| #### CAP. XXXI. De ratione disserendi. |

| #### #### Ratio disserendi integrales partes habet, inventionem et judicium; divisivas vero, demonstrationem, probabilem, sophisticam. Demonstratio est in necessariis argumentis, et pertinet ad philosophos. Probabilis pertinet ad dialecticos et ad rhetores. Sophistica ad sophistas et cavillatores. Probabilis dividitur in dialecticam et rhetoricam, quarum utraque integrales habet partes inventionem et judicium. Quia enim ipsum genus, id est artem dissertivam, integraliter constituunt, necesse est ut in compositione omnium specierum ejus simul inveniatur. Inventio est quae docet invenire argumenta et constituere argumentationes. Scientia judicandi, quae de utroque judicare docet. Quaeri potest, utrum inventio et judicium sub philosophia contineantur. Videtur enim neque sub theorica, neque, sub practica, neque sub mechanica, neque sub logica (de qua magis videretur) contineri. Sub logica non continetur, quia neque per grammaticam, neque per dissertivam. Per dissertivam non continentur, cum integraliter eam constituant; nulla autem res esse possit simul integralis et divisiva pars ejusdem generis. Sicque philosophia non omnem scientiam continere videtur. Sed sciendum quod scientia duobus modis accipi solet, id est pro aliqua disciplinarum, sicut, cum dico dialecticam esse scientiam, id est artem vel disciplinam; et pro qualibet cognitione, sicut cum dico scientiam habere eum qui scit aliquid. Verbi gratia: Si scio dialecticam, scientiam habeo, et si scio notare, scientiam habeo; et si scio Socratem esse Sophronici filium, scientiam habeo. Et universaliter omnis qui aliquid scit, potest dici scientiam habere. Sed tamen aliud, est cum dico: dialectica scientia, id est ars vel disciplina; atque aliud cum dico: scire quod Socrates est Sophronici filius est scientia, id est cognitio. De omni scientia quae est ars vel disciplina, verum est dicere quod sit pars philosophiae divisiva; non autem universaliter dici potest, quod omnis scientia, quae est cognitio, pars sit philosophiae divisiva. Est tamen prorsus omnis scientia, sive disciplina, sive quaelibet cognitio pars philosophiae, vel divisiva, vel integralis; disciplina autem est scientia, quae absolutum finem habet, in quo propositum artis perfecte explicatur, quod scientiae inveniendi vel judicandi non convenit; quia neutra per se absoluta est, et ideo disciplina dici non possunt, sed partes disciplinae, id est dissertivae, Rursum quaeritur utrum inventio et judicium eaedem partes sint dialecticae et rhetoricae; quod inconveniens videtur, ut duo opposita genera eisdem prorsus constituantur partibus. Dici ergo potest has duas voces aequivocas esse ad partes dialecticae et rhetoricae, vel (quod fortassis melius est) dicamus inventionem et judicium proprie partes esse dissertivae et sub his vocibus univocari. In inferioribus tamen hujus generis quibusdam proprietatibus se differre, quae tamen differentiae per has voces non discernuntur; quia per eas non secundum hoc quod species componunt, sed secundum hoc quod partes sunt generis, significantur. Grammatica est scientia loquendi sine vitio. Dialectica disputatio acuta, verum a falso distinguens. Rhetorica est disciplina, ad persuadendum quaeque idonea. ####  |