ARTICULUS VI. QUID DE POTENTIA, ACTU ET MEDIO TACTUS.

Circa potentiam tactus sunt duae difficultates: Prima, quam Aristoteles movet in hoc 2. libro textu 106., an tactus sit unus sensus in specie atoma, an tantum unus genere. Secunda, an organum sensus tactus sit quaecumque pars corporis, an tantum nervus. Circa medium vero, quo species tactus communicantur, dubium est de medio interno, an sit caro superposita nervo vel aliquid aliud.

Circa primum videntur esse tactus diversae speciei, quia inter tangibilia inveniuntur diversae contrarietates, quae non possunt reduci ad unum genus et modum immutandi sensum, ergo debent constituere diversos sensus specie.

Consequentia patet, quia sensus distinguuntur penes diversum modum immutandi potentiam et eliciendi sensationem. Unde si sint diversae contrarietates non reducibiles ad unum genus et modum immutandi potentiam, oportet diversas potentias constitui. Antecedens autem constat, quia tactus attingit diversas contrarietates, ut sunt calidum et frigidum, siccum et humidum, fames et sitis, voluptas et dolor, quae non possunt reduci ad unum genus, quia sunt contrarietates primae, quia una non oritur nec derivatur ab alia; contrarietas enim inter calidum et frigidum est aeque prima atque contrarietas inter humidum et siccum, quia utraque est inter qualitates primas. Similiter voluptas et dolor, fames et sitis dicunt contrarietatem internam, et non alicuius externi tangibilis. Magis autem distat sensibile internum eiusque contrarietas a tangibili externo quam duo sensibilia externa, ut calor et sapor, cum externa per medium allquod attingantur, interna sine medio, ergo magis debent constituere diversos sensus quam sensibilia externa. In aliis autem sensibus videmus, quod tantum est una contrarietas, ad quam cetera reducuntur, sicut ad album et nigrum reducuntur aliae contrarietates colorum.

In hac difficultate Aristoteles nihil resolvit, licet eam proposuerit. D. Thomas in 2. de Anima lect. 22. licet inclinet in hanc partem, quod tactus sit unus sensus genere et plures in specie, tamen in quaest. de Anima art. 13. ad 17. et 1. p. q. 78. art. 13. ad 3. utramque partem ut probabilem admittit. Hinc est, quod etiam in hac parte discipuli D. Thomae sunt divisi. Nam Caietanus 2. de Anima in cap. 10., Flandria ibidem et Iavellus ibi q. 47. tenent, quod sint plures tactus specie. At vero Mag. Baņez 1. p. q. 78. art. 3. dub. 1. unica concl. de tactu tenet, quod est unus specie.

NIHILOMINUS probabilius videtur, tactum esse unum sensum secundum speciem atomam.

Et in hoc perfecte salvamus commune dictum, quod tantum sunt quinque sensus externi, quod absolute non salvaretur, si essent plures specie distincti. Hanc sententiam, ut diximus, probabilem reputat D. Thomas locis cit. et absolute eam docet opusc. 43. cap. 3.

ET RATIO sumitur ex eo, quod omnes illae contrarietates, quae dicuntur esse primae, conveniunt in uno genere proximo, quod est obiectum tactus, licet genus illud sit innominatum. Quod sic explico, quia licet calidum et frigidum, siccum et humidum sint primae contrarietates in genere naturali, possunt tamen convenire in genere intentionali, quatenus habent eundem modum immutandi sensum, scilicet cum contactu rei tangibilis et alteratione sentientis. Reducuntur etiam ad unam contrarietatem obiectivam, quia sentiuntur secundum aliquem excessum vel convenientiam ad temperamentum sensus, id est secundum convenientiam vel disconvenientiam ad ipsum sentientem. Quod autem hic excessus sit in calore et frigore, sicco et humido, materialiter et per accidens se habet. Reliquae autem contrarietates, ut famis et sitis, voluptatis et doloris, mollis et duri et aliae similes omnes reducuntur ad istas calidi et frigidi etc. in illisque fundantur, ut postea dicemus.

Et confirmatur, quia temperamentum animalis resultat ex omnibus quatuor qualitatibus et sic se habet, quod omnes respicit per modum constituentium temperamentum unum conveniens vel disconveniens animali, licet inter ipsas qualitates primas physice et entitative consideratas sint diversae contrarietates irreducibiles ad aliquam unam naturalem, bene tamen ad aliquam animalem, secundum quod temperamentum animalis est conveniens vel disconveniens. Et sic sub eodem modo sentiuntur, quatenus scilicet id, quod tangitur, congruit vel non congruit cum tali temperamento, sive congruitas sit in siccitate sive in frigore sive in qualibet alia qualitate, et hanc si excedat vel corrumpat, habebit inconvenientiam sive incongruitatem, et similiter contrarietas famis et sitis, voluptatis et doloris etc. omnes fundantur in ista convenientia vel disconvenientia primarum qualitatum, ut deserviunt temperamento animalis. Quare tactus non respicit primo et per se contrarietates physicas istarum qualitatum neque ipsas in se absolute consideratas, sed ut deserviunt ad constituendum temperamentum animalis, et sic reducuntur ad unam contrarietatem omnes illae contrarietates physice distinctae, scilicet ad convenientiam vel disconvenientiam ad temperamentum animalis.

UNDE PATET AD FUNDAMENTA OPPOSITA. Respondemus enim, quod in qualitatibus tangibilibus dantur plures contrarietates primo diversae materialiter et in genere naturali, ordinabiles tamen ad unam contrarietatem animalem, id est secundum temperamentum conveniens vel disconveniens ipsi animali. Cui subordinantur omnes illae aliae contrarietates, et sub ista formalitate respiciuntur a tactu, et sic habet unicam rationem formalem specie atoma. Quod vero dicitur voluptatem et dolorem, famem et sitim sentiri sine medio, imprimis etiam hoc dato solum esset accidentalis differentia, non essentialis, id est non in ipsa ratione formali et modo immutandi sensum, sed accidentalis, scilicet in ipso medio applicandi species sensui, quod pertinet ad applicationem seu instrumentum, non ad formalem rationem sensus. Et deinde dicitur, quod etiam illa sentiunt intra per aliquod medium, quatenus quaelibet pars non sentit, quod sibi supra ponitur aut inhaeret; sed quod sibi contiguum est in parte proximiori, et sic utitur illa parte tamquam medio interno et sentit per illud, ut iam supra q. 4. advertimus et iterum q. 7. explicabimus. Quod autem dicitur magis distare sensibile internum ab externo quam duo externa, respondetur magis distare quantum ad illam rationem accidentalem utendi illo sensibili externo vel interno, sed non in ipsa ratione formali specifica, quae est ratio mutandi sensum; in hoc enim conveniunt internum et externum tangibile, non tamen duo externa sensibilia sicut sapor et odor et similia. In aliis autem sensibus datur una contrarietas, quae sit una non solum cognoscibiliter et obiective, sed etiam physice et materialiter. In tactu autem solum invenitur una contrarietas ut pertinens ad convenientiam vel disconvenientiam temperamenti animalis, ut explicatum est, licet maneant plures contrarietates primae in genere physico.

Circa organum tactus constat in toto corpore nos sentire, quando ab aliquo tangimur, quod necessarium fuit animali, ut posset in omni parte se conservare a nocivis et amplecti ea, quae sunt convenientia. Difficultas est de partibus sentientibus, ut de carne et nervis, an aequaliter in illis sit organum tactus et potentia tangendi, an vero solum in nervis. Et loquimur de partibus sentientibus, quia aliquas ipsa experientia constat non sentire, quia nimium sunt terrestres, ut ungues, capilli et similia.

Sententia Aristotelis collocat tactum in nervis sub carne. Dicit enim in hoc 2. libro textu 116.: "Quare manifestum est, quod intus sit tangibilis sensitivum. Sic enim utique accidit, quod et in aliis; apposita enim super sensorium non sentiunt, super autem carnem posita sentiunt, quare medium tactus est caro". Ubi solum carni attribuit esse medium, non organum.

Haec auctoritas RATIONEM insinuat de se satis difficilem, quia si ideo organum tactus attribuitur nervo, quia non potest sentiri, quod ponitur supra sensum, sentimus autem per tactum aliquid positum supra carnem, et sic caro non est organum, potius hac ratione deberet attribui carni sensorium tactus, quia caro licet sentiat, etiam habet medium, quo sentiat, scilicet cutem, et ita tangit rem non immediate positam supra se, sed supra aliquid distinctum, internum tamen; nam medio externo certum est tactum carere. Quodsi dicatur carnem etiam detracta cute sentire, hoc idem instatur in nervo, quia denudata carne adhuc sentit, et quidem vehementissime, et tunc dicimus, quod sentit nervus non in ea parte, cui superponitur sensibile, sed ratione partis proximioris. Cur ergo non poterit idem dici de carne, quod detracta cute sentit id, quod superponitur, ratione partis immediatae?

Ceterum Aristoteles non videtur sumpsisse carnem, in qua negat esse organum tactus, pro carne, ut distinguitur a cute, sed totum illud, quod est caro, cum cute pro eodem sumitur, quia cutis se habet sicut pars quaedam seu terminus carnis. Unde quando dicit carnem esse medium, non condistinguit carnem a cute, sed totum hoc est medium. Quod vero aliqua pars illius carnis vel terminus eius, qui est cutis, dicatur habere rationem medii, non est ad propositum, quia medium semper habet poni aliquid distinctum et distincti temperamenti, sicut nervus et caro, quae sunt partes distinctae et heterogeneae, sed caro et cutis sunt homogeneae, quia cutis solum est extremitas carnis. Quodsi hoc sufficeret. ut diceretur medium, idem diceremus de carne, quod una pars illius sit medium et alia organum. Imo currit eadem difficultas de cute, quae etiam sentit tangibilia, quomodo posset ipsamet esse organum et medium et sentire rem superpositam, nisi negando rationem Philosophi.

Quod vero dicitur nervum detracta carne sentire si pungatur, dicimus, quod si totaliter et ex omni parte caro detraheretur, ita ut non posset tangi mediante carne, nervus forte non sentiret id, quod sibi immediate apponeretur, quia nervus se solo est nimium terrestris sicut ossa et pili, a carne autem mollificatur. Unde dicit Aristoteles 2. de Partibus Animal. cap. 8. et in hoc 1. de Anima textu 79. "quod nervi, pili et ossa, non habent in se aliquem sensum". Quare si totaliter detrahatur caro, nullam sensationem exercebit. Et ideo S. Thomas 2. de Anima lect. 22. dicit, quod caro non est organum tactus, sed medium connaturale. Secundo dicitur, quod dato quod nervus sentiret in illo casu, id esset indirecte, et non per medium connaturale, sed una pars nervi sentiret punctionem non sibi superpositam, sed proximioris partis, quod non erit connaturale, nec per lineam rectam obiecti tangibilis in organum, sed quasi ad latus.

Cur autem similiter non dicemus, quod caro sit organum tactus sentiendo non id, quod sibi immediate superponitur, sed quod proximae parti? Respondetur esse disparem rationem, quia caro cum non habeat aliquid sibi suprapositum sicut nervus, quod deservire possit, ut connaturaliter et per directam emissionem aliquid tangat, ideo non potest connaturaliter esse organum tactivum, id tamen potest convenire nervo, quia connaturali modo habet carnem supra se tamquam medium, quo sentiat, eo vero deficiente per accidens et indirecte et minus connaturaliter potest sentire id, quod proximiori parti apponitur, caro vero quia non habet quomodo directe tangat per aliquid superpositum, non mirum, quod etiam indirecte non possit tangere.

Quodsi dicas: Nam si in oculo et aliis sensibus semel deest medium internum, quod est pars organi, ut pupilla in oculo, non potest videre, ergo si caro est medium in sensu tactus, remota carne non sentiet nervus. Respondetur esse disparem rationem de tactu et aliis sensibus, quia in aliis requiritur organum seu medium internum, ut per illud possit haurire species, et illud est determinatum in certa parte corporis, ita quod eo remoto nihil remanet, quod directe vel indirecte possit haurire species. In tactu vero propter eius magnam necessitatem in toto corpore animalis et in partibus eius, non requiritur ad hauriendum species alia dispositio, quam ut possit fieri contactus cum ipso obiecto. Hoc autem connaturaliter quidem et directe, id est ad tangendum per lineam rectam, fit convenienter per carnem superpositam nervo. Si tamen ea removeatur, adhuc remanet locus contactui ad obiectum tangibile in ipso nervo, non quidem per lineam rectam, quia sic sentiret aliquid sibi immediate superpositum, sed solum indirecte et coniunctum parti viciniori.

Circa medium tactus extemum aliqui dixerunt dari medium externum, quod intericiatur inter corpus et rem tangibilem, quod attribuitur Averroi, idque videtur sumi ex Aristotele 2. de Anima textu 113. et 114. Cum vero urgetur, quod etiam illud corpus medium, sive sit aqua sive aer, etiam potest sentiri, cum est nimis calidum et frigidum, respondetur id esse, quia non sunt ista elementa in sua naturali dispositione; si enim in ea essent, non sentirentur. Ceterum hoc falsum apparet, cum in ipsa naturali dispositione aqua habeat excessum frigoris et ignis excessum caloris seu calorem summum, ergo maxime ibi sentiretur.

Et idem est de quovis alio corpore, quod immediatum sit ad superficiem animalis. Nam si qualitates in illo intendantur, procul dubio sentitur a tactu. Ergo tactus non requirit medium externum, sed potius contactum immediatum. Ad hoc enim ordinatur iste sensus, ut ea, quae immediate tangit animal, possint ab eo sentiri, sicut sentimus corpora dura vel mollia immediate superposita carni.

Contra id, quod diximus de medio et organo tactus, sentit P. Suarez libro 3. de Anima cap. 27. putans, quod sensibile positum supra sensum non repugnat, quod sentiatur. Quod etiam alii auctores sentiunt, ut supra praec. quaest. retulimus, et probabile iudicant Conimbric. libro 2. de Anima cap. 11. q. 3. art. 3. in fine. Fatetur tamen Suarez in cap. 26. non posse ab ipso sensu sentiri qualitatem organo proprio inhaerentem. Ducit autem argumentum ab experientia: Videmus enim non solum nervum, sed etiam carnem sentire, ut si caro pungatur vel vena; ergo non solum nervus sentit, sed etiam aliae partes. Nec dici potest quod caro sentit tamquam organum. Contra enim est, tum quia experientia debet in hac parte praeponderare; videmus autem nos in cute et carne actu sentire. Cur ergo negabimus ibi elici sensationem et consequenter esse organum tactus, et non solum medium? Tum quia in pulmone, in hepate, in corde non dantur nervi, et sentitur dolor. Ergo non solum nervus est organum tactus.

Confirmatur, quia Aristoteles maxime posuit sensorium tactus in corde libro de Sensu et Sensato, lect. 5. apud D. Thomam, et tamen ibi nervus non est.

RESPONDETUR solutione data inter arguendum, quae sumitur ex Aristotele hoc 2. libro textu 111. et ex D. Thoma ibi lect. 22., ubi inquit, quod inefficax est argumentum ad probandum, "quod caro sit sensus tactus ex eo, quod statim ac tangitur fit sensus"; non enim fit in ipsa, sed in nervo coniuncto. Unde non praeponderat experientia in hac parte, nec nos negamus illam, sed dicimus experientiam monstrare, quod si caro pungatur, fit sensus, non tamen monstrat, quod fiat ab ipsa carne, et non in nervo coniuncto, sicut posita specie in pupilla statim sentimus visionem, non tamen constat, an fiat a pupilla, an a nervo visorio. Ad aliam replicam dicitur etiam in illis partibus dari nervos aut aliqua principia nervorum, qui ob suam subtilitatem satis vehementer sentient; vel etiam in partibus illis propinquis vel contiguis dantur nervi, a quibus fiat ipsa sensatio.

Ad confirmationem respondetur iam supra aliquid de hoc tractatum esse. Circa radicale enim principium sensuum est duplex celebris sententia: Altera Aristotelis, qui dicit cor esse principium et radicem sentiendi, ut in loco cit. in argumento et in 2. de Generat. Animal. cap. 6. et libro 3. cap. 2. Specialius tamen videtur ponere tactum et gustum in corde, alios in cerebro. Contraria sententia est Galeni 8. de Usu Partium cap. 4. et aliis locis, in quibus principium sensuum dicit esse cerebrum. Et huic sententiae videtur subscribere D. Thomas 3. p. q. 8. art. 1. et art. 6., ubi omnem virtutem sensitivam dicit esse a capite. Et videri etiam potest in 3. dist. 13. q. 2. art. 5. et opusc. 43. cap. 4. Sane cor dici potest principium radicale sentiendi quantum ad subministrationem caloris vitalis. Ceterum quantum ad temperamentum et modificationem talis caloris et subministrationem spirituum animalium, prout requiritur ad operationes sensitivas, praesertim perfectas, sine dubio cerebrum est prima radix et principium sentiendi, tum quia in cerebro initiantur nervi, per quos spiritus animales subministrantur, ut ex anatome constat; tum quia laeso cerebro cessat sensatio et obstructis meatibus cerebri animal dormit, et posito nimio conatu et attentione ad sentiendum, cerebrum dolet, non cor.

Est tamen pro Aristotele argumentum, quia cor prius formatur in animali quam cerebrum, et statim sentit, quia palpitat, et si ibi pungatur, se retrahit; ergo sensus tactus originatur a corde. Similiter decapitato homine adhuc cor sentit et brevi tempore palpitat et si pungatur sentit. Ergo sensus tactus radicatur in corde.

Respondetur hoc argumentum solum procedere de tactu, quia quoad alios sensus desunt organa sublato capite. Adhuc tamen de tactu non convincit, tum quia licet cor formetur ante cerebrum, tamen in illo motu palpitationis non sentit, est enim ille motus potius partis vegetativae quam sensitivae tamquam principium motuum vitalium, non formaliter sensus. Nec scimus, si cor pungatur in illo imperfecto statu, quando prius est formatum quam caput, si pungatur, an se retrahat. Quis enim hoc vidit, cum cor tunc sit intra matricem animalis generantis, nec possit ibi videri an se retrahat, si pungatur? Decapitato autem homine cor non sentit dolorem, quia iam deest phantasia et consequenter non movetur appetitus, in quo formaliter est actus doloris. Quod vero in corde sentiatur dolor et tristitia et ira, ideo est, quia ibi est appetitus irascibilis, et ad hoc sentiendum etiam participat influxum et spiritus animales a cerebro.

Secundo arguitur: Quia in carne est temperamentum magis delicatum et reductum ad mediocritatem quam in nervo, utpote minus terrestre, ergo maxime est in potentia ad patiendum a qualitatibus excessivis, quas solum sentit tactus, ut quaest. seq. dicemus, et sicut aer est melius receptivus quam terra, ita temperamentum aereum, quod correspondet carni propter suam raritatem, magis quam terrestre, quod correspondet nervo, unde Aristoteles libro 2. de Partibus Animal. cap. 1. et 5., in 1. de Historia Animal. cap. 4. dixit carnem esse sensorium tactus.

RESPONDETUR probare argumentum, quod caro habet temperamentum aptum ad praecise recipiendum et ebibendum species tangibiles, non tamen ut ibi fortius imprimatur species, ut ita eliciatur sensatio. Experimur autem minus sentiri, quod levius tangitur, et sic ad tactum non sufflcit facilitas recipiendi, sed etiam fortiter imprimendi, et ad hoc magis conducit illud terrestre temperamentum nervi cum aliqua mollitudine. Ad Aristotelem autem dicimus, quod nomine carnis intelligit non carnem nudam, sed includentem nervum, sicut lingua dicitur gustare ratione nervi in ea inclusi. Videantur etiam, quae diximus quaest. praec. ostendendo, quod sensibile supra sensum non sentitur, et argumenta ibi soluta.

Restabat agere de sufficientia divisionis in quinque sensus externos. Sed res est parvae difficultatis et a D. Thoma sufficienter explicata 1. p. q. 78. art. 3. et in 3. de Anima lect. 1. et ex dictis sufficienter intelligi potest.