|
Fere ex eodem principio oritur, quod aliqua potentia admittat
deceptionem seu falsitatem, et reflectat supra suos actus, quia
utrumque videtur exigere aliquam comparationem seu collationem, ideo
utrumque hic breviter expediemus. Est autem notandum duplicem esse
veritatem vel falsitatem, alteram iudicativam, et haec est conformitas
vel deformitas per modum attributionis unius ad alterum. Secunda est
apprehensiva, quae solum est conformitas repraesentationis seu
apprehensionis ad rem repraesentatam.
DICO ERGO PRIMO: In sensu externo non est formaliter
falsitas neque deceptio. Et dicitur formalis falsitas, quae
contraponitur formali veritati, et consequenter est falsitas
iudicativa.
Est D. Thomae 1. p. q. 16. art. 2., q. 17. art.
2., q. 1. de Veritate art. 9. et 11. ET RATIO
EST, quia veritas vel falsitas iudicativa debet fieri per
compositionem vel divisionem, quia respicit esse vel non esse rei,
quod non significatur nisi componendo aut dividendo. Hoc autem
iudicium compositionis est collativum, et consequenter non potest
inveniri in sensu exteriori, qui pure apprehendit obiectum, non autem
iudicat comparando unum alteri et conferendo, sed ex directa
immutatione obiecti apprehendendo; unde nec reflectit supra suum
actum, ut statim dicemus.
An vero in sensu interno possit esse veritas vel falsitas per modum
iudicii, et non solum per modum apprehensionis, S. Thomas
affirmative respondet in q. 1. de Veritate art. 11., ubi
loquitur de sensu interno et affert illud Philosophi 4. Metaph.,
quod sensus non est dominus falsitatis, sed phantasia. Et 1. p.
q. 78. art. 4. ponit, quod sensus interior cognoscit intentiones
cum quadam collatione et comparatione. Unde cum habeat collationem et
discursum participet circa singularia, licet non circa universalia nec
circa substantiam, non repugnat, quod iudicet de illis comparando et
conferendo, et, consequenter, quod falli possit per inadaequationem
vel verificari per adaequationem ad rem.
Dico SECUNDO: In sensu externo per se non est deceptio
apprehensiva circa proprium sensibile, non solum in communi et quantum
ad rationem formalem, quam non potest transgredi, v. g. quod visus
non videat coloratum, neque in communi neque in particulari, hoc enim
est impossibile, sed etiam circa obiectum proprium in particulari per
se non decipitur sensus, sed solum per accidens. Circa sensibile
autem commune vel sensibile per accidens bene potest pati deceptionem.
Est D. Thomae tum in 3. de Anima lect. 6. circa textum
161., tum in 1. p. q. 17. art. 2. et q. 85. art.
6. et q. 1. de Veritate art. 11. Quibus omnibus locis docet,
quod circa proprium sensibile sensus externus per se numquam decipitur,
v. g. visus circa colorem, si sit debito propositus, et medium vel
organum non sit indispositum. Sed si medium sit indebite dispositum
aut organum non recte ordinatum, tunc non per se, sed ex illo
accidente decipi potest circa colorem, sicut si medium sit infectum
colore viridi, omnia apprehenduntur ut viridia, et si lingua, quae
est organum gustus, sit infecta humore amaro, omnia sapiunt amare.
At vero circa sensibilia communia aut sensibilia per accidens potest
accidere deceptio ex ipsa propria ratione sensibilis communis, eo quod
ab illo sensus non immutatur immediate, sed mediante alio. Et hoc per
se est occasio deceptionis, quia quod per alterum sentitur, ex se
potest latere altero apparente. Tota autem causa deceptionis inde
nascitur, quod unum lateat et alterum appareat. Et hoc maxime
contingit in deceptione apprehensiva, quae iudicio mentis praebet
occasionem deceptionis, eo quod apprehendit id, quod apparet, et non
manifestat id, quod latet, sicut in colore apparet aurum id, quod in
re est auricalchum. Si enim totum apprehenderetur et appareret, non
deficeret ipsa apprehensio, et sic quantum est ex vi propositionis
obiecti, iudicium non deficeret, nisi voluntarie se vellet avertere ab
apprehensione facta, et tunc non esset deceptio, sed voluntaria
aversio. Quod non contingit in sensibili proprio per se loquendo et ex
vi sua, cum per se immediate imprimat speciem et moveat sensum, et sic
per se immediate apparet, et non latet quoad aliquid, nec movet
secundum incommensurationem, sed sicut in se est.
Dico TERTIO: Sensus exterior non est reflexivus super actum
suum proprium neque super ipsam potentiam.
De hac conclusions diversae sunt sententiae, quas refert Mag.
Baņez 1. p. q. 78. art. 3. dub. 10. Imo et D. Thomas
aliquando videtur sentire, quod in sensibus potest esse aliqua
reflexio, quia cognoscunt se sentire, ut affirmat q. 1. de
Veritate art. 9. et 3. de Anima lect. 2. Et Caietanus 2.
de Anima cap. 13. dicit, quod sensus sentit sensationem suam quoad
an est, non tamen ut rem cognitam et reflectendo supra se, quod est
exercite cognoscere se sentire, non autem signate. Et hoc modo fere
omnes auctores conveniunt in conclusione praedicta, scilicet quod
sensus non intelligit reflexe sensationem suam aut seipsum tamquam rem
cognitam. Unde D. Thomas aperte tenet, quod sensus proprius seu
externus non percipit suum actum, v. g. potentia visiva non percipit
se videre, sed id spectat ad sensum communem, ut docet 1. p. q.
78. art. 4. ad 2. Et in 2. Contra Gent. cap. 66. ex eo
probat distingui intellectum a sensu, quia sensus non cognoscit seipsum
nec suam operationem; sensus enim non videt seipsum nec videt se
videre, intellectus autem cognoscit seipsum. Itaque sensus nullo modo
reflectit supra se, ita ut respiciat actum suum vel seipsum tamquam rem
cognitam, bene tamen attingit ipsum actum ut exercitum; oculus enim
videns hoc ipso quod videt, experitur se esse in actu, et non in
otio, sicut quando in tenebris non videt.
PRIMA PARS, scilicet quod non reflectat supra se tamquam supra
rem cognitam, deducitur tum ex limitations obiecti sensus, tum ex
materialitate ipsius potentiae et organi, in quo est sensus.
Ex limitations quidem, quia obiectum adaequatum sensus externi, v.
g. visus, est res visibilis, a qua immutatur; visibile autem est
color lucidus. Sed ipsa potentia visiva et actus eius neque est color
neque est lux. Si enim esset, impediretur videre alios colores,
videret enim omnes ad modum suum. Ergo visio et potentia visiva non
sunt res visibiles, ergo non possunt attingi a visu ut res cognita et
visa, siquidem quidquid non est visibile, est extra latitudinem
obiecti specificativi et adaequati talis potentiae.
Intellectus autem cum habeat pro obiecto ipsum intelligibile, et
intelligibile sit ita universale sicut ens, etiam ipsa potentia
intellectiva et actus eius sicut comprehenduntur sub ente, ita et sub
intelligibilitate, atque adeo ita sunt intelligentes, quod etiam sunt
intelligibiles. Et ita potest intellectus supra se reflectere, non
autem potentia visiva, quia non est visibilis.
Ex materialitate etiam organi probatur, quia potentiae sensitivae
operantur modo corporeo et dependenter ab organo corporeo et ut
immutatae modo corporeo ab obiecto sensibili. Sed nihil corporeum
potest immutare seipsum, siquidem omne corporeum agit ut quantum et
extensum, ergo dependenter a contactu. Contactus autem non est
eiusdem ad se, sed unius ad alterum, sive partis ad partem sive
totius ad totum. Ergo immutatio sensibilis non potest fieri eiusdem ad
se; sine immutatione autem facta ab obiecto non fit sensatio, quia
debet moveri a praesentia obiecti. Quae est ratio D. Thomae 1.
p. q. 87. art. 3. ad 3. In intellectu autem non currit, quia
non oportet moveri semper ab obiecto, sed potest ipse formare speciem
sui ad instar alterius et cognoscere se.
Et si dicas, quia etiam spiritualis potentia non potest agere in
seipsam, alias esset idem agens et patiens, movens et motum,
respondetur, quod intellectus etiam quando se intelligit, non est
simul movens et motum, quia movet seipsum, in quantum est factus in
actum per speciem obiecti, et inde ad instar illius format speciem sui
actus tamquam de uno actu se moveat ad alium, ad quem est in potentia.
Sensus autem non potest sic reducere seipsum de potentia ad actum,
quia cum sit corporeus, oportet, quod operetur aliquo contactu, non
autem solum transeundo de uno actu ad alium in eadem parte. Per
diversas autem partes non potest operari, quia una pars organi non
habet totam potentiam, et alia pars aliam potentiam, ut una operetur
in aliam, nisi forte in sensu tactus, quia ita est extensus per totum
corpus, ut una pars agat per contactum in alium. Sed hoc non est
reflexio, quae requirit reditionem super eandem partem, in quantum
est eadem.
SECUNDA VERO PARS, quod sensus exterior attingat actum
suum quoad exercitium, licet non ut rem cognitam in actu signato,
constat, quia sensus exterior operatur experiendo id, quod cognoscit,
et non modo inanimato, nec potest attingere obiectum nisi ut in
exercitio cognitum, quia attendendo et advertendo illud attingit, ergo
cum aliquali cognitione sui actus in exercitio. Unde etiam in sensu
datur maior vel minor attentio et advertentia, quod utique non est
sine aliqua experientia maiori vel minori ipsius cognitionis erga
obiectum.
Ceterum attingere ipsum actum sensationis externae, v. g. visionis,
ut rem cognitam pertinet ad sensum communem, ut affirmat Aristoteles
libro de Somno et Vigilia cap. 2., lect. 3. apud D. Thomam,
et in 3. de Anima textu 136., quia scilicet aliquo sensu
sentimus nos videre, et non sensu proprio, ergo sensu communi. Ubi
manifeste supponit sensus proprios seu externos non reflectere supra se
ad cognoscendum proprios actus, sed id pertinere ad sensum communem.
Primo arguitur ad ostendendum, quod sensibus conveniat deceptio et
falsitas iudicativa, vel non conveniat apprehensiva. Nam D. Thomas
q. 1. de Veritate art. 11. dicit, quod "veritas et falsitas in
sensu proprie dicitur, secundum quod iudicat de sensibilibus". Est
ergo in sensu falsitas iudicativa. Deinde, si non ponitur falsitas
apprehensiva, maxime est, quia sensus immediate informatur a specie
proprii sensibilis. Hoc autem saepius contingit falli. Potest enim
ratione distantiae aliquod album iudicari nigrum, et coelum apparet
caeruleum, et in iride apparent colores, qui veri non sunt. Potest
etiam sensibile proprium ita parvum esse, quod non sufficiat movere
potentiam, ergo circa illud poterit decipi sensus.
Quodsi dicatur hoc esse per accidens propter impedimentum potentiae vel
medii et distantiam obiecti, contra est, quia etiam circa sensibilia
communia non accidit deceptio nisi ratione alicuius impedimenti. Si
enim medium et organum sint recte disposita, et in distantia
proportionata ponatur obiectum, semper videtur magnitudo et figura
sicut est in se, siquidem species, quae informat circa sensibile
proprium, etiam informat circa commune tamquam a quo modificatur.
Ergo non est aliqua differentia inter sensibile proprium et commune
quoad deceptionem.
Confirmatur, quia sensus, ut decipiatur circa aliquod obiectum,
debet apprehendere ipsum aliter quam est. Sed non potest apprehendere
sensibile commune per propriam speciem illius, alias apprehenderet
illud sine sensibili proprio, quod supra reiecimus. Ergo
apprehenditur per speciem proprii sensibilis. Illa autem species
repraesentat naturaliter totum id, quod repraesentat. Ergo si
repraesentat sensibile proprium et commune, sicut non potest decipi
circa sensibile proprium, ita nec circa sensibile commune ibi
inclusum, quia utriusque est naturalis similitudo.
RESPONDETUR ad auctoritatem D. Thomae, quod ibi loquitur
de sensu interiori, ut patet in illomet articulo in ultimis verbis
corporis, ubi distinguit de sensu, qui cognoscit rem praesentem, et
de imaginatione, quae rem absentem, et hanc dicit frequenter decipi,
illum vero non, nisi organum vel medium sit impedimentum. Et ita
sensus, qui iudicat de sensibilibus, ita ut sit in illo falsitas vel
veritas, est sensus interior, non exterior.
Ad rationem respondetur solutione ibi data. Ad replicam respondetur,
quod circa sensibile commune per se loquendo potest contingere deceptio
etiam positis illis conditionibus, ut quando prope nos videmus lignum
intra aquam et videtur ut divisum, et tamen non est distans, neque
medium est indebite dispositum neque organum. Itaque circa sensibilia
communia et per accidens contingit deceptio ex ipsamet ratione talis
sensibilis, quia non apparent sensui per se, sed per aliud, et ita
fundare possunt latentiam unius et apparentiam alterius, quod est causa
deceptionis. Et quando urgetur, quod sensibile commune informat per
speciem, sicut sensibile proprium, respondetur, quod informat
mediate, scilicet per sensibile proprium, unde non apparet neque
informat aeque immediate, sed ita quod potest latere et praebere
occasionem deceptioni.
Ad confirmationem respondetur, quod sensibile commune non
apprehenditur per speciem propriam et seorsum a sensibili proprio,
sed modificans illud. Et talis modificatio repraesentatur quidem
naturali repraesentatione, sed non aeque immediate cum sensibili
proprio, et ita potest confusius informari ab illa specie quoad
sensibile commune et apparentius seu manifestius quoad proprium.
Stante autem apparentia unius et latentia alterius seu minori
apparentia potest formari iudicium adaequatum circa id, quod apparet,
et minus adaequatum seu rectum circa id, quod per se non apparet, et
ita datur occasio deceptioni iudicando solum secundum rationem maioris
apparentiae, de eo vero, quod magis latet, non iudicando sicut est et
sicut apparet per aliud. In una autem specie licet multa
repraesententur naturaliter, sed non omnia aeque immediate et clare,
sed involuta, sicut in specie hominis repraesentatur quantitas,
qualitas, actio, substantia et alia multa, quae non omnia aeque
immediate repraesentantur, et ex apparentia unius fit deceptio ad
latentiam alterius.
Secundo arguitur contra tertiam conclusionem: Quia imprimis est
contra D. Thomam, qui dicit, quod sensus redit ad se, licet non
reditione completa, quia scilicet cognoscit actum suum, licet non
essentiam suam, ut constat ex q. 1. de Veritate art. 9. et in
3. de Anima lect. 2. Imo Aristoteles ibid. textu 138.
ponens argumentum, quod visu non sentimus nisi colorem, sed visio non
est color, ergo non videmus nos videre. Respondetur, quod etiam visu
discernimus rem non coloratam, ut tenebras, et quod visio licet non
habeat colorem in esse intentionali, habet tamen in esse spirituali seu
intentionali, quia sensus et sensibile idem est. Sentit ergo, quod
sensus cognoscit actum suum et ita non indiget sensu communi ad illud
cognoscendum. Deinde, quia aliquis sensus debet reflectere supra se;
constat enim, quod per aliquem sensum cognoscimus nos videre et
audire. Vel ergo per eumdem, et sic est intentum, vel per alium, et
de illo idem inquiretur, quomodo cognoscatur actus eius. Et sic vel
erit processus in infinitum vel deveniemus ad aliquem sensum, qui
reflectat super se. Materialitas ergo non obstat reflexioni.
Confirmatur, quia sensus communis v. g., et non proprius sentit
ipsum actum visionis, ergo etiam sentiet colorem, qui est obiectum
visionis, alias non perciperet distinctionem visionis albi a visione
nigri. Sed color cum sit specificativum visus, non potest pertinere
ad duplicem potentiam, ergo non cognoscitur a sensu communi, sed a
propria potentia visiva. Neque etiam apparet, quomodo visio speciem
sui producat in sensu communi, ut possit illam percipere.
RESPONDETUR, quod attinet ad mentem Aristotelis et D.
Thomae, satis clare colligi ex locis supra additis, ubi aperte negant
istam reflexionem. Et ita loca allata possunt dupliciter intelligi:
Primo, quod quando ponunt sensum reflectere seu redire ad se
imperfecte seu incomplete, loquuntur de reflexione, non quae respicit
actum ut rem cognitam, quae est perfecta et propria reflexio, sed quae
respicit actum ut in ipso exercitio expertum, et sic sentiendo et
experiendo obiectum cognoscitur actus, quo tangitur.
Secundo respondetur, quod quando dicunt sensum redire ratione
incompleta, loquuntur non de sensu externo solum, sed de toto genere
sensibilis cognitionis includendo etiam sensum communem et sensus
internos. Et de toto isto genere seu collectione est certum, quod in
sensu, id est in toto isto genere potentiarum sensitivarum datur
reditio incompleta, quatenus aliquis cognoscit se videre aut audire,
non per proprium sensum externum, sed per internum, et unus internus
per alium vel per intellectum. Et ista reflexio non est completa seu
perfecta, quia non est eiusdem numero potentiae supra seipsam.
Ad rationem respondetur, quod in homine non currit argumentum,
siquidem actum sensus interioris cognoscit intellectus, et sic non est
processus in infinitum, quia etiam intellectus se cognoscit. In
brutis autem non est necesse ponere, quod sensus interiores cognoscunt
reflexe suos actus, quia sensus interni in brutis operantur per
instinctum naturalem, non per collationem, et ita non oportet, quod
de actibus suis internis iudicent vel apprehendant. Oportuit autem,
quod exteriores actus et sensationes apprehenderentur ab animali, quia
animal debet movere sensus externos ad quaerenda obiecta convenientia et
fugienda nociva, et ita oportuit de eorum actibus habere cognitionem,
ut ad illos moveri vel retineri possit, quando convenit. Quae ratio
non currit in actibus sensuum internorum, quia pure aguntur instinctu
in brutis, et non ut moti ab alio sensu vel ab intellectu.
Ad confirmationem respondetur, quod omnia obiecta sensuum externorum
attinguntur a sensu communi vel phantasia, et similiter actus sensuum
externorum sub altiori ratione formali et secundum distinctam
immutationem quam in sensibus externis. Cognoscuntur enim a sensu
communi non secundum particularem modum, quam in quolibet sensu
attinguntur, sed secundum communem modum, quo inter se sunt
comparabilia ista obiecta. Et similiter attinguntur actus ipsorum
sensuum externorum, de quibus constat recordari animal et in somno
aliquando repraesentari. Non repugnat autem idem obiectum materiale
pertinere ad diversas potentias secundum diversas rationes formales.
Quod vero dicitur de specie ipsa producta a visione, respondetur non
esse necesse, quod a sensu visus mittatur ad sensum internum species
peculiariter et seorsum repraesentans visionis actum, sed producendo
speciem repraesentantem obiectum suum, non quomodocumque et ut est ad
extra, sed ut est cognitum ab ipso visu, sic involvitur in tali
repraesentatione ipse actus visionis, quatenus obiectum repraesentatur
ut visum, de quo amplius dicetur q. 8.
|
|
