confuse videtur aliquis
fulgor extra, praesertim si sit vehemens.
Secundo arguitur contra secundam conclusionem: Nam Aristoteles 2.
de Anima textu 123. dicit, "quod excellentia sensibilium
corrumpit sensum, quia destruit eius proportionem seu temperamentum".
Et idem affirmat libro 3. textu 143., et D. Thomas super ista
loca.
Ratione etiam arguitur: Tum quia nimius fulgor excaecat oculos, ut
si solem intente videamus. Lux autem non est de se qualitas corruptiva
realiter, sed solum agens intentionaliter. Ergo intentionalis actio
corrumpit sensum. Tum etiam, quia sensus intrinsece consistit in
quadam mensuratione et proportione, ut possit sensibilia sentire.
Ergo si sensibile excedat hanc proportionem, dissolvet illam, utpote
illi improportionata et excessiva.
Confirmatur, quia experimur, quodsi sensibile sit excellens, sensus
molestatur et tristitiam sentit. Ergo ex tali dissonantia et
improportione potest etiam corrumpi. Consequentia patet, quia
unumquodque a suo contrario laeditur et corrumpitur intra illam lineam,
in qua contrarietatem habet. Sed sensus infra lineam intentionalem
dicit proportionem cum sensibili; ergo intra eandem laeditur et
corrumpitur a sensibili, scilicet intra lineam actionis intentionalis.
Unde quia aer, per quem transit species, non habet talem proportionem
cum sensibili in ratione sensibilis, ideo nullo modo laeditur vel
corrumpitur ab ipsis speciebus intentionalibus. In sensu autem est
proportio cum obiecto in ratione sentientis et cum speciebus
intentionalibus, ergo laedi potest et corrumpi ab actione intentionali
specierum.
RESPONDETUR tam Aristotelem quam D. Thomam in illis locis
affirmare, quod excellens sensibile corrumpit sensum, sed non
explicare modum, quo id fiat, an scilicet actione naturali
concomitanter se habente cum intentionali, an vero formaliter per ipsam
actionem intentionalem, atque ita nihil probant contra nos, praesertim
cum ex D. Thoma supra cit. constet, quod illa laesio sensus non
fiat ab actione intentionali, sed naturali.
Ad argumentum ex ratione respondetur, quod nimius fulgor laedit oculos
ratione actionis naturalis, id est calefactionis, eo quod lux
eminenter est alterativa, sicut videmus, quod calefacit lux solis, et
sic nimis calefaciendo oculos, dissipantur spiritus, qui subtilissimi
sunt, et sic laedit visum, quod non facit lux, quae non est
calefactiva, sicut de luce corporis gloriosi dixit D. Thomas supra
cit. Ad secundam probationem dicitur, quod sensus consistit in quadam
proportione dupliciter, tum in actu primo, tum in actu secundo. In
actu primo quantum ad temperamentum organi et spirituum animalium, qui
si dissipantur, impeditur sensatio. In actu secundo est proportio in
attingendo obiectum cognoscitive, quod si non attingat, tristatur et
lassatur potentia. Haec secunda proportio destrui potest ex sola
excellentia rei sensibilis intra lineam seu actionem intentionalem.
Prima vero, quae pertinet ad temperamentum primarum qualitatum, non
destruitur nisi per actionem naturalem, ut dictum est, et ideo non
potest corrumpi et laedi sensus sola intentionali actione seu
repraesentativa, nisi aliqua naturalis alteratio et corruptiva ei
adiungatur vel eminenter contineatur in actione intentionali.
Ad confirmationem respondetur, quod sensus molestatur a sensibili,
tum actione naturali dissolvendo organum et spiritus, aut ex nimia
attentione sentientis consumendo illos, quod totum pertinet ad
alterationem naturalem. Potest etiam contristari ab excellenti
sensibili tristitia obiectiva, quatenus tale obiectum apprehenditur ut
nocivum, vel si non sufficienter res desiderata cognoscitur, quod est
intentionaliter laedi seu male affici. Et sic unumquodque laeditur a
suo contrario. Laesio autem et corruptio sensus in temperamento organi
est corruptio naturalis, non intentionalis, et ideo naturali actione
vel qualitate naturali debet fieri, non a sola intentionali, licet
verum sit, quod si excellens sensibile non potest attingi a sensu,
quia improportionatum est, quodammodo laedi dicatur sensus in genere
intentionali. Aer autem non habet tale temperamentum, et ideo neque
ab intentionali actione neque a reali illud amittet.
|
|
