|
TRIA sunt explicanda circa obiectum tactus: Primum, quaenam sint
qualitates tangibiles; secundum, an ut sint tangibiles, debeant esse
excessivae supra temperamentum tactus; tertium, an debeant esse
inhaerentes ipsi organo, ut sentiantur, an manere in tangibili.
Circa primum constat experientia nos non solum tactu dignoscere
qualitates primas, ut calidum, frigidum etc., sed etiam alias
multas, ut molle et durum, asperum et lene etc. Imo plures auctores
secundum istas differentias distinguunt varios tactus specie, ut videri potest apud Mag. Baņez 1. p. q. 78. art. 3. de
Tactu dub. 1., et Conimbric. hic cap. 11. q. 2. art. 1.
Quot autem sint istae contrarietates, quae sensu tactus attinguntur,
respondetur imprimis esse illas duas, calidum et frigidum, humidum et
siccum, quae sunt primae qualitates elementales. Deinde inter
qualitates secundas numerantur sex, scilicet durum et molle, asperum et
lene, grave et leve (ponderant enim tactu), acutum et hebes, dolor
et voluptas, fames et sitis (haec enim pertinent ad tactum
stomachi). Addunt aliqui tactum titillationis et pruritus. Sentitur
enim non tamquam calidum aut frigidum aut aliquid simile, sed ut
delinitio quaedam et commotio tactus. Denique ad veneream voluptatem
ponunt aliqui distinctum modum et obiectum tactus a reliquis. Et hae
sunt praecipuae contrarietates qualitatum tangibilium.
DUBITARI AUTEM POTEST, an omnes istae qualitates seu
contrarietates sint tangibiles immediate et primo, an una mediante
alia. Nam D. Thomas 1. p. q. 78. art. 3. ad 3., et
2. de Anima lect. 22. totum fundamentum, quod ponit ad
probandum, quod sint plures tactus specie diversi, est, quia dantur
plures contrarietates primae tangibiles, quarum una non reducitur ad
aliam, et sic sensit de se istas qualitates esse immediate tangibiles,
alias assumeret propositionem falsam. Imo etiamsi tactus sit unus
secundum speciem atomam, quia conveniunt omnes illae contrarietates in
aliquo genere proximo, adhuc erunt omnes immediate tangibiles, sicut
licet omnes colores conveniant in una contrarietate albi et nigri,
omnes tamen sunt visibiles aeque immediate, nec indigemus ad videndum
viride v. g. prius videre album et nigrum. Et deinde quia saltem
duae primae contrarietates, scilicet calidi et frigidi, sicci et
humidi, non dependent una ab alia, sed immediate quaelibet est
tangibilis, imo et aliae sentiri possunt, sicut in coelo durum aut
molle, asperum vel lene immediate sentirentur a tactu, si ibi
admoveretur, quia sentiret resistentiam, sine tactu tamen frigidi vel
calidi, quod ibi non est. Denique titillatio immediate facit sensum,
sine hoc quod praecedat tactus frigidi aut calidi etc.
Ex alia vero parte etiam difficultas est: Primo: Nam sensus tactus
non constat ex omnibus illis contrarietatibus, quas potest sentire,
sed solum ex contrarietate calidi et frigidi, humidi et sicci. Ergo
solum immediate poterit istas sentire, quia illas immediatius sentit,
quae sibi sunt propinquiores. Deinde quia quando plura obiecta
pertinent ad unam potentiam, non omnia possunt aeque primo pertinere,
sed ordine quodam; ergo aliquae pertinent per se primo, aliae vero
mediantibus istis. Denique quia ut sentiantur istae qualitates per
tactum, debent immutare organum, ut S. Thomas docet quaest. de
Anima art. 13. Sed plures ex his qualitatibus non sunt activae nec
producunt sui simile in organo tactus; nec enim asperum et lene reddunt
manum asperam vel lenem, gravitas aut levitas nec graviorem aut
leviorem. Ergo solum possunt immutare tactum mediante calido et
frigido, et sic mediantibus illis sentiuntur.
RESPONDETUR veriorem videri priorem partem, quod scilicet
omnes istae qualitates sint aeque primo tangibiles, et non una mediante
alia, quantum ad rationem immutandi tactum intentionaliter. Et
praeter fundamentum allatum confirmatur, quia omnes istae qualitates
per se et ab intrinseco sunt sensibiles, non ut sensibile commune aut
per accidens, ergo ut sensibile proprium tactus, nec enim ad alium
sensum spectant. Ergo sunt immediate et per se sensibiles, licet
inter illas sint aliquae principaliores aliis, sicut inter colores
omnes sunt aeque primo visibiles, licet quidam efficacius et vivacius
moveant et principaliores sint. Et sic dicit D. Thomas, quod omnia
ista possunt dici, quod pertineant ad eandem potentiam, quatenus sub
eodem genere continentur, licet innominato, sicut etiam si solam
contrarietatem frigidi et calidi sentiret, attingeret illas, ut
conveniunt in aliquo genere innominato tangibili.
UNDE PATET AD RATIONES DUBITANDI: Ad
primam dicitur, quod licet contrarietates secundae oriantur ex primis
quantum ad mixtionem physicam, in ratione tamen obiecti tangibilis per
se habent suam formalitatem obiectivam, sicut etiam colores medii
oriuntur ex extremis physice et in esse qualitatis, habent tamen suam
rationem formalem visibilis non minus quam colores extremi. Et quod
dicitur organum tactus non constare ex omnibus illis contrarietatibus,
respondetur non constare ex omnibus formaliter, bene tamen virtualiter
et eminenter, quatenus ad omnes habet virtutem et potentiam. Non est
autem necesse, quod organum habeat actu id, quod sentit, sed solum in
potentia, imo debet carere illa, ut satis supra dictum est.
Ad secundam probationem dicitur, quod plura obiecta pertinent ad unam
potentiam ordinate, quatenus sub una ratione formali uniuntur, non
quia necesse sit unum mediante alio cognosci, sicut omnes colores
mediante luce, omnia tangibilia mediante proportione temperamenti,
quae est ratio illa generica innominata.
Ad tertiam respondetur, quod etiam in istis secundis qualitatibus
requiritur realis immutatio organi tactus, sed non eodem modo. Nam in
agendo et immutando realiter non est inconveniens, quod dependeant a
primis tamquam a prioribus dispositionibus in genere physico, sicut
etiam ipsae potentiae sensitivae utuntur instrumentaliter istis primis
qualitatibus, calido et frigido etc. ad suas operationes. Ceterum in
immutatione intentionali et in constituenda ratione obiectiva non
dependent secundae qualitates tangibiles a primis, sed per se sunt
obiecta tactus, licet ad alterandum physice dispositive dependeant a
primis qualitatibus tamquam a conditione requisita, ut sentiantur.
Circa secundum punctum, an tactus solum possit percipere qualitates
excessivas, communis responsio est solum illas posse sentiri, ut
tradit Philosophus hoc 2. libro textu 118., ubi inquit:
"Calidum et frigidum, durum et molle non sentimus, sed
excellentias, tamquam sensu velut medietate quadam existente ejus,
quae in sensibilibus est contrarietatis". Subscribit ibi S.
Doctor lect. 23. dicens: "Organum tactus non sentit illam
qualitatem, secundum quam est in actu. Non enim sentimus id, quod
est calidum aut frigidum, durum aut molle, secundum illum modum,
quo haec insunt organo tactus, sed sentimus excellentias tangibiles".
Ita D. Thomas, quem communiter sequuntur auctores, Caietanus
super illum textum, et Flandria, Carmelitani hic disp. 14. q.
2. § 2. aliique plures.
Et ratio est, quia sensus debet esse in potentia ad suum sensibile,
et non actu habere illud. Si enim actu habet, prohibetur sentire
extraneum, eo quod sensus debet pati a suo sensibili, et sic non
habere actu illud in ea ratione, in qua sentiri potest. Quod
praecipue urget in tactu, qui debet immutari a suo sensibili non solum
intentionali immutatione, sed etiam reali et per contactum
alterativum. Ergo organum tactus non solum debet carere intentionali
specie sui sensibilis, sed etiam reali ipsa et physica qualitate,
quam sentit, siquidem pati debet ab ipsa reali et physica passione et
consequenter actu non habere illam in esse reali. Cum ergo tactus
habeat in se aliquid frigoris et caloris ceterarumque contrarietatum,
quia in se formaliter est mixtum et tangibile ab alio tactu, necesse
est, quod non sentiat illlum calorem vel frigus, quod habet, et
consequenter neque inferioris gradus, quia hoc etiam habet, sed solum
excedens, quia ab hoc solum immutari potest, alias si posset sentire
calorem, quem actu habet, semper esset in continuo tactu. Attestari
quoque videtur experientia, quia manus nimis calida minorem calorem
non discernit neque aequalem; ergo signum est solum posse sentiri
qualitatem excedentem.
CONTRA HOC tamen obiciunt aliqui auctores oppositi non levia
argumenta: Primum ab experientia, quia una manus sentit alteram
manum et pes pedem, licet sint eiusdem temperamenti. Ergo non solum
sentiuntur qualitates excessivae, sed etiam aequales vel minores.
Secundum, quia quaelibet qualitas tangibilis, quantumcumque remissa
et tepida, est cognoscibilis per tactum et de facto cognoscitur, cum
possit esse nociva vel proficua animali et causat dolorem vel
voluptatem. Sed nullus tactus habet qualitatem ita remissam in
quocumque gradu, in quo potest sentiri, quia temperamentum tactus
debet habere vigorem et determinatum gradum qualitatum. Ergo si solum
possunt sentiri qualitates excedentes, qualitas remissa infra illum
gradum non esset sensibilis, quia non est potentia, quae illam sentire
possit.
Et confirmatur, quia calor vehemens immittit calorem secundum omnes
gradus, quos habet, et non solum secundum excellentiores, cum sit
agens naturale, quod agit secundum omnes. Ergo etiam tactus debet
omnes illos sentire, cum naturaliter et sine praecisione sentiat, ergo
non solum excellentiores, sed etiam inferiores debet sentire.
Tertio instantur rationes factae pro nostra sententia. Nam quod
sensus debeat esse in potentia ad sensibile, solum requiritur, quod
sit in potentia intentionali, non reali. Ergo bene stat, quod sensus
possit immutari intentionaliter a qualitate remissa, licet non possit
physica immutatione immutari nisi ab excedente. Alias si deberet
organum tactus esse in potentia ad omnes qualitates tangibiles, omnibus
carere deberet, quod est impossibile, cum sit mixtum ex illis, ergo
poterit immutari ab aliquibus, licet habeat illas. Et urget hoc
Murcia 2. de Anima disp. 10. q. 2., quia qualitates secundae
non activas solum intentionaliter possunt immutare potentiam, ergo
percipientur tactu, licet sint remissae, sicut manus mollis potest
sentire minorem alterius mollitudinem. Idem argumentum fit de gustu,
qui non caret omni sapore in seipso. Nam linguam si manducet quis,
saporem in ea invenit, ut quotidie experientia ipsa monstrat in his,
quae comedunt linguas aliorum animalium.
Ad primum respondetur, quod quando duae manus vel aliae partes eiusdem
temperamenti se tangunt, non sentiunt in illa ratione temperamenti, in
qua conveniunt, sed in alia, v. g. si sunt eiusdem temperamenti
calidi, sentient se in siccitate vel humiditate aut mollitudine aut
asperitate, et denique in eo, in quo non omnino conveniunt, sed ubi
sit aliquis excessus.
Ad secundum respondetur qualitates remissas etiam esse sensibiles
dupliciter: Primo indirecte, quia videlicet qualitas remissa est
coniuncta oppositae magis intensae, et sentiendo illam indirecte
sentitur remissa et tepida, sicut si calidum ut duo applicatur tactui
habenti calorem ut quatuor, non sentitur directe calor. Sed si illud
calidum ut duo habet frigus oppositum adiunctum, illud sentitur
directe, et ratione illius etiam calor ille minor sentitur, quatenus
temperans frigidum. Quodsi nihil habuerit de frigido vel aliis
qualitatibus temperantibus vel temperatis a calore, non sentietur
calor, sed hoc erit per accidens. Secundo sentiri potest qualitas
remissa directe, sed non a quolibet tactu, sed ab illo, qui in suo
temperamento habuerit similem qualitatem in minori gradu, ut si tactus
habet calorem ut quatuor, non sentiet calorem ut duo, si tamen calor
tactus magis temperetur et reducatur ad minus quam ut duo, sentiet
illum, et idem erit de frigore et aliis qualitatibus, eo quod nec
omnes tactus sunt eiusdem temperamenti, nec idem est semper in eodem
statu qualitatis, sed potest crescere aut decrescere, et sic constitui
in statu, quo sentiat qualitatem valde remissam. Quodsi qualitas ita
remissa sit, quod infra illam non possit reperiri temperamentum
tactus, illa pro tali statu non erit tangibilis directe, sed
indirecte, ut dictum est, sed hoc est per accidens; per se enim et ex
ratione propria tangibilis est quaelibet qualitas, licet non pro omni
statu nec omni modo.
Si instes: Sequi, quod tactus numquam posset percipere voluptatem et
delectationem, quia haec consistit in eo, quod percipiantur res
proportionatae tactui, dolor vero in eo, quod exsuperantiae illius
proportionis attingantur, ut S. Thomas docet in Additionibus q.
86. art. 3. ad 3. Respondetur dolorem non consistere in
quacumque exsuperantia, sed in illa, quae dissolvit organum et laedit
vel speciem talis dissolutionis imprimit; voluptas autem in proportione
sic superante qualitates tactus in agendo, quod non superet in
dissolvendo, sed rursus a tactu repatiatur et ipsam proportionem in suo
temperamento conservet et foveat, non tamen debet esse omnino
mathematica proportio et aequalis, sic enim nihil omnino aget. Potest
etiam contingere voluptas per informationem speciei rei tangibilis
omnino proportionatae et convenientis quoad unam qualitatem, agendo
tamen alterative per aliam, in qua modice vincat qualitatem sibi
oppositam in tactu. In beatis autem erit tactus convenientissimus sine
alteratione per solam speciem proportionati tangibilis.
Ad confirmationem respondetur, quod calor vehemens omnium graduum
caloris speciem mittit, sed per modum unius, non quemlibet gradum
seorsum, et de tota illa intensione sensus tactus sentit exsuperantiam
et excessum. Gradus vero ibi inferiores aut aequales sentire non
potest, quia non repraesentantur seorsum ab intensioribus, sed ut
facientes unum cum illis. Si enim seorsum sentirentur remissi, illi
qui restarent, non sentientur ut intensi. Ut ergo faciunt unum
intensum, sic sentiuntur per modum unius, non ut seorsum quilibet
remissus est, et sic ut remissi non sentiuntur in illo calore.
Ad tertium respondetur, quod sensus directe est in potentia ad
immutationem obiecti intentionalem. Sed ad hoc requiritur tamquam
necessaria conditio, quod careat illa reali qualitate, cuius
intentionalem immutationem sentit, ut diximus q. 5. art. 4. Si
enim habet sensus reales illas qualitates, non est aptus ad recipiendas
earum species, sed emittendas, quia obiectum natum est species
emittere, unde per tale obiectum non potest recipere species similes
illi, quia diversa semper esse debet dispositio emittentis species et
recipientis. Quodsi sensus recipit species, non in quantum habet
realem qualitatem illam, sed ut est in potentia ad intentiones eius
recipiendas, licet ex alia parte habeat actu qualitatem realem, ex hoc
sequitur, quod habere qualitatem realem non per se conducat ad
recipiendas species eius, sed esse in potentia et carentia illius;
tunc autem melius est in potentia, cum caret forma. Ergo habere illam
nonnullum impedimentum est ad recipiendas species, quia minus est in
potentia ad illas. Quod vero etiam sit totale impedimentum,
ostendimus cit. loco. Specialiter vero in sensu tactus, quia ad
percipiendum obiectum indiget etiam reali alteratione qualitatis
tangibilis saltem connaturaliter loquendo. Ideo oportet, quod etiam
careat illa qualitate reali, secundum quam physice immutari debet, et
ita a remissa qualitate non poterit fieri sensatio, si tactus habet
illam realiter in aequali vel maiori gradu.
Et cum fit instantia, quod hac ratione carebit tactus omni qualitate
tangibili reali, quia omnes sentire potest, respondetur, quod solum
carere debet qualitatibus excessivis extremis, quas sentire potest,
non temperatis, secundum quas sentire potest. Quodsi temperamentum
istud varietur in minus, tunc etiam remissiorem qualitatem sentire
poterit, quae possit agere in illud temperamentum remissum. Unde S.
Thomas 2. de Anima lect. 23. dicit tactum excipi ab illa
regula, quod sensus debet carere qualitate sui obiecti, eo quod in se
est quoddam mixtum et conflatur ex ipsis qualitatibus tangibilibus, sed
verificatur, quod debeat carere excellentia illarum qualitatum, quam
solum sentit, quia consistit in quodam medio.
Ad id vero, quod urgetur de qualitatibus secundis, quae non sunt
activae, respondetur imprimis hoc non esse certum; nam mollia
mollificant et dura comprimunt, licet lentiori modo agant quam
qualitates primae. Deinde sufficit, quod agant mediantibus primis non
solum introducentibus formas sibi similes, sed etiam disponentibus ad
qualitates illas medias producendas, sed dependenter a primis. Et
manus sentit minorem alterius mollitudinem indirecte ratione asperitatis
adiunctae.
Ad ultimum dicitur, quod lingua, ut organum sentiens est, non habet
saporem, sed si illum accipit, est quia removetur a sua naturali
dispositione, ut cum lingua febricitantis repletur humore amaro. Si
vero comeditur lingua, habet saporem; sed tunc iam non est organum
sentiendi, sed caro mortua et abscissa ab aliis partibus ideoque sicut
alia obiecta sapida suum saporem habet. Et idem est de odore respectu
narium.
Circa tertium punctum, scilicet an tactus sentiat qualitatem
tangibilis coniuncti vel eam, quam emittit in sensorium tactus,
respondetur ex dictis q. 5. art. 6., SUPPONENDO sensum
tactus, quia vere sentit, requirere species intentionales sui
obiecti, et quia valde naturalis est, requirere alterationem physicam
propter conunctionem qualitatum tangibilium, quae naturaliter
alterativae sunt, nisi alteratio ipsa impediatur, sicut post diem
iudicii impedietur cessante motu coeli, a quo omnes alterationes per se
pendent. Unde alteratio physica non per se exigitur et essentialiter
ad sensationem tactus, sed solum ob connaturalem ordinem corporum se
tangentium cum qualitatibus alterativis. Unde in igne inferni cessabit
alteratio physica in corpora damnatorum, alias corrumperet illa, et
tamen erit tactus acerrimus, ut docet S. Thomas in Addit. q.
86. art. 3. Per se autem requiritur informatio intentionalis,
quia tactus vere cognoscitivus est, et sic requirit necessario quo
informetur ab obiecto modo cognoscibili et intentionali, et non solum
modo entitativo; sic enim etiam informantur inanimata a formis suis,
non ut repraesentative fiant obiecta sua, sed ut ex forma et subiecto
fiat aliquid naturale et constituatur aliquod tertium entitative.
His suppositis RESPONDETUR DUBIO, quod organum sensus
tactus non sentit id, quod sibi immediate inhaeret in ipso nervo
sensorio, nec qualitatem realem in eo productam, sed qualitatem ipsius
obiecti tangibilis, ut tamen communicata carni, et mediante carne
intentionaliter communicatam ipsi nervo sentienti.
Constat hoc, quia cum tangibile debeat esse realiter approximatum ipsi
sentienti, et per carnem communicetur qualitas tangibilis, illa quae
est in carne, immediatius sentietur et mediante illa etiam ea, quae
est in ipso tangibili externo. Quodsi tangibile non alteret physice ut
in corporibus damnatis, sentietur qualitas ipsa existens in tangibili,
et tanto fortius, quanto magis ignis inferni interiora omnia occupabit
et per pores se intus miscebit, nec tamen qualitatem realem imprimet,
sed intentionalem in sensum. Qualitas vero realis posita supra ipsum
nervum immediate non sentitur, licet una pars possit alteram sibi
viciniorem alteratam sentire, ut loco cit. diximus, ita ut numquam
una pars qualitatem sibi immediate inhaerentem sentiat. In quo etiam
convenit P. Suarez libro 3. de Anima cap. 26. conclus. 1.
OBICIES: Si caput animalis tangeret immediate solem,
calefieret ab ipso non minus quam calefit aer, et tamen non sentiret
calorem, qui est in sole, quia sol caret illo, ergo calorem sibi
inhaerentem. Secundo sequitur, quod numquam possit sentire calorem ut
octo, quia hic non potest communicari ab igne ipsi carni, nisi
corrumpendo illam; calor enim ut octo solum est cum igne. Ergo si
alteratio physica requiritur ad sensationem tactus, requiretur
alteratio caloris ut octo ad sentiendum calorem ut octo; haec autem
alteratio caloris ut octo non est extra ignem. Tertio ardor febris non
minus sentitur quam qualitas, quae est in tangibile externo. Haec
autem afficit etiam ipsum nervum, sicut et frigiditas contractiva
nervorum ipsos afficit e sentitur ab eis. Denique immutatio
intentionalis a qualitate tangibili fit in instanti, cum careat
contrario, immutatio vero physica fit successive cum fiat motu
alterationis. Ergo ante alterationem physicam iam est facta immutatio
intentionalis et consequenter sensatio ipsa.
Ad primum respondetur, quod in illo casu, quod non sit corpus medium
inter solem et animal, sentiet calorem, non qui est in sole, sed in
ipso animali, non tamen immediate positum supra nervum, sed positum in
carne capitis, quae immediatior est soli quam nervus, et ita
immediatius afficitur calore, sicut et sanguis, qui tunc effervesceret
ab illa actione solis, et ita non sentitur aliquid immediate positum
supra organum, sed super medium illius, quod est caro.
Ad secundum
dicitur, quod etiam calor ut octo potest sentiri, non solum qui est in
ipso igne, sed qui communicatur carni antequam nervo. Communicatur
autem carni comburendo illam, et sic cum incipit comburi, incipit
quoque diffundi species caloris ut octo ad sensum et fit acerrimus
dolor. Ut enim species transeat ad nervum, non requiritur, quod
alteratio fiat in ipsomet nervo, sed sufficit, quod in ipsa carne ei
coniuncta. In corporibus autem damnatis ignis applicatus carni sine
alteratione physica et combustione speciem caloris ut octo immittet in
nervum, et praesertim quia ignis ille, ut diximus, etiam intra corpus
ingredietur per poros.
Ad tertium dicitur calorem febris praecipue sentiri in ipso fervore
sanguinis et spirituum, ubi inhaeret immodicus ille calor; sanguis
autem est quid distinctum a nervo, licet illi coniunctum sicut caro.
Cum autem nervus contrahitur a frigore, prius illud frigus transit per
carnem et inde potest species emittere, quibus sentiatur. Ipsamet
autem contractio nervorum, quae est effectus frigoris, dolorem
causat, non tamen sentitur ab illa parte, in qua immediate est, sed a
viciniori, a qua immutatur intentionaliter.
Ad ultimum respondetur, quod immutatio intentionalis in istis sensibus
crassioribus, licet non habeat contrarium, habet tamen dependentiam a
motu alterationis vel locali et ad modum eius generatur, et ideo non
fit in instanti sicut in visu, cuius species a tali motu non
dependent, ut supra agendo de sono diximus.
|
|
