ARTICULUS III. QUID SIT SONUS ET IN QUO SUBIECTO SIT.

Sonus definitur, quod est "qualitas sensibilis ex forti percussione seu collisione corporum sonantium et medii resilientia resultans".

Et quidem "qualitas sensibilis" ponitur pro genere. Constat enim, quod sonus est obiectum proprium alicuius sensus, scilicet auditus, ergo debet esse qualitas eaque pertinens ad tertiam speciem, siquidem est passibilis qualitas, a qua passio causatur in sensu. Nec iste sonus est motus, sed causatur a motu, tum quia motus est sensibile commune, non proprium, tam quia differentiae motus sunt tardum aut velox et similia, soni autem acutum, grave etc.

Quod vero attinet ad differentiam soni, quia essentiales et intrinsecae differentiae nobis perspectae non sunt, eas ex effectibus aut causis extrinsecis circunscribimus. Cum autem ad generandum sonum tria corpora debeant concurrere, ut advertit S. Thomas 2. de Anima lect. 16., scilicet percutiens, percussum et confractum seu medium resiliens, licet aliquando idem sit corpus percussum et resiliens seu confractum, ut cum ipse aer partem aeris collidit, ut in sonitu ventorum, explicatur definitio soni per ordinem ad duas causas per se requisitas ad sonum, scilicet efficientem et materialem. Efficiens explicatur per hoc, quod dicitur "resultans ex forti percussione". A corporibus enim ut percutientibus et frangentibus medium effective fit sonus, et ab ipso sono emanant species ad auditum. Requiritur autem, quod percussio sit fortis, id est cum resistentia aliqua percussi, et non cedendo. Causa vero subiectiva seu materialis explicatur in "medii resilientia". Ibi enim, scilicet in medio, subiectatur fractio et consequenter sonus, ut statim dicemus.

Additur denique illa particula "corporum sonantium" ad expendendum, quod non quaelibet corpora edunt sonum, sed ut sint sonantia, requiruntur aliquae conditiones, quas breviter enumerat S. Thomas dicta lect. 16. et lect. 17. in principio ad textum 85. Prima, quod corpora sint dura vel saltem cum aliqua vi sint fractiva aeris, sicut etiam ventus frangit aerem, licet non sit corpus durum, aut cum virga aerem percutimus, aut cum intra nubem spiritus disrumpitur. Si vero corpus sit molle aut facile cedens, ut capilli, lana, spongia et similia, sonum non faciunt. Secunda, quod habeant superficiem lenem, ita quod una pars non superemineat alteri, quia ubi non est uniformis superficies, aer inclusus inter corpora collidentia non uniformiter frangitur nec cum impetu aut concitatione, quia cum partes sint inaequales, quae supereminentior est, detinet partem aeris fracti et cessare facit motum, non concitat. Concitatio enim et quasi subita fractio medii sonum generat ideoque collisio facta intra aquam non generat sonum, quia propter crassitudinem medii non potest fieri concitata confractio. Aliae duae conditiones requiruntur ad sonum, ut melius fiat, scilicet ut corpora sint concava, sicut cum manus se collidunt, quia plus aeris includitur intra concava et sic multiplicatur fractio et fit maior sonus. Altera, quod corpora se percutientia habeant plus aereae compositionis quam terrestris, ideoque plus sonat aes vel argentum quam plumbum vel ferrum. Et ex hoc patet, quare etiam requiratur resilientia seu confractio medii, quia corpora percutientia non generant sonum nisi faciant ictum, neque ictus fit nisi in ipsa aeris fractione et concitatione, qua expellitur.

Circa subiectum soni dubium est in duobus: Primum, an sonus recipiatur in corpore percutiente vel percusso vel in medio in ipso refracto. Secundum, an sonus iste realis deferatur usque ad aliquam distantiam, et species eius inde deferantur ad auditum; an incipient deferri ab ipso primo motu, quo excitatur sonus, et per quod medium deferantur istae species.

AD PRIMAM PARTEM DUBII respondetur corpora se percutientia esse quasi effectiva soni, subiectum autem, in quo est in actu, esse ipsum medium confractum. Ita D. Thomas 2. de Anima lect. 16. ad textum 77. ubi inquit: "In corpore sonante non est sonus nisi in potentia. In medio autem, quod movetur ex percussione corporis sonantis, fit sonus in actu. Et propter hoc dicitur, quod sonus in actu est medii et auditus, non autem subiecti sonabilis". Videatur Mag. Baņez 1. p. q. 78. art. 3. de Auditu dub. 3., P. Suarez libro 3. cap. 19., Carmelitani disp. 11. q. 2. § 2., Conimbric. 2. de Anima cap. 8. q. 1. et alii.

Ratio est, quia in eo subiectatur sonus, ubi et motus, quem sonus comitatur. Motus autem non subiectatur in corporibus percutientibus; haec enim movent effective, non vero moventur, ergo in corpore ex percussione confracto, quod est medium seu aer collisus. Licet enim corpus percussum non semper repercutiat, sed solum patiatur motum percutientis, ut cum quis verberatur, tamen in ipso corpore percusso non fit motus fractivus aeris, sed solum contactivus illius, et ita si quis verberaretur in vacuo, esset percussus et pateretur motum, non tamen esset sonus. Et intra aquam cum piscis alium movet vel impellit, percutit illum, nec tamen fit sonus ibi, ut dicemus, quia aer non frangitur. Ergo motus fractivus seu collisivus medii solum est in ipso medio et consequenter etiam sonus, quia sonus sequitur motum, non ut praecise est contactivus, sed ut confractivus aeris. Nam ut contactivus praecise, saepe se tangunt plura corpora in aere vel intra aquam, ut cum duae manus aversae se tangunt, cum duo corpora non collidendo sed premendo fortiter se tangunt, et tamen non fit sonus. Conveniens etiam est, ut quia sonus est qualitas non diu subsistens, sed fluens, etiam in subiecto fluido, quale est aer confractus, subiectetur.

AD SECUNDAM PARTEM DUBII, quod attinet ad subiectum soni realis, qui extra auditum fit in aere extrinseco, dicimus subiectari sonum in toto illo aere seu medio, in quo fit motus confractivus eius. Quod sumitur ex D. Thoma 2. de Anima lect. 16. circa textum 80., ubi inquit: "Considerandum est, quod generatio soni in aere consequitur motum eius, ut dictum est. Sic autem contingit de immutatione aeris apud generationem soni, sicut de immutatione aquae, cum aliquid in aquam proicitur. Manifestum est enim, quod fiunt quaedam gyrationes in circuitu aquae percussae, quae quidem circa locum percussionis sunt parvae et motus est fortis. In remotis autem gyrationes sunt magnae et motus debilis, et tandem motus evanescit et gyrationes cessant". Quare sonus in toto illo corpore realiter subiectabitur, ubi motus percutiens aerem subiectatur percussione illa gyrativa; ibi enim sonus generatur. Et quod in illas gyrationes aer moveatur, signum est, quia sonus non solum auditur per lineam rectam, sed a quocumque latere, vel etiam si retro aut ante fiat; ergo sonus non emittitur sicut lux per lineam rectam, sed in gyrum. Et eodem modo species soni emittuntur proportionate ad generationem soni. Ubicumque ergo subiectatur talis motus gyrativus seu confractivus, subiectatur et sonus.

Ex quo sequitur aliquando sonum realem pervenire usque ad ipsas aures et tam fortem esse posse, ut ingrediatur intus ad aurem auditus. Patet hoc, quia si sonus generatur et multiplicatur per aliquam distantiam, si intra illam sint aures, utique ad ipsas perveniet sonus realis. Sed tamen, quod ingrediatur ipse sonus per foramen aurium interius, raro continget, quia in ipsis aurium anfractibus valde detinetur commotio illa aeris et frangitur. Sed tamen si quis habeat abscissam auriculam, poterit sine isto impedimento ingredi motus aeris et sonus realis intus, aut etiamsi tanta sit aeris commotio, ut ab illis auriculae anfractibus non possit totaliter consumi et evanescere. Non tamen est necesse, quod aeris motus seu sonus realis perveniat usque ad aures, ut audiatur, sicut D. Thomas advertit in 2. dist. 2. q. 2. art. 2. ad 5., ubi dicit: "Quaedam deferri ad sensum secundum esse spirituale et materiale, sicut species odorum cum permixtione fumali evaporationis, tamen species extenditur ultra fumalem evaporationem. Et similiter est de sono et motu". Sentit ergo, quod sonus emittit species etiam ultra spatium, in quo realiter generatur, et cum sonus percipiatur mediantibus speciebus, poterit percipi etiam, ubi motus et sonus realis non est. Deinde id constat, quia audimus intra parietes inclusi, imo et pisces audiunt sub aqua sonum generatum in aere, ut supra diximus quaest. praec., et tamen motus aeris et consequenter realis sonus per parietes non transit neque aquam commovet; ergo species ultra transeunt quam realis sonus. Et certe cum a longo tractu, ut ab una leuca vel amplius, auditur sonitus cymbali aut tormenti bellici in brevissimo tempore, quomodo putandum est totem illum aerem moveri aut tam cito agitari, ut sonus realis perveniat ad aures, sicut videmus ipsa experientia. In beatis etiam post resurrectionem in coelo vox, quam formabunt in ore, deferetur per coelum ad aliorum aures, et tamen non movebit reali sono seu motu coelum, per quod deferetur.

AD TERTIAM PARTEM dubii, scilicet unde incipiant emitti species intentionales soni, non est facile id explicare. Nam si incipient emitti ab illa parte, ubi cessat sonus seu motus realis, sequitur, quod cum ibi languescat et evanescat motus, etiam species soni non repraesentent sonum nisi tenuem et remissum et sic numquam possemus vehementem sonum audire. Si vero incipiunt emitti species, ubi incipit tota ipsa soni vehementia, ergo simili ratione, qua a primo motu seu gyratione soni incipit species emitti, emittetur etiam species a secunda et tertia parte motus seu gyratione, quae multiplicatur in aere et generatur post primam; de omni enim parte motus seu gyrations est eadem ratio, quod species emittat. Et sic quilibet sonus percipietur per multiplicatas species, quot scilicet fuerint illae gyrationes seu motus multiplicati, et sic fiet quaedam confusio in omni sono perceptis tot sonis, quot species e gyrationibus illis emittuntur, quod est contra experientiam.

Deinde quia species soni successive deferuntur ad auditum, non in instanti, et stante vento contrario non deferuntur, sed dissipantur, et hoc non est ex ipsa ratione intentionalis speciei, quia haec non habet contrarium nec resistentiam, et sic in instanti fiet nec ab opposito vento impedietur, sicut nec species visibiles. Ergo id habet ex ratione motus et soni realis, mediante quo species ipsae deferuntur, et sic in instanti non traiciuntur ad aures et ab opposito vento dissipantur.

Respondetur, quod sine dubio statim atque generatur sonus realis, etiam eius species emittuntur, licet sonus ipse realis et motus per aliquod spatium etiam multiplicetur, siquidem si aliquis apponat aurem illic, ubi primo sonus generatur, percipiet illum, sicut et in qualibet alia parte spatii, ubi durat sonus realis et multiplicatur. Ergo iam ibi dantur species soni; sine ipsis enim non erit auditio, non ergo emissio specierum incipit, ubi sonus realis desinit.

Ad replicam vero contra hoc dicitur, quod licet quaelibet gyratio emittat speciem suam minoris ac minoris soni, tamen quia omnes per modum unius continuantur a vehementiori usque ad remissiorem, ideo non faciunt confusionem aut complicationem multorum sonorum in auditu, sed coordinationem et continuationem. Species autem illae sic coordinatae et continuatae plus durant quam motus ipse et sonus realis, et ita licet ipse languescat et evanescat, tamen species a vehementiori gyratione impressae durant et movent, licet ipsa distantia etiam diminuat vigorem specierum repraesentantium sonum, sicut etiam fit in ipsis speciebus visibilibus, quae quanto longiorem angulum efficiunt, tanto debilius repraesentant. Sic species audibiles quanto maiorem efficiunt orbem et gyrationem, tanto debilius repraesentant sonum, utpote magis a distanti. Quare semper vehementius repraesentatur sonus ab illa parte, unde primo emanavit, quia ibi etiam fuit motus efficacior, licet illa etiam species longitudine spatii debilitetur et tandem evanescat.

Ad secundam respondetur, quod species audibiles non deferuntur in instanti, sed successive, quia magis materiales sunt et dependentes a motu locali et alteratione, a quo non dependent species visibiles, quae solum dependent a luce, cuius diffusio etiam instantanea est. Et licet species audibiles non habeant contrarium, in quantum intentionales sunt, habent tamen dependentiam in sui productione ab aliquo habente contrarium, scilicet a motu locali vel alterationis, mediante quo producuntur. Species autem visibiles neque habent contrarium nec in sui productione dependent. Si autem semel species audibiles successive traiciunt, potest ventus divertere aerem, in quo sunt, et impedire, ne veniant ad auditum.

INQUIRES: An sonus quando primo generatur, debeat primo generari in aere confracto a corporibus percutientibus, an etiam possit generari in aqua.

Respondetur de hoc esse diversas opiniones. Nam quidam antiquorum, praesertim ex interpretibus Graecis Aristotelis, censent etiam intra aquam posse generari sonum. Et Conimbric. id etiam reputant probabile 2. de Anima cap. 8. q. 1. art. 2. Et absolute id sentit P. Suarez libro 3. de Anima cap. 19. n. 3.

Communiter autem interpretes Latini, prasertim D. Thomas, censent requiri aliquem aerem ad generandum sonum. De quo etiam videri potest Mag. Baņez 1. p. q. 78. art. 3. de Auditu, dubio 3. Itaque prima soni realis generatio aerem requirit, quem feriat, potest tamen continuari per aquam etiam sonus realis, et multo melius traiectio specierum intentionalium potest fieri per aquam.

Sumitur haec resolutio ex D. Thoma 2. de Anima lect. 16., ubi prius loquens de medio, ubi sonus auditur (quod utique est medium diffusionis), dicit melius audiri in aere quam in aqua. Subdit tamen de medio, ubi primo generatur sonus, "quod necessarium est ad soni generationem in aere vel aqua, quod aliqua corpora firma et dura percutiant se invicem et percutiant aerem". Igitur quando etiam ex aqua generatur sonus, ut cum fluxus maris aut pubes se collidunt, debet aliquis aer frangi.

Et ratio est tum ex ipsa experientia, quia infra mare pisces quantumcumque grandes et velocissimi in suo motu non faciunt sonum neque audiuntur. Si autem saltent extra mare, statim audiuntur. Et ipsa aqua maris etiam in profundo movetur aliquando velocissime et impingit ad rupes vel ad alia loca solida intra mare, nec tamen sentitur aliquis sonus. E converso vero in fluviis, si aqua sit parum profunda et impingat ad saxa, statim auditur, quia etiam aerem percutit. Tum etiam ratione, quia ut fiat sonus, oportet, quod corpus medium inter percutiens et percussum ita frangatur, quod velociter et quasi subito impellatur; si autem languide feratur neque confestim exeat, non excitatur sonus. Aqua autem propter sui crassitiem non potest ita premi, ut confestim exeat, sed paulatim dilabitur ideoque non est aptum medium ad excitandum sonum. Quod vero iam excitatus in aere per aquam ipsam deferri possit, constat, quia pisces intra aquas positi audiunt, imo intra parietes audimus intrantibus speciebus per corpus solidum vel eius poros. Imo et ipse motus realis, quo editur sonus, non repugnat aquam commovere; sicut sonitus tormenti bellici prope aquas explosi etiam gyrationes facit in aqua, et a magnis tonitruis etiam nubes ipsae moventur, quae sunt vapores aquae.

Obicies Primo: Sonus definitur ab Aristotele textu 85. per motum, et vocem dicit esse percussionem seu motum aeris respirati, ut patet textu 90. Ergo non bene ponitur, quod sit qualitas. Si dicatur loqui Aristotelem in sensu causali, quia motus est causa soni, adhuc urget difficultas, quia motus localis solum producit ubi, non qualitatem, quae solum fit per alterationem. Quomodo ergo sonus est qualitas, si causatur a percussione, quae est motus localis?

Confirmatur, quia sonus sic productus nec est qualitas prima nec secunda neque transiens aut permanens, ergo nulla. Antecedens probatur: Non est qualitas prima, quia non calor aut frigus etc., quae sunt primae qualitates. Non est secunda, quia non est mixta ex his neque ex illis resultat. Non est permanens, quia non durat nisi durante motu, qui est transiens. Non est transiens, quia est terminus motus, et sic in illo quiescit et cessat motus. Unde neque est in tertia specie qualitatis, quia nec alterationem causat nec ab ea causatur.

RESPONDETUR Aristotelem locutum esse in sensu causali, cum sonum appellat motum; quod de voce dicit S. Thomas ibi lect. 18. Et ad instantiam respondetur in illa ruptione et confractione aeris, quae prout divisio est motus localis, inveniri et iam motum alterationis adiunctum, productivum soni, non quidem alterationem producentem dispositiones ordinatas ad corruptionem substantialem, sed alterationem late sumptam, qualis poterit inveniri etiam cessante motu coeli, ut impulsio, illuminatio et similes. Quia autem motus ille aeris fit ab aliquo impulsu, qui est qualitas, et cum aliqua addensatione aut rarefactione, poterit etiam refrangendo subtiliter aerem producere qualitatem maxime affinem et dependentem a motu, quae est sonus, sicut motus ipse est dependens ab impulsu, quae est qualitas, vel ab aliqua addensatione aut rarefactione aeris. Itaque motus localis praecise non producit nisi ubi, ut tamen fit cum impulsu aut aliis qualitatibus, etiam qualitatem potest producere.

Ad confirmationem respondetur non esse adaequatam illam divisionem qualitatis in primam et secundam, sed posse dari aliquam, quae nec sit prima nec orta ex primis, ut diaphaneitas (invenitur enim etiam in coelo), opacitas, impulsus et similiter sonus.

Quod vero dicitur de qualitate permanente vel transeunte, respondetur, quod sonus est qualitas transiens, non quia non sit qualitas in facto esse, sed quia eius conservatio dependet ab aliquo transeunte, scilicet a motu, sicut etiam impulsus datur per modum transeuntis, quia datur ut dependens ab impressione impellentis. Et sic D. Thomas lect. illa 16. vocat sonum qualitatem non habentem esse fixum et quiescens. Unde sonus incipit ad modum motus, sicut qualitates, quae per motum producuntur ut q. 21. Phys. dictum est. Et sic patet, quomodo possit sonus ad tertiam speciem qualitatis pertinere, quia et causatur ex aliqua alteratione late sumpta et causat alterationem intentionalium specierum.

Secundo arguitur: Quia non requiritur percussio corporum sonantium ad sonum, ergo male ponitur in definitione.

Antecedens probatur: Cum pannus vel papyrus rumpitur, fit sonus, nec tamen corpora dura se percutiunt, et cum virga verberatur aer non tangendo corpus durum, et cum castanea ad ignem edit sonitum, et nubes se collidunt, fit sonitus sine percussione corporis duri.

Denique si requiritur illa collisio fortis et velox, quia motus languidus non causat sonum, ergo omnis generatio soni erit violenta, quia illa collisio fit motibus contrariis, atque adeo non potest uterque esse naturalis.

RESPONDETUR, negando antecedens. Ad primam probationem dicitur quod in divisione panni vel papyri fit percussio aeris, eo quod cum impetu scinditur. Sufficit autem percussio ad aerem, ut fiant sonus, licet non fiat ad aliud corpus durum; aliquando enim aer habet non solum rationem medii confracti, sed etiam corporis percussi, ut 2. de Anima lect. 16. notat D. Thomas, et patet in sono excitato a vento, in sonitu castaneae vel bombardae et similium. Unde illa tria corpora, percutiens, percussum et medium fractum, non semper requiritur, quod sint distincta materialiter, sed idem corpus, scilicet aer potest esse percussum et confractum. Unde supra diximus non requiri de necessitate ad generationem soni corpora dura, sed sufficit confractiva aeris. Et sic patet ad exempla omnia, quae afferuntur.

Et ad ultimam partem argumenti dicitur, quod licet motus requisitus ad sonum sit violentus respectu corporis percussi, non tamen respectu generationis soni. Sic enim stat bene, quod actio respectu unius effectus sit violenta, et non respectu alterius, ut proiectio sagittae sursum vel elevatio exhalationem et agitatio eius violentae actiones sunt respectu acquisitionis loci sursum, non tamen respectu calefactionis vel addensationis aut rarefactionis, quae sequitur ad illum motum. Sic percussio aeris et sonatio est violenta percusso, non violenta sono.

Ultimo arguitur contra id, quod diximus de subiecto soni. Nam si est aer collisus, ergo ubi fuerit multum de aere, erit multus sonus, et ubi parum aeris frangitur, erit parvus sonitus, cum tamen e contra accidere videamus. Nam in pulsatione cymbali parum de acre frangitur, scilicet illud, quod est inter linguam et oram cymbali, et tamen longissime auditur. E contra vero si plumbum aut ligna centies maiora se percutiant, non edunt tantum sonum sicut cymbalum, et tamen multo plus aeris percutiunt.

Item diferentiae sonorum non sumuntur ex aere colliso, sed ex corporibus percutientibus; inde enim discernimus, quod iste sit sonus cymbali, ille lapidum vel lignorum, ille gravis, alter acutus. Quod totum non potest ad aeris collisionem reduci, sed ad qualitates corporum percutientium, praesertim cum aliquando fortius percutiatur aer a duobus lignis et cum maiori impetu quam cymbalum a lingua, et tamen minor sonus efficitur; ergo subiectum illius non est aer, sed corpora percutientia, a quibus differentia et inaequalitas sonorum resultat.

Confirmatur, quia etiam aqua est frangibilis sicut aer, licet non aeque velociter. Ergo in ea poterit generari sonus, licet non ita proprie, sicut in aere, et ita D. Thomas 2. de Anima lect. 16. dicit, quod proprium medium, ubi generatur sonus, est aer, et medium, in quo auditur, est aer et aqua. Non ergo absolute est medium necessarium aer, sed solum magis proprium. Et suffragatur experientia, quia intra aquam pisces se audiunt, quia unus fugit alium non ex visu, qui ibi non est, ubi nec est lux, ergo ex auditu. Unde et branchiis quosdam sonos dicuntur efficere, et ranas sub aqua edere sonos experientia monstrat et docet Aristoteles 4. de Historia Animal. cap. 9.

RESPONDETUR maiorem sonum edi a maiore fractione aeris, si reliquae conditiones non desint et qualitates corporum sonantium, ut quod sint magis levigata, solida, dura plusque admittant de compositione aerea sicut aes et argentum, quod non invenitur in ligno et lapide. Et ita ab istis licet non fiat tanta fractio aeris et subtilior et consequenter vehementior ad propellendum aerem, et sic causat perfectiorem sonum, quia rumpit aerem concitatiori modo et facit ipsum velocius exire, quod conducit ad sonum magis excitandum, etsi alias motus et contactus corporum sit maior extensive. Et ita minor contactus seu motus aeris in cymbalo maiorem elicit sonum quam maior motus in ligno, quia iste est maior solum in extensione, ille in intensione seu in qualitatibus conducentibus ad excitandum magis sonum.

Ad aliam partem, de differentia sonorum, respondetur illam quidem effective esse a corporibus diversimode sonantibus, subiective autem esse in aere confracto, qui prout diverso modo fuerit confractus, diversum habet sonum et illius species emittit. Unde licet aer sit unus et idem in se, tamen ut diversimode percussus in genere sonantis diversus est. Et quando dicitur, quod sonus est in illis corporibus, quae mediante sono sentiuntur per accidens, respondetur verum esse, sed tamen quod sentitur, non est cymbalum sou corpus percutiens, sed percussum vel confractum ex cymbalo percutiente, ita quod cymbalum solum sentitur ut agens, non ut subiectum soni, licet hoc subiectum soni, scilicet aer confractus, non sit subiectum nisi cum habitudine et connotatione ad cymbalum percutiens, quia sonus ipse pendet a motu et actione. Et ita sensibile per accidens directum est ipse aer resiliens seu confractum a percussione, sensibile autem connotatum et in obliquo attactum tamquam agens huius percussionis est corpus percutiens. Quare numquam contingit inaequalitas soni cum aequali confractione aeris, licet possit contingere cum aequali aut maiori contactu corporis minor sonus.

Ad secundam confirmationem respondetur aquam propter sui crassitiem non posse cum impetu frangi, ita quod concitate fugiat et resiliat, sed paulatim labitur et recedit, sicque non causat sonum languescente compressione. Et D. Thomas non solum dixit aerem esse proprium medium, ubi generatur sonus, sed etiam addit necesse esse, quod corpora ipsa percutiant aerem, ut sonus generetur.

Ad experientias illas dicimus eas non satis constare multique eas negant, ut ex Alberto Magno Mag. Baņez citato dubio tertio. Si tamen admittantur, dicimus a ranis fieri sonum illum intra aquas ob retentionem alicuius aeris intra guttur vel poros, qui dum exit, illum sonum edere potest, quousque aqua oppleantur, praesertim si pori sint aliquantulum laxati, ita ut sufficienter possit aer refrangi in ore ranarum, dum exit. Et de branchiis piscium dicimus non edere sonum intra aquas, nisi expellant aquam et attrahant aliquem aerem, ut in Acheloo amne dicit Aristoteles excitari sonum a piscibus hoc modo, et sic exponit illum D. Thomas 2. de Anima lect. 18. Quod vero pisces fugiant intra aquas, non est propter auditum, sed vel quia vident illos, si aliqualis lux decendat aut squamae ipsae reluceant, vel propter olfactum, vel quia tangunt illos, cum prope accedunt.