| #### CAP. IV. De quibus constet fides. |

| #### #### Duo sunt in quibus maxime fides consistit: mysterium divinitatis et sacramentum incarnationis. Ac primum de illa parte fidei quae pertinet ad unitatem divinae substantiae videamus. Sicut enim ratio approbavit Deum esse, ita et unum esse affirmat, ut principium omnium unum sit et finis. Si enim duo essent, vel utrumque insufficiens esset, vel alterum superfluum; quia, si aliquid deesset uni quod haberet alterum, non summe perfectum esset. Si vero nihil uni deesset quod haberet alterum, cum in uno omnia essent, alterum superflueret. Est ergo unum principium, unus auctor omnium; quod (ut juvetur ratio) multae auctoritates probant. Ut in propheta Moyse: Audi, Israel: Dominus Deus tuus, Deus unus est (Deut. VI). Et ideo vere unus est; quia incommutabilis, invariabilis. Apud eum namque non est ulla permutatio, nec vicissitudinis obumbratio (Jacob. I); quia non est ei illud esse quam sapientem esse, immensum esse, aeternum, bonum, justum. Cum autem dicitur justus, sapiens, et caetera; non diversitatem proprietatum ostendimus quae in Deo nulla est, sed diversos effectus quos Deus operatur in creaturis. Cum enim dicitur justus, intelligimus quod juste judicat; cum sapiens, quod sapienter omnia facit et gubernat; cum misericors quod misericorditer peccatoribus parcit. Augustinus contra Arium: Intelligamus, inquit, Deum quantum possumus sine qualitate bonum, sine quantitate magnum, sine indigentia creatorem, sine situ praesentem, sine loco ubique totum, sine tempore sempiternum, sine commutatione mutabilia facientem nihilque patientem. Quod si quis Deum ita cogitat et nondum potest invenire omnino quid sit, pie tamen caveat quantum potest aliquid de illo sentire quod non sit. Haec divina substantia ubique tota est, et in ipsa sunt omnia. Quod omnia in Deo sint, Joannes testatur, dicens: Omnia in ipso vita erat (Joan. I), id est immutabiliter, quia eorum dispositio et ordo in ipso fuit ab aeterno. Non enim in Deo coeperunt esse, quae in actu et ortum habent et mutabilitatem. Quod Deus ubique et in omni creatura sit, ipse ait per prophetam: Coelum et terram ego impleo (Jer. XXIII). Et alibi: Si ascendero in coelum tu illic es; si descendero ad infernum ades (Psal. CXXXVIII). Item Sapientia: Quae attingit a fine usque ad finem fortiter (Sap. VIII), id est a minima creatura usque ad maximam, vel ab una extremitate usque ad alteram; et disponit omnia suaviter (ibid.). Sed aliter omnia in Deo; aliter Deus in omnibus. Omnia in Deo non per essentiam; quia, ut dicit Augustinus: Quidquid in Deo est Deus est; sed ut diximus, per dispositionem. Quia, ut idem ait: Sicut arca antequam fiat est in mente artificis, ita omnia in Deo ab aeterno. Nec tamen sequitur: ergo ab aeterno fuerunt, sed in Deo ab aeterno; quia si in Deo coepissent, jam in eo esset mutatio. Solet opponi sic. Si creaturae in Deo, quia sciuntur ab eo antequam fiant; ergo mala in Deo, quia sciuntur ab eo antequam fiant. Sed, ut dixi, creaturae sunt in Deo, quia eorum dispositio et causa in eo est; malorum vero non est auctor Deus. Ut enim ostendimus, creaturae non sunt in Deo per essentiam; Deus vero in omni creatura est per essentiam. Quidam tamen calumniatores veritatis dicunt eum per potentiam et non per essentiam ubique esse; quia eum contingere possent inquinationes sordium si ubique esset essentialiter. Quod ita frivolum est, ut nec responsione dignum sit, cum etiam spiritus creatus sordibus corporis (etsi leprosi vel quantumcunque polluti) inquinari non possit. Postremo quaeratur ab eis quid potissimum de eo concedendum sit, vel quod nusquam per essentiam sit, vel quod ubique, vel quod alicubi, ita quod non ubique. Sed quis audeat dicere quod nusquam divina essentia sit? Quis etiam quod alicubi et non ubique? Si enim ita alicubi est divina essentia vel substantia quod non ubique, ergo localis est. Concedant ergo quod ubique est essentialiter. Nam auctoritas Augustini quam solent inducere, illorum errorem potius quam juvet destruit: Haec scilicet qua dicit Deum ubique esse non locis, sed actionibus ut errorem foveant, fures veritatis efficiuntur. Sic namque est in auctoritate illa. Deus ubique est, cui non locis, sed actionibus appropinquamus. Fatendum est itaque Deum in omni loco veraciter et essentialiter esse, nec tamen loco comprehendi ullo, quoniam incircumscriptibilis est. Quod ipse Augustinus alibi ad Dardanum testatur dicens: Non quasi spatiosa magnitudine opinemur Deum per cuncta diffundi, sicut humus aut lux ista diffunditur; sed ita potius sicuti est sapientia in duobus quorum neuter sapientior, sed alter corpore grandior. Una sapientia in utroque non est in majore major, nec in minore minor; aut minor in uno quam in duobus; ita et Deus sine labore regens, sine onere continens mundum, in coelo totus, in terra totus, et in utroque totus; et nullo contentus loco, sed in seipso ubique totus. Ideo ubique esse dicitur, quia nulli parti rerum absens; ideo totus, quia non parti rerum partem sui praesentem exhibet, et alteri parti alteram partem in seipso; quia non continetur in eis quibus praesens est tanquam sine illis esse non possit. Nam spatia locorum tolle corporibus, et corpora non erunt; tolle ipsa corpora qualitatibus, non erit ubi sint, et ideo necesse est ut non sint. #### Opponitur: Hodie fit nova aliqua creatura, sicut anima. Prius nihil erat ipsa, quia de nihilo facta, non erat Deus in eo cum nihil erat; modo est in ea: ergo est ubi non erat prius. Mutabilis est igitur. Sed, quemadmodum si nubes opponitur radio solis, non est tamen radius alibi quam prius; nubes vero est ubi non erat, sed radius non; quia nubes ubi radius erat ibi coepit esse. Ita Deus cum antequam creatura illa esset ubique foret, ibidem erat ubi illa facta est: non ergo modo alibi quam prius. Ita etiam dicimus de mundo et de omnibus creaturis: quae, licet non semper fuerunt (cum auctoritas dicat Deum in singulis esse), non tamen est ubi non erat; quia ubique sine loco veraciter est, sicut sempiternus sine tempore, ut Augustinus dicit. Quamvis igitur ad plenum discutere non sufficimus, indubitanter tamen credimus Deum ubique essentialiter esse; nec sine eo potest aliquid subsistere etiam per momentum ex omnibus quae fecit; quia omnia continet et penetrat et a nullo continetur; qui non potest comprehendi pro sui immensitate, nec pro sui puritate maculari, nec pro sui simplicitate dividi. Augustinus ad Dardanum: Non solum universitati creaturae? verum etiam cuilibet parti ejus totus pariter adest. In eodem: Fatendum est ubique esse Deum per Divinitatis praesentiam; sed non ubique per inhabitantis gratiam. Propter hanc enim inhabitationem, ubi procul dubio gratia dilectionis ejus agnoscitur, non dicimus: Pater noster qui est ubique (etiam cum hoc verum sit); sed qui est in coelis (Matth. VI). Dicamus igitur Deum in omnibus creaturis esse et aequaliter esse per praesentiam deitatis sive per essentiam; per inhabitantem vero gratiam non in omnibus, sed in bonis tantum; nec aequaliter, quia quanto meliores, tanto abundantius in eis habitat, id est perfectius ab eo cognoscitur et diligitur: Sicut anima, ut Augustinus dicit ad Hieronymum de origine animae, per omnes particulas corporis tota simul adest, nec minor in minoribus nec in majoribus major; sed tamen in aliis intensius, in aliis remissius effectus suos exercet, cum in singulis particulis corporis essentialiter sit. In malis non est Deus per inhabitantem gratiam; qui non illuminantur ab eo. Unde: Lux in tenebris lucet, et tenebrae eam non comprehenderunt (Joan. I). Sicut lux solis perfundit oculos caeci, sed non capitur eo. Bonos vero illuminat lux ista, sed non aequaliter. Augustinus ad Dardanum: Cum Deus qui ubique est non in omnibus habitet, etiam in quibus habitat non aequaliter habitat. Nam inde est illud quod Eliseus poposcit, ut dupliciter in eo staret spiritus Dei qui erat in Elia (IV Reg. II). Et unde ab omnibus sanctis alii sanctiores sunt, nisi abundantius habeant Deum habitatorem? Hi quoque ab eo longe esse dicuntur qui peccando dissimiles facti sunt; et hi ei appropinquare dicuntur qui similitudinem ejus bene vivendo recipiunt. Est ergo Deus ubique per praesentiam sive per essentiam; et aequaliter in omni loco; sed non est in loco, id est, non est localis. ####  |