|
Postquam igitur theoricae, et practicae, et mechanicae ortum
demonstravimus: superest logicae quoque originem investigare: quam
idcirco ultimam annumero, quia postremo inventa est. Caeterae prius
repertae fuerant; sed necesse fuit logicam quoque inveniri; quoniam nemo
de rebus convenienter disserere potest, nisi prius recte loquendi
rationem agnoverit. Nam sicut dicit Boetius: Cum primitus antiqui circa
naturas rerum et morum qualitates investigandas operum impenderent
necesse fuit, saepe falli eos; quia vocum et intellectuum discretionem
non habebant: ut in multis evenit Epicuro, qui atomis mundum consistere
putat, et honestum voluptate metitur.
Hoc autem idcirco huic atque aliis accidisse manifestum est, quoniam
disputandi quidquid ratiocinatione comprehenderant, haec in res ipsas
quoque venire arbitrabantur. Hic vero magnus est error: neque enim sese
res ut in numeris, ita etiam in ratiocinationibus habent. In numeris
enim quidquid in digitis recte computantis evenerit, id sine dubio in
res quoque ipsas evenire necesse est, ut si ex calculo centum
contigerit, centum quoque res illi numero subjectas esse necesse est.
Hoc vero non aeque in disputatione servatur. Neque enim quidquid
sermonum decursus invenerit, id in natura fixum tenetur. Quare necesse
est falli, qui abjecta scientia disputandi, de rerum natura
perquirerent. Nisi enim prius ad scientiam venerit, quae ratiocinatio
veram teneat semitam disputandi, quae verisimilem agnoverit, et quae
fida, et quae possit esse suspecta, rerum incorrupta veritas ex
ratiocinatione non potest inveniri. Cum igitur veteres saepe multis
lapsi erroribus falsa quaedam et sibi contraria in disputatione
colligerent, atque id fieri impossibile videretur, ut de eadem re
contraria conclusione facta, utraque essent vera, quae sibi discutiens
ratiocinatio conclusisset, cuive ratiocinationi credi oporteret, esset
ambiguum, visum est prius disputatione ipsius veram atque integram
considerare naturam: qua cognita, cum illud quoque, quod per
disputationem inveniretur, an vere comprehensum esset posset intelligi.
Hinc igitur profecta logicae peritia disciplinae, quae disputandi modos,
atque ipsas ratiocinationes internoscendi vias parat, ut quae
ratiocinatio nunc quidem vera, nunc autem falsa: quae vero semper falsa,
quae nunquam falsa possit agnosci. Haec tempore quidem postrema est, sed
ordine prima: haec enim inchoantibus philosophiam prima legenda est,
proptereaque in eo docetur vocum et intellectuum natura, sine quibus
nullus philosophiae tractatus rationabiliter explicari potest.
Logica dicitur a Graeco vocabulo [l][oac][g][o][sf], quod nomen geminam
habet interpretationem. Dicitur enim [l][oac][g][o][sf] sermo sive
ratio: et inde logica sermotionalis sive rationalis scientia dici
potest, Logica rationalis, quae discretiva dicitur, continet dialecticam
et rhetoricam. Logica sermotionalis genus est ad grammaticam,
dialecticam atque rhetoricam: et continet sub se disertivam. Et haec est
logica sermotionalis, quam quartam post theoricam, practicam et
mechanicam annumeramus. Nec putandum est ideo, logicam, id est,
sermotionalem dici, quod ante ejus inventionem nulli fuerint sermones:
et quasi homines mutuas locutiones prius non habuerint. Erant prius et
sermones communes et litterae; sed nondum ratio sermonum et litterarum
in usum redacta fuerat, nulla adhuc recte loquendi vel disputandi
praecepta data erant. Omnes enim scientiae prius erant in usu quam in
arte. Sed considerantes deinde homines usum in artem posse converti, et
quod vagum fuerat et licentiosum prius, certis regulis et praeceptis
posse restringi, coeperunt, ut dictum est, consuetudinem, quae partim
casu, partim natura exorta fuerat, ad artem reducere: id quod pravum
usus habebat emendantes, quod minus habebat supplentes, quod superfluum
habebat resecantes: et de caetero singulis certas regulas et praecepta
praescribentes.
Hujusmodi fuit origo omnium artium: hoc per singula currentes, verum
invenimus. Priusquam esset grammatica, et scribebant et loquebantur
homines; priusquam esset dialectica, ratiocinando verum a falso
discernebant; priusquam esset rhetorica, jura civilia tractabant;
priusquam esset arithmetica, usum numerandi habebant; priusquam esset
musica, canebant; priusquam esset geometria, agros mensurabant;
priusquam esset astronomia, per cursus stellarum discretiones temporum
capiebant. Sed venerunt artes, quae licet ab usu principium sumpserunt,
usu tamen meliores sunt. Hic locus esset exponendi, qui fuerint
singularum artium inventores, quando exstiterint, aut ubi, aut quomodo
per eos disciplinae exordium sumpserint; sed volo quadam prius
philosophiae divisione singulas a se invicem discernere.
|
|
