| #### CAP. V et XIII.---De locis, causis et expositione litterali Levitici. |

| #### #### (LEVIT. I.) His breviter praelibatis, ad litteram veniemus . Ad ostium tabernaculi testimonii. In uno eodemque loco immolabantur, id est laniabantur a sacerdotibus, et offerebantur a populo victimae, tam holocaustorum quam pacificorum et pro peccato, et pro delicto: qui locus diversis nominibus designatur. Erant autem quinquaginta cubiti ab introitu atrii ex parte orientis usque ad introitum atrii scilicet, et testimonii: erant duo oraria, unum virorum Israel, et alterum mulierum. Inter haec autem, et introitum tabernaculi erat altare holocaustorum, non tamen in ipso introitu, sed sursum versum austrum. Victimae vero offerebantur juxta altare ad aquilonarem partem magis in introitu tabernaculi, et immolabantur: Caput videlicet, et cuncta, quae adhaerent jecori. Ideo potius caput nominavit, quam pectus aut armum; quia caput non solum per se offerebatur ab uno sacerdotum vel levitarum, sicut caetera membra; sed cum eo adhaerentia jecori, et pede, et intestina lota aqua jungebantur. Quae quatuor unus sacerdotum elevabat, et ponebat in altare. Alii octo sacerdotes reliqua membra. Novem vero sacerdotes offerebant membra holocausti omnia bene lota aqua. Duo vero alii offerebant sanguinem, ut omnes simul essent duodecim. Decebat autem, ut illa, quae in cultu Dei immolata erant, a pluribus etiam sacerdotibus offerrentur. #### (LEVIT. II.) Tollet pugillum plenum similae, et olei, ac totum thus. Expressius dixisset pariter cum thure, totum thus, thure adjuncto, quod totum complectitur. Sin autem de craticula fuerit sacrificium, aeque simila oleo conspergetur. In Hebraeo pro craticula habetur marhesit, , quod est proprie sartago; in quo frixura sit, quod et sono ipsius nominis innui videtur. Nam marhesit consiliatrix interpretatur propter stridorem, videlicet frixurae et susurrium sive murmur, quo consiliantem imitari videtur. Ubi autem in Levitico habetur, oblatio de sartagine, in Hebraeo est mahhebat, . Potest igitur ita distingui, michar, , id est cribrum vel rete. Mahhebat, id est patella, ubi decoctio fit liquida. Marhesit, id est, sartago ubi frixura fit. Nec quidquam fermenti ac mellis adolebitur in sacrificio Domini. Primitias tantum eorum offeretis ac munera. Nam in sequentibus dicet, quod cum hostia gratiarum panes duo fermentari offerentur. Ex quibus unus pro primitiis offeretur Domino, et erit sacerdotis, ut intelligatur quod haec scilicet fermentum et mel, quando pro primitiis offerebantur, nihil de ipsis super altare cremabatur, sicut in aliis primitiis; sed cedebant in usus sacerdotis elevata prius coram Domino. Sin autem obtuleris munus primitiarum frugum tuarum Domino. De oblatione paschali hic intendit agere. Offeres primitias tuas Domino, fundens super eas oleum, et thus imponens. Ideo thus; quia oblatio Domino est. De qua adolebat sacerdos in memoriam muneris, partem farris fracti, et olei scilicet partem, thus vero totum adolebis, ut non remaneat de ipso pars aliqua, sicut de farre et oleo, sed totum comburatur. Hoc igitur in primitiis fermenti, et mellis non fiebat. #### (LEVIT. III.) Quod si hostia pacificorum fuerit ejus oblatio, etc. Pacifica dicebantur sacrificia, quae offerebantur ab iis qui, non praecedente delicto, sed quasi pacem habentes, Deo offerebant, vel ideo pacifica; quia pacem faciebant, ad omnes unicuique suam portionem tribuendo. Omnes siquidem ex ea communicant nec uni cedit. Ex eis namque pars in Dei sacrificium adolebatur; pars in usum sacerdotum, id est pectusculum, et armus dexter cedebat: reliquum erat offerentium. Nam quoddam sacrificium erat in quo solus Deus participabat, ut holocaustum, et sacrificium pro peccato sacerdotis, et sacrificium pro peccato totius populi, quorum primum, totum in altari igne cremabatur: reliqua duo partim in altari, partim extra castra. Quoddam etiam sacrificium erat in quo pars Deo cedebat, pars sacerdotibus, ut in sacrificio pro peccato principis, et singulorum de plebe. Quoddam in quo pars coram Domino cremabatur, pars ad esum sacerdotum veniebat, pars reliqua offerentibus remanebat, ut in pacificis, in quibus adeps erat Dei cum quibusdam aliis partibus; pectusculum et armus dexter sacerdotis, reliquum offerentium sicut jam superius diximus. Aliarum vero oblationum de farina, praeter pugillum, quod in memoriale coram domino cremabatur, cum toto thure de quo nihil reservabatur: quod reliquum erat totum cedebat Aaron et filiis ejus. Similiter de clibano, et sartagine, et craticula pars in memoriam coram Domino cremabatur: reliquum erat Aaron, et filiorum ejus. Sic, et de primitiis praeter fermentum et mel, de quibus nihil cremabatur. #### (LEVIT. IV.) Anima si peccaverit per ignorantiam, et de universis mandatis Domini, quae praecepit ut non fierent, quidpiam fecerit; hucusque pendet sententia: postea per subdivisionem distinguit. Si quidem ille, qui hoc fecit, est sacerdos, qui unctus est, offeret, etc. Si autem omnis turba Israel, etc. Si autem peccaverit princeps, etc. Haec omnia subjuncta respondent ad primam propositionem, qua dictum est: Anima si peccaverit. Quod autem ait: Si fecerit quidpiam de universis mandatis Domini, quae praecepit ut non fierent; vel sic intelligendum est quod Deus, quaedam propter solam figuram observare praecepit, quae jam post agnitam veritatem tenere peccare est, vel sic: ut mandatum large pro praecepto et prohibitione positum intelligamus; ac si diceret: Si fecerit quidpiam eorum, quae in mandatis Domini continentur, ita quod de iis praeceptum est, ut non fiant. Si quidem ille, qui hoc fecit sacerdos est, qui unctus est: peccans in hoc, et delinquere faciens populum offeret, etc. Quod autem dicit, peccaverit delinquere faciens populum, vel de omni peccato sacerdotis intelligendum est, quod semper gravius est, quia caeteris praebet, exemplum delinquendi; vel si hoc modo peccaverit, ut faciat populum delinquere, aliquid suggerens, vel suadens verbo sive exemplo, unde alii ad peccandum provocetur: quod gravius est quod quam si solus peccaverit, certe sicut in Hebraeo expressius habetur, si sacerdos, qui unctus est, peccavit ad culpam populi, id est ad similitudinem alicujus de populo, qui valde nocens est, ut qui aliis exemplum debet esse in justitia: aliis simul fiat in culpa. Quod dicitur, toties coram Domino, coram tabernaculo, coram altari, intelligendum est ubi per sacra praesentia Dei erat. Quod etiam dicitur, toties: Rogabit pro eo sacerdos; alio sensu dici potest: scilicet condonabit vel remissionem faciet super eum, ut ostendatur quod per preces sacerdotis remissio fiat criminis. #### (LEVIT. V.) Si peccaverit anima, et audierit vocem jurantis, testisque fuerit, quod aut ipse vidit aut conscius est, nisi indicaverit, portabit iniquitatem suam. Quidam hoc capitulum ita intelligendum putant. Si peccaverit homo, in hoc scilicet, quod audierit vocem jurantis coram se, ut verum dicat: et fuerit testis, id est conscius, et veritatem sciat pro eo quod ipse illud de quo rogatur, testimonium ferre vidit, aut alio modo conscius est illius, nisi indicaverit sicut scit veritatem, portabit iniquitatem suam, id est, reus erit. Vel si peccaverit anima cum audit vocem jurantis falsum, et cum sit, id est, esse possit testis falsitatis illius, quia vidit aut conscius est, nisi indicaverit illum falsum jurare, peccat. In quo tamen hanc mensuram tenere oportet, ut ad correctionem non ad laesionem illius peccatum ipsius manifestet. Vel si peccaverit in hoc, scilicet si audierit vocem jurantis falsum, et contestetur illi dicens se quod iste falso jurat vidisse, aut alio modo conscium esse cum non sit, nisi postea indicaverit, vel veritatem ipsam sicut novit, vel saltem sacerdoti culpam suam de falso testimonio quod perhibuit, portabit iniquitatem suam. Anima quae tetigerit aliquod immundum, etc. In hoc capitulo oblivionem reprehendit contactus immundi: consequenti vero, opus. Qui enim tetigerit immundum, immundus efficitur, et delinquit si per incuriam oblitus immunditiae suae mundationis ritum non observat. Rursum si post oblivionem reminiscitur immunditiae suae, subjacebit delicto pro eo, quod mundationem non servavit, et eget purgari sacrificio. Anima quae juraverit, et protulerit labiis suis, ut vel valde [male] quod faceret, vel bene: et idipsum juramento, et sermone firmaverit, oblitaque, scilicet juramenti sui, et negligens verbum suum, postea intellexerit delictum suum, quod scilicet non implevit, quod juravit, aut forte quod male juravit: agat poenitentiam pro peccato. Quidam hic volunt esse culpam, non propterea, quod juramentum factum est; sed quia falsum est juramentum, ignoranter tamen: quod postea cum intelligitur, emendari praecipitur, quamvis tamen non proprie dicatur oblita ejus, quod non novit. Quod autem sequitur: Offerat de gregibus agnum, sive capram, non hujus solius delicti expiatio intelligenda est; sed et praecedentium trium. Qui primum offerens pro peccato. Ubi nos habemus pro peccato, in Hebraeo est pro expiatione. Verbum enim hatrat, pro expiatione sonat. Anima si praevaricans caeremonias per errorem, in iis, quae Domino sunt sanctificata, peccaverit; offeret pro delicto suo arietem Hic peccatum intelligi vult, cum quis ea, quae sanctificata fuerant Domino, in usus proprios redegerit, seu de hostiis, de quibus solis sacerdotibus vesci licebat, manducaverit. Ubi et quod intulit damnum, restituere jubetur, et quintam partem superaddere: Pro delicto autem suo arietem immaculatum quinque siclis emptum offerre. Anima quae peccaverit per ignorantiam: feceritque unum ex iis quae Domini lege prohibentur, et peccati rea intellexerit iniquitatem suam, offeret arietem immaculatum de gregibus sacerdoti, juxta mensuram aestimationemque peccati. Hoc mandatum ab eo quod superius dixit. Animam de populo terrae per ignorantiam peccantem pro expiatione sua capram debere offerre: in eo distare videtur quod ibi praevaricans in mandatis Domini offendisse dicitur. Hic autem non solum in mandatis Domini, sed etiam in Domino deliquisse memoratur. Unde convenienter intelligitur in hoc loco delictum significari, quo in Domino, id est in iis, quae sanctificata sunt Domino, peccatur, atque in eo solum a praecedente distare, quod illic damnum infertur, et peccatum committitur; proptereaque damnum cum quinta parte addita restaurari, et peccatum per arietis immolationem expiari jubetur: hic autem, quia damnum illatum non est, solum peccatum arietis immolatione purgatur. Qui videlicet aries offerri jubetur secundum mensuram, et aestimationem peccati scilicet praecedentis; quia idem hic est peccatum, quamvis non simile damnum. Utrobique enim in eodem genere peccatur, quamvis diversis modis. Ut verbi gratia ibi tollendo, et usurpando illicite sancta; hic illicite contingendo, unde sequitur: Qui, scilicet sacerdos, orabit pro eo, quia nesciens fecerit: et dimittetur ei, quia per errorem deliquit in Domino. In Hebraeo sic habetur: Remissionem faciet super cum sacerdos pro errore quo erravit, et nescivit: et dimittitur ei culpa illa qua peccans peccavit in Deum. Similiter in sequenti capitulo. #### (LEVIT. VI.) Anima, quae peccaverit, et, contempto Domino, negaverit proximo suo depositum, etc., id est, qui contempto Domino conscius est secreti, et depositum negat, et caetera quae subsequuntur, arietis immolatione expiari jubetur; quia in eadem aestimatione dictum est cum supradictis: Cremabitur in altari tota nocte usque mane. De quotidiano intendit holocausto, nec est quaerendum: quare hic praetermittat de vespertino, cum ante in Exodo praemiserit de matutino. #### (LEVIT. VII.) Quidquid in craticula, vel in sartagine praeparatur, erit sacerdotis a quo offertur. Hic distingue, ut subinferas; alia oblatio, sive oleo conspersa, sive arida fuerit, cuncta filiis Aaron aequa mensura dividetur per singulos. Vel erit sacerdotis, quia ad usum laicorum non pervenit, sicut in pacificis; sed filiis Aaron aequaliter dividitur. Ex quibus unus pro primitiis offertur Domino. In sacrificio pacificorum quatuor diversitatum panes offerebantur, et de unoquoque genere unus offerebatur sacerdoti ita proprius, sicut primitiae. Reliquos autem habebat homo, qui offerebat de filiis Israel, et comedebat in atrio. Caro quae tetigerit aliquid immundum, non comedetur, sed comburetur igni. Qui fuerit immundus, vescetur ex ea. In Hebraeo sic habetur: Caro quae tetigerit omne pollutum, non comedetur; sed comburetur igni, et caro. Omnis immundus comedet carnem, quod sic intelligi potest; qui pollutam non comedet illam carnem, mundus est. Anima polluta, quae ederit de carnibus hostiae pacificorum, etc. Quod hic dicit animam pollutam, et postea subjunxit: Anima quae tetigerit immunditiam hominis: de propria immunditia intelligi vult, et aliena inquinatam. Haec est unctio Aaron. In Hebraeo est. Augmentum, scilicet quod datum est ei a Domino lege perpetua de sacrificiis oblatis a populo Israel, dicitur esse ejus unctio in hoc data. #### (LEVIT. VIII.) A dipem vero, et caudam septem diebus quibus sanctificatus est Aaron, et instructus in sacerdotium immolavit Moyses quasi summus sacerdos, et accepit ab Aaron, et filiis ejus ea quae postea accepturus erat Aaron a caetero populo offerente, et sacrificavit super altare holocausti quotidie, quod unxit in primo illorum septem dierum, qui fuerunt in fine primi anni. Ita quod octavus quo Aaron coepit sacrificare, fuit primus dies secundi anni; et eo die egressus a Domino ignis combussit holocaustum Aaron. Nam Moyses septem praecedentibus diebus igne terreno sacrificaverat. Eodem octavo die Nadab, et Abiu sunt consumpti igne vindictae, quia post coelestem ignem missum a Domino alienum ignem intulerunt. Coquite carnes ante fores tabernaculi. Sicut laici faciebant de carnibus pacificorum quae offerebant, ita oportebat Aaron et filios ejus facere in hac eorum oblatione. Et Moyses tantum inde accipiebat, quantum Aaron postea a caeteris accepturus erat. Sicut factum est in praesentiarum. Quasi dicat: Sicut modo instituitur et sanctificatur Aaron, eodem modo sequaces ejus instituentur. #### (LEVIT. IX.) Dixitque ad Aaron, tolle de armento vitulum pro peccato. Hujus carnes, quia pro peccato sacerdotis oblatus fuit, cum pelle extra castra comburebantur; aries similiter in holocaustum oblatus totus cremabatur. Pro peccato autem populi mactavit hircum, vitulum et agnum; in holocaustum bovem et arietem, hostias pacificas. Nec est contrarium quod supra praecepit: pro peccato totius multitudinis immolari vitulum, hic hircum quia ibi pro certo delicto commisso, hic pro universali, et ibi seorsum pro multitudine, et seorsum pro principibus; hic simul pro principibus, et turba, et ideo recte hircus, et vitulus. Sed quod post hircum subjunxit junxit vitulum, dubium est an pro peccato, an in holocaustum sit. Absque caeromeniis holocausti matutini, id est agno, qui quotidie, et mane, et vespere offerebatur. Sicque completis hostiis pro peccato, et holocaustis pacificis descendit. Non descendit de gradibus, quia prohibitum erat ne gradibus ad altare ascenderetur; sed de aliquo forte eminentiori loco in quo ad oram stabat ut apte ministrare posset, ne altitudo altaris impedimento esset. #### (LEVIT. XI.) Quidquid ambulat quidem super quatuor pedes, sed habet longiora retro crura. Propter illos quatuor pedes debetis, id est potestis comedere, et de volucribus hic agitur. Omnis aquarum congregotio munda erit; quidquid in eam cadat, ipsa non potest immunda fieri, sicut nec fons. #### (LEVIT. XIV.) Duos passeres vivos pro se: quos vesci licitum est. Non dicit ad differentiam aliorum passerum, sed aliarum avium, quibus vesci licitum non est. Purificatus ingredietur castra, non tamen eodem die rasurae, et purificationis suae; sed post illum diem exspectabit adhuc septem dies extra castra sui tabernaculi, scilicet antequam liceat ei intrare in domum suam propriam; vel si sint in expeditione (sicut modo in deserto) antequam intret in suum proprium tabernaculum: non tamen ita liceat ei interim intrare in tabernacula aliorum. #### (LEVIT. XV.) Omnis quem tetigerit, qui talis est, id est, immundus factus ex contactu rei immundae; tetigerit dico, non lotis ante manibus, id est antequam laverit manus. Per contractum immunditiae si quidem vas illud fictile fuerit, etc. Quod autem interponit: Lavabit vestimenta sua; quomodo mundandus sit, ostendit: et deinde redit ad id quod proposuit: vas fictile, etc. #### (LEVIT. XVI.) Accingetur zona linea: cydarim lineam imponet capiti, etc. Omni die quo sacrificabat summus sacerdos, utebatur aureis vestimentis; sed quando intrabat sancta sanctorum retinebat tantum linea. Juxta hunc ritum faciet tabernaculo; id est, idem faciet in tabernaculo testimonii: ipsum similiter expiando. #### (LEVIT. XVII.) Homo quilibet de domo Israel, si occiderit bovem, aut ovem, aut capram, in castris vel extra castra; et non obtulerit ad ostium tabernaculi oblationem Domino, sanguinis reus erit. Hoc intelligendum est de illo tantum tempore, quo morabantur in deserto, et tabernaculum Domini juxta se habebant. Nam in terra promissionis iis, qui longe erant a loco sacrificandi, concedebatur ad esum pecora mactare vescique carnibus, etsi non immolarent. #### (LEVIT. XVIII.) Quae domi, vel foris genita est, id est ex legitima copulatione, vel est concubinatu. #### (LEVIT. XIX.) Poma, quae germinant, immunda erunt vobis: hoc non est in Hebraeo. Quarto anno sanctificabitur, id est, dabitur Domino, et tamen poterit redimi alio pretio. #### (LEVIT. XX.) De semine tuo, id est de filiis tuis, non dabis, id est, non immolabis idolo Moloch, more gentium. #### (LEVIT. XXII.) Immundum super mortuo, id est immunditiam morticinii. #### (LEVIT. XXIII.) Altero die Sabbati, et sanctificabit illum; id est decima sexta luna. In quo die consecrabatur, et prius elevabatur coram Domino, et postea torrebatur igni, et terebatur in farinam, et fiebat inde sacrificium. Et ab isto die computabantur septem septimanae; et dies primus post eas erat Pentecoste, qui dies semper est sextus tertii mensis, sicut et in donatione legis contigit. Sciendum autem quod et hic manipulus, et omnia sacrificia festorum, sicut et quotidianum holocaustum, communiter ab omni Israel accipiebantur; et dives non plus quam pauper ponebat in collecta, quae ad arbitrium summi sacerdotis servabatur. Mense septimo, prima die mensis. Hoc die descendit Moyses de monte transactis tribus quadragenis, quibus, et jejunavit. Finita enim prima descendit Moyses; quia populus peccaverat in vitulo conflatili, et facta vindicta et fractis tabulis, altero die ascendit in montem, et jejunavit item alia quadragena, ut impetraret veniam Qua finita, dixit ei Dominus, ut descenderet et excideret alias tabulas super quas, et ipse Dominus iterum se scripturum decem praecepta promittit in Deuteronomio. Quod cum fecisset Moyses, et item altero die post descensum ascenderet, jejunavit tertio; et in ultimo die tertiae quadragenae cum deberet descendere Moyses, indixit ei Dominus festum expiationis in signum, et memoriam remissionis peccatorum quam Dominus fecit tunc populo precibus Moysi. A quinto decimo die post omnem collectionem fructuum oportebat fieri hoc festum, propterea quod de omnibus fructibus oportebat Domino offerri. Ideo autem quinto decimo die mensis fit? quia quinto decimo die mensis, licet non hujus, sed primi: in tabernaculis nubium habitare coeperant filii Israel. Nubes septem circuibant ex omni parte tabernaculum, et etiam totum populum. Baculum, id est, Robur potius. #### (LEVIT. XXVI. LEVIT. XXVII.) Animal immundum, quod immolari Domino non potest, etc. Hic de animali agit, quod immolari posset Domino si careret macula. Quod si dare voluerit, etc. Omne quod Domino consecratur, sive homo, sive animal. Ista consecratio in Hebraeo dicitur anathematizatio; quia ista a communi hominum usu removebantur. Quidquid hoc modo sacrabatur Domino, nulla redemptione poterat reverti ad hominem, etiam si pater consecrasset filiam, prius moreretur quam redimeretur; et hoc est morte morietur. Solummodo masculos in primogenitis Aegypti interfecit Dominus, et ideo solos masculos, tam in hominibus quam aliis in animalibus praecepit redimi, etsi prius nasceretur femina, quandocunque filii post eam nascerentur, non oportebat redimi. ####  |