ARTICULUS IV. QUAE SIT POTENTIA, ACTUS ET MEDIUM ODORATUS.

Eodem fere ordine procedendum est in explicatione, huius sensus sicut aliorum duorum.

Dividitur ergo organum odoratus in tres partes praecipuas, scilicet in exteriorem, quae est nasus, interiorem, in qua attrahitur odor, et omnino intimam, qua continuatur cerebro per nervos communicantes Spiritus animalis et per eosdem deferuntur species odoris ad sensum communem.

Quod attinet AD EXTERNAM PARTEM, nasus ipse constat parte superiori ossea et parte inferiori cartilaginea; est autem cartilago pars quaedam durior carne et mollior osse. Et desinit in duo foramina, quae per partem superiorem osseam continuantur, ut videre est in calvaria, in qua pars ossea nasi remanet cum illis foraminibus.

Quod vero attinet AD PARTEM INTERIOREM, concurrunt tria in interiori fabrica nasi: Primo occurrit quoddam os ad radicem superiorem nasi positum, quod spongiosum est et multis foraminibus patens, ideoque a medicis vocatur cribrum, quod a natura provisum est, ne aer aspiratione attractus libere ingrediatur cerebrum et frigore suo capiti noceat. In hoc vero osse quasi bipartiti meatus seu viae cernuntur: quaedam, quae ducit ad fauces et respirationi deservit, quaedam, quae naso ipsi seu odoratui deservit, et quodam septo cartilagineo quasi pariete quodam dividuntur. Secundo sunt in superiori parte nasi quaedam tubercula seu carneas partes in similitudinem mamillarum, quae dicuntur processus seu carunculae mamillares, quibus species odoris imbibuntur et attrahuntur ab exteriori parte nasi et osse illo cribroso. Tertio est membrana quaedam seu pellicula, quae tunica exsanguis vocatur et cooperit illas mamillas potestque elevari sicut palpebrae, quae claudunt oculos et elevantur ad videndum; unde nisi ista tunica elevetur, non fit odoratio, elevatur autem respiratione ipsa. In animalibus autem sine respiratione odorantibus, ut in piscibus, non datur ista membrana, eo quod sine respiratione possunt odorari.

Quod attinet AD ULTIMAM ET MAGIS INTIMAM PARTEM odoratus, constat duobus nervis descendentibus a cerebro, a quibus dependent illae carunculae mamillares, et per eas expanduntur usque ad ossa foraminosa. Quae omnia, ex anatomistica experientia constant et etiam ab interpretibus in hoc loco communiter afferuntur.

Ex his oportet discernere, in qua parte totius huius fabricae sita sit potentia odorativa, de quo plures opiniones videri possunt apud Conimbric. 2. de Anima cap. 9. q. 4. art. 1.

BREVITER DICIMUS probabilius videri potentiam odorativam esse in parte superiori et propinquiori cerebro, scilicet in carunculis mamillaribus, ut uniuntur illis nervis a quibus pendent.

Haec est sententia conformior Aristoteli et D. Thomae multisque medicis et aliis recentioribus, qui citantur apud Cursum Carmel. disp. 12. q. 3. § 1. et 2. Est tamen contra Vallesium, quem sequitur P. Suarez libro 3. de Anima cap. 25., ubi tenet organum olfactus esse in interiori parte ipsius nasi, cui addi potest Averroes 2. collect. cap. 17., qui existimat esse in membrana narium.

SENTENTIA ERGO ARISTOTELIS constat ex libro de Sensu et Sensato 2, lect. 5. apud D. Thomam, ubi inquit: "Quamobrem odoratus sensitorium ei proprium est loco, ubi cerebrum est". Et D. Thomas ibi dicit, quod est "circa cerebrum". Constat autem, quod carunculae mamillares ut unitae illis nervis sunt prope cerebrum, et non sunt pars cerebri, ut arguit Averroes, quia licet illi sint aliquantulum similes in qualitatibus, simpliciter tamen sunt diversae naturae, ut ex anatome constat.

Sumitur autem RATIO huius, tum a convenientia, tum a signis. A signis quidem, quia in ipsis partibus nasi non potest esse odoratus, tum quia abscisso naso adhuc aliqui odorantur; tam quia ad percipiendum odorem intus respiramus, quasi ad locum intimiorem odorem attrahentes. In osse autem cribroso non potest esse odoratus, tum quia est materia valde dura nec apta ad exercendam sensationem, quae est operatio valde subtilis; tum quia alias etiam non elevata illa membrana seu operculo, quo mamillae teguntur, fieret odoratio in animalibus respirantibus, siquidem fieret in illo osse, quod est ante membranam tegentem mamillas, cuius oppositum docet Aristoteles libro de Sensu et Sensato, lect. 14. apud D. Thomam, et apertius 2. de Anima textu 100. et ibi S. Thomas lect. 20. et postea ostendetur.

Convenientia autem ea est, quia illae mamillae sunt bene dispositae ad sentiendum odorem, quia sunt spongiosae et facile moventur a respiratione illaque hausta simul odorem spirantem percipiunt, tum quia ex propinquitate cerebri habent actu frigidum et humidum, quod etiam testatur continua pluvia muscosa, quae per eas partes emungitur. Ergo est conveniens dispositio ad percipiendum odorem, quod fit per exhalationem siccam et calidam. Ergo frigidum et humidum non in ea intensione, qua est in cerebro, sed in eo temperamento, quod est infra cerebrum, est habile ad recipiendum impressionem fumalem sicci et calidi, ideoque convenienter tribuitur odoratus tali temperamento, quod est quasi aqueum, non quatenus perspicuum sicut in visu, sed quatenus est in potentia ad impressionem calidi et sicci, quae pertinent ad odorem, qui in calido et sicco fundatur, ut quaest. seq. dicemus et experientia ipsa constat in floribus, quae calore afflati odorem spirant. Denique homo inter omnia animalia est imperfectioris odoratus, ut docet Aristoteles textu 92., cum nec ita a longe odoretur sicut vultures, nec tot differentias odorum cognoscat sicut canes vel aliae ferae, quae ipso odoratu multas herbas discernunt. Ratio autem traditur ibi a D. Thoma lect. 19., quia homo habet magnum cerebrum et magis humidum prae aliis animalibus in sua proportione, et ideo olfactus in ipso obtusior est propter multam participationem humidi ex cerebro, odorabile autem aliquam siccitatem requirit.

Circa medium olfactus distinguendum est de medio extrinseco seu deferente species et de medio intrinseco imbibente illas in ipso organo odoratus. Et similiter potest considerari medium deferens tam respectu ipsius odoris realis, qui defertur et extenditur per fumosam exhalationem, quam respectu intentionalis odoris, quae sunt eius species, quia in organo ipso recipi dubium non est. Sed quomodo in medio necessarium sit recipi aut diffundi realem exhalationem usque ad odoratum vel non sit necesse, dubium est, et similiter an istud medium, per quod defertur tam exhalatio seu odor realis quam intentionalis, an sit solus aer vel aliquod aliud corpus.

CIRCA HOC ERGO DICO PRIMO: Ordo potest diffundi non solum per aerem, sed etiam per aquam. Ita Aristoteles 2. de Anima textu 97., lect. 20. apud D. Thomam.

De aere constat quotidiana experientia. De aqua constat etiam exemplo piscium, qui intra aquas olfaciunt, et piscatores odoribus assatorum piscium vel aliis salsamentis in aquam proiectis pisces attrahere constat; - et similiter per ipsas aquas ascendere odorem videmus, quando in piscinis, quas fundum habent nimis sordidum, gravis sentitur odor ex ipso fundo ascendens, et non solum ex corruptione aquae, sed etiamsi aqua de novo iniciatur; - et similiter cum in fundo lebetis, qui calefit, in parte inferiori est aliquid odorabile, tunc enim cum partes inferiores calefiunt, ascendunt exhalationes calidiores et subtiliores et consequenter etiam odor in illis inclusus. Non tamen poterit sentiri odor ab animali respirante, si existit intra aquam, non ex defectu ipsius odoris et specierum eius, sed quia in animalibus respirantibus non attrahitur odor ad potentiam nisi per respirationem, quae intra aquam dari non potest.

SECUNDO DICO: Non diffundi semper odorem realiter usque ad sensum olfactus, sed sufficit, quod intentionaliter ad illum perveniat, realiter autem solum per aliquod spatium diffundatur. Quodsi realiter perveniat ad olfactum, non tamen sentitur, quatenus ibi realiter est, sed quatenus intentionaliter.

Assertio haec constat ex traditis a D. Thoma 2. de Anima lect. 20. Videri potest Caietanus super cap. 8. quaest. unica, Baņez 1. p. q. 78. art. 3. de Odoratu, dub. 2., Conimbric. cap. 9. q. 3. art. 1., Carmelitani disp. 12, q. 2. § 1. Et pro ea explicanda adverte, quod odor realis semper fit cum aliqua resolutione seu exhalations tenui seu fumosa, licet non semper videatur, ut q. 7. art. 5. ostendetur. Constatque ipsa experientia, quia constat odorem facile consumi, si res aliqua aeri sit exposita, si vero sit operta et tecta, diutius conservat odorem, quod non esset, si solum emitteret species intentionales, non vero exhalaret odorem ipsum realem, quia emissio specierum non consumit odorem existentem in ipso odorabili.

Quod ergo odor debeat aliqualiter diffundi per medium mediante illa fumosa exhalatione, probabilius est in sententia D. Thomas, qui distinguit proprium modum et immutationem odoratus ab aliis sensibus, praesertim auditus et visus, quia odoratus fit cum aliqua alteratione et immutatione ipsius sensibilis, ut dicit libro 3. de Anima lect. 1. in fine et quaest. de Anima art. 13. in corpore et 1. p. q. 78. art. 3. "Oportet", inquit, "per calidum alterari aliquo modo corpus ad hoc, ut spiret odorem". Et ratio est, quia odorem realiter exhalari ab ipso odorabili constat experientia, cum videamus communicari odorem his, quae tangunt res odorabiles et etiam ipsis remotis in illis permanere odorem. Et ad olfaciendum aliqua immutatio sensibilis requiritur in ipso odorabili vel in medio, et non sufficit mutatio localis sicut in sono, quia odor non generatur sola mutatione loci sine mixtione qualitatum, ut videmus experientia, ergo requirit alterationem, non quidem in ipso organo sensus sicut gustus et tactus, ergo saltem in ipso medio vel in ipso sensibili.

Quod vero non sit necesse alterari totum medium alteratione illa reali fumosae exhalationis, sed sufficere, quod ad aliquam distantiam perveniat et deinceps intentionalis diffundatur usque ad sensum, deducitur ex aliquibus experientiis, tum quia vultures a remotissima distantia sentiunt odorem cadaverum et a multis leucis, ut refert D. Thomas lect. 20. cit. Si autem per totum illud spatium diffunderetur odor realis, consumeretur totus odor rei odorabilis tam longa et copiosa exhalatione. Secundo, quia illa fumalis exhalatio, tardius movetur secundum realem multiplicationem, quam sentiatur eius odor. Facta enim evaporatione alicuius odoris in aliqua parte domus statim sentitur in parte distantiori eius odor, etsi exhalatio, illuc nondum pervenerit, imo et clausa ianua sentitur odor, licet fumus non ita possit per illam transire. Denique exhalatio fumea sursum ascendit, odor autem etiam a parte inferiori sentitur; ergo non requiritur, quod fumalis evaporatio perveniat realiter ad sensum, sed sufficit, quod intentionalis.

Quod vero aliquando perveniat usque ad ipsam potentiam, constat, quando odores sunt fortes et prope potentiam applicantur; tunc enim odor ipse realiter difusus statim attinget potentiam, unde etiam videmus cerebrum gravari vel relevari odoribus. Sed tamen sensatio non efficitur ex immutatione reali, sed intentionali, quia physica mutatio est, quae ordinatur ad generationem vel corruptionem alicuius accidentis vel substantiae, et ita est communis rei animatae et inanimatae, sensatio autem non fit per generationem vel corruptionem alicuius. Ergo formaliter non fit per mutationem physicam et realem, sed intentionalem.

Circa actum odorandi nihil est specialis difficultatis praeter id, quod iam notavimus, quod animalia respirantia non olfaciunt nisi mediante respiratione ideoque intra aquas odorari non possunt. Cuius causam Aristoteles dixit esse, quia sine respiratione non elevatur illa membrana, quae operit olfactum, et ita manet clausus sicut oculus demissis palpebris. Galenus autem non admittit hoc operculum, sed dicit ideo non sentiri odorem intra aquam, quia sine respiratione non pervenit odor ad ventriculum cerebri, ubi ipse existimat odorationem fieri. Sed causa ista est insufficiens, quia si sensorium odoratus non est occlusum neque impeditum, cur species odoris non pervenient ad ipsum etiam sine respiratione?

Quid autem dicendum de animalibus, quae extra aquas elevantur et ibi respirant, licet intra illas etiam vivant, ut delphines, crocodili, ranae et similia? Respondetur ista animalia carere illa membrana, ut intra aquas sine respiratione odorentur, quando autem extra aquas respirant, multo melius poterunt odorari, non habendo illud operculum. Nec tamen existimandum est, quod hoc operculum ita est expansum super odoratum sicut palpebrae super oculos, nec quod possit elevari ab aere externo, sed ipsamet via, qua defertur odor ad interiorem partem, quia arcta est et dilatari potest, dicitur esse operculum ipsius odoratus, quia dum comprimitur operit et tegit, dum dilatatur dicitur elevari, ideoque non potest aliqua vi externa aperiri, sed solum actione ipsa animalis respirantis.

Primo obicitur contra ea, quae diximus de organo odoratus. Nam illud constituendum est tamquam organum odoratus, quod maiorem et propinquiorem sympathiam habet cum ipso obiecto odorabilis. Sed odor generatur sicco et calido et emittitur per fumosam exhalationem; de quo quaest. seq. Ergo organum odoratus ponendum est in allquo, quod magis participet de calido et sicco. Carunculae autem mamillares, quia prope cerebrum sunt, magis participant de humido et frigido; ergo in eis non est constituendum organum odoratus, sed magis in partibus narium interioribus, quae sunt cartilagineae et ita magis de siccitate participant, vel etiam in membrana exsangui aut in interioribus ventriculis cerebri, qui magis spiritibus animalibus abundant et ideo plus de fumosa exhalatione habere possunt. Et saltem ex hoc deducitur infirmam esse illam consequentiam Aristotelis, quod organum odoratus debet esse frigidum et humidum, quia debet esse in potentia ad calidum et frigidum, quod est odor. Nam potius debet esse actu calidum et siccum, ut actu possit esse proportionatum obiecto odorabili, sicut auditus et visus suis obiectis proportionantur, ut supra vidimus. Deinde, quia organum et potentia solum debent esse in potentia ad species intentionales sui obiecti, non ad realem eius immutationem, siquidem speciebus et non reali qualitate odoris actuatur. Non ergo bene infert Aristoteles, quod debet esse frigidum et humidum actu, quia debet esse in potentia ad calidum et siccum, cum solum sit in potentia ad species odoris, qui fit ex calido et sicco.

Confirmatur, quia supra diximus auditum et visum consistere in illo concursu nervorum, ne sint duae potentiae visivae vel auditivae in duabus pupillis vel auribus. Ergo similiter ne sint duo odoratus, non debent esse in duabus illis mamillis internis, sed in aliquo concursu nervorum.

RESPONDETUR in constitutivo organi potentiae requiri proportionem inter ipsum et obiectum, non similitudinis, sed receptionis, qualis est inter activum et passivum, quia obiectum comparatur active ad potentiam et ad dispositionem organi, sicut organum visus est perspicuum, quod est in potentia ad lucem et ad colorem, et aer ut immobilis est organum auditus, qui est in potentia ad motum seu sonum. Unde recte Philosophus probavit, quod organum olfactus habet esse in potentia, ut immutetur a calido et sicco seu exhalatione fumida calidi et sicci, et consequenter debet carere tali sicco et calido. Et cum in his, quae constant qualitatibus contrariis physicis, quantum caret de una, tantum habeat de alia seu praedominetur alia, oportet, quod si organum odoratus caret sicco et calido, praedominetur in eo frigidum et humidum. Exhalationes vero, quae a spiritibus animalibus fieri possunt, erunt in se odorabiles et imprimentes in organo. Unde hoc potius probat ipsas debere esse obiectum odorabile quam organum odorandi.

Ad id vero, quod dicitur contra consequentiam Aristotelis, iam responsum est, quomodo verificetur sicut in aliis sensibus visus et auditus, in quibus organum non proportionatur obiecto secundum similitudinem, sed secundum receptionem et proportionem potentiae receptivae ad actum.

Quod vero additur solum debere esse in potentia ad species intentionales, non ad ipsas reales qualitates, respondetur utrumque habere debere. Nam potentia in ratione potentiae recipit species intentionales et in ratione organi physice dispositi debet carere qualitatibus sui obiecti, sicut organum visus debet carere colore reali et auditus sono, nec sufficit carere speciebus coloris. Unde licet sensus solum debeat actuari intentionaliter a specie, physice tamen debet organum carere qualitate sui obiecti et consequenter esse in potentia ad ipsam tamquam actuabile et capax illius et tamquam carens ipsa, licet de facto non actuetur, alias si illam haberet et non careret illa, hoc ipso haberet impedimentum, ne universaliter et indifferenter possit ferri in colores et in odores etc.

Ad confirmationem respondetur duas aures vel duos oculos ita esse inter se distantes, ut non possint uniri nisi in occursu illorum nervorum. Ceterum carunculae mammilares sunt inter se coniunctae, et ita vel immediate uniuntur vel mediantibus nervis in eisdem mamillis concurrentibus ideoque in illis dicitur esse olfactus.

Secundo arguitur contra id, quod dictum est, odorem non diffundi realiter usque ad potentiam, sed sufficire, quod intentionaliter. Nam contra hoc videtur stare tum experientia tum ratio. Experientia, quia constat cerebrum refici odoribus suavibus, laedi vero gravibus. Hoc autem non fit sine reali mutatione, non vero sola intentionali, quia intentionali impressio non alterat physice. Item videmus, quod ventus ex adverso flans avertit odorem a sensu, e contra vero defert illum etiam a longissimo tractu, ut cum defert aeris corruptionem. Ergo signum est fieri hoc per realem ipsam odorum exhalationem, non per solam intentionalem immutationem, haec enim nec a vento fertur nec ab eo impeditur, cum fiat in instanti, utpote sine contrario. Denique constat, quod animalia respirantia ipsa respiratione attrahunt odorem, et si non respirant, non odorantur. Ergo signum est attrahere odorem realem, et non solum species eius, quia istae non indigent respiratione, ut attrahantur, quia immateriali actione diffunduntur sicut in aliis sensibus. Et hinc sumitur ratio, quia odor non sentitur in instanti, species autem intentionales in instanti diffunduntur, quia non habent contrarium, a quo retardentur.

Confirmatur, quia non requiritur fumosa exhalatio ex parte odorabilis, tum quia non in aquis et sub aquis emittitur odor, nec tamen ibi potest dari talis exhalatio; tum quia, alias res parvae et minuti pulveres citissime perderent odorem, quia cum continuo exhalent illum odorem, siquidem continuo sentiri possunt, et illi sunt ita minuti, citissime resolveretur illa qualitas per exhalationem, quod est contra experientiam, qua videmus diu durare.

RESPONDETUR negando antecedens. Et ad primam experientiam dicimus cerebrum laedi vel confortari odoribus, quia aliquando ipse realis odor pervenit usque ad cerebrum, si copiosus et fortis sit, et tunc realiter ipsum alterat laedendo vel recreando. Aliquando vero solum intentionaliter pervenit ad odoratum, et tunc solum recreatur delectatione intentionali, sicut visus in videndis rebus pulchris, ex quo etiam indirecte potest provenire ipsi corpori aliqua bona dispositio.

Ad secundam experientiam dicitur ventum flantem divertere aut afferre odores etiam quantum ad species intentionales, quia cum istae non traiciantur in instanti, sed per motum, ut statim dicemus, datur locus, ut illae partes aeris, in quibus species multiplicantur, aliorsum impellantur per ventum et impediantur a suo motu recto, quo traiciuntur, sicut idem contingit in speciebus soni, quae per motum diffunduntur. Hoc tamen non prohibet, quin etiam fumosa exhalatio realis emittatur ab ipso odorabili, et haec etiam per motum venti diverti possit, licet non in omnibus partibus aeris ista exhalatio derivetur.

Ad tertiam experientiam dicitur, quod animalia respirantia dicuntur attrahere odorem, non quia species ipsa attractione multiplicent aut trahant ad se, cum ipsae naturaliter deferantur tam ad animalia respirantia quam non respirantia, et ad ipsum odoratum perveniunt etiam in illis, in quibus respiratio non est. Sed illa, quae respiratione indigent, dicuntur attrahere species odoris, quia attrahunt aerem, in quo species illae sunt. Causa autem cur indigeant respiratione ista animalia ad odorandum, ut assignat Aristoteles in hoc 2. libro textu 100., lect. 20. apud D. Thomam et libro de Sensu et Sensato lect. 14., est, quia oportet in istis animalibus elevari seu laxari illam membranam vel operculum, quo odoratus operitur, ut transeant species ad ipsum, sicut palpebrae oculorum debent elevari, ut videamus; quae membrana cum in animalibus non respirantibus non habeatur, non indigent respiratione ad odorandum. Sed hoc non variat specie ipsos odoratus, quia non variat modum sentiendi et immutandi intentionaliter, licet variet aliquid accidentale circa indigentiam vel non indigentiam respirationis.

Ad rationem respondetur non traici species odoratus in instanti sicut species visibiles. Et disparitas est, quia licet species intentionalis non habeat formaliter contrarium, potest tamen generari dependenter ab aliqua alteratione seu motu habente contrarium, et non sufficit non habere contrarium, ut in instanti motus fiat, sed requiritur etiam, quod non dependeat a motu in sui productione, quia cum motus fiat in tempore, si ut generetur, dependet ab aliquo motu, simpliciter dependet a tempore. Dependent autem species odorabiles sicut et audibiles in sui prima productione ab aliquo motu alterativo vel locali, ut ostensum est. Unde cum primo generentur per motum, non possunt in progressu fieri instantaneae, quia iam earum natura ad motum determinata est, et saltem ratione primi motus non potest simpliciter fieri in instanti. At vero species visibiles etiam in sui prima productione non dependent ab alterations vel motu physico, sed solum a luce et perspicuo, quae sine motu physico operantur nec dependenter ab alterations physica.

Ad confirmationem respondetur bene posse sub aquis emitti exhalationem, cum videamus aquam calefactam a fundo exhalari et attenuatam ascendere, sive virtute solis sive vi ignis. Quod vero dicitur de minutis pulveribus et aliis rebus odoriferis parvae quantitatis, respondetur omnino consumi per exhalationes illas fumidas, si desint causae conservantes odorem et non sint multi pulveres simul, qui mutuo se adiuvent, sicut si esset corpus magnae quantitatis. Sed hoc non est aequaliter in omnibus neque omnia aeque cito consumuntur, tum quia non est solum attendenda parvitas quantitatis in istis rebus odoriferis, sed etiam dispositio et tenacitas vel efficacia, quam habent ad retinendum odorem; tum etiam, quia illa exhalatio fumida odoris tenuissima est, et ita licet continuo emittatur, non tamen potest tam cito totam vim odoris exhaurire.