SERMO XXXV. De quolibet confessore episcopo, aut alioqui populi rectore, et de ejus officio ac doctrina illi necessaria.

Salomon sapientissimus regum antiquorum, fratres charissimi, et filius David regis, quem elegit Dominus ecclesiasticum praelatum doctoremque, ut se de periculo, in quo ex animarum cura, quas erudiendas suscepit, quotidie versabatur, easdem vigilanter corripiendo et docendo liberare festinet, quodam in loco figurative sic admonet, dicens: Fili, si spoponderis pro amico tuo, defixisti apud extraneum manum tuam. Illaqueatus es verbis oris tui, et captus propriis sermonibus. Fac ergo quod dico, fili mi, et temetipsum libera, quia incidisti in manum proximi tui, discurre, festina, suscita amicum tuum, ne dederis somnum oculis tuis, nec dormitent palpebrae tuae. Eruere quasi damnula de manu, et quasi avis de insidiis aucupis (Prov. VI). Amicus noster proximus noster est, quem, secundum divinum praeceptum, sicut nos diligere debemus. Extraneus iste, Christus est, qui extraneus nobis est et secundum humanitatem et secundum divinitatem. Secundum humanitatem nobis extraneus est, quia nos non vidimus eum in carne; secundum divinitatem vero, quia Deum nemo vidit unquam. Extraneus nobis est, quia ipse justus et beatus, nos autem peccatores et miseri. Extraneus omnibus est, quia, quamvis sint justi atque sapientes, et opera eorum in manu Dei sint, tamen nescit homo utrum odio an amore dignus sit, sed omnia in futurum reservantur incerta (Eccles. IX). Apud hunc ergo extraneum ille revera pro amico spondet, et velut fidejussor de reddendo debito responsurus manum defigit, verbis oris sui illaqueatur, et propriis sermonibus capitur, qui aliorum animas in curam suae providentiae suscipit. Discurrat ergo necesse est, et festinet, suscitet amicum suum. Discurrat et festinet exemplo, suscitet verbo. Discurrat a dextris et a sinistris, in prosperis et adversis, et benefaciat amicis et inimicis, bonis et malis, modestis et dyscolis. Suscitet amicum suum admonendo, ut malum caveat, bonum faciat. Non dormiat cavendo negligentiam majorem, non dormiat cavendo negligentiam minorem. Eruatur quasi dammula, et quasi avis. Dammula est animal mundum et acerrimum visu, et avis alta petit volatu. Eruatur praelatus sive doctor quasi dammula; ut sit mundus per honestam conversationem, et acer visu per discretionem. Eruatur quasi avis, ut alta petat per contemplationem. Non solum enim praelati bona actio, verum etiam contemplatio, subditis confert. Unde apostolus: Sive mente excedimus Deo, sive sobrii sumus vobis (II Cor. V).

Aliquando ergo debet rector sumere sibi pennas milvi per rapacitatem, non corvi per laniationem, sed columbae per simplicitatem, et volare per contemplationem, et requiescere per actionis intermissionem a pusillanimitate spiritus et tempestate; id est a curae pastoralis anxietate: Sic Moyses minato grege ad interiora deserti, perrexit videre visionem magnam (Exod. III). Sed Dominus, fatigatis apostolis et occupatis accessu populi ita ut non haberent tempus manducandi, dixit: Venite seorsum in desertum et requiescite pusillum (Marc. VI). Et (ut ait beatus Gregorius):

Ut igitur se liberet rector, discurrat necesse est per bonam actionem, festinet per ejusdem actionis expeditionem, suscitet amicum suum per exhortationem, eruatur ut dammula per munditiam honestae conversationis et acumen discretionis, et ut avis per sublimitatem contemplationis. Sane duo sunt, per quae praecipue debet praelatus semetipsum liberare, exemplum scilicet et verbum. Exemplum operis, verbum praedicationis. Primo exemplum, deinde verbum, ut Domini sit imitator, de quo scriptum est: Coepit Jesus facere et docere (Act. I). Sed quia constans est de opere, quod videlicet bene operari necesse sit ei, etsi non proximo tamen pro semetipso, et quia cernimus multos pastores, qui, quamvis ut creditur ipsi bene vivant, a verbo tamen cessant, vel quia loqui nesciunt, vel quia negligunt, praetermittamus de exemplo operis, et dicamus de verbo praedicationis.

Quadripartitam doctrinam debet omnis praelatus animabus sibi commissis. Primo namque debet subjectos docere fidem sanctae individuae Trinitatis; secundo quomodo praesideant et imperent quinque sensibus corporis; tertio, ut sex opera misericordiae exhibeant; quarto, ut septem virtutes principales exerceant. Singula singillatim prosequamur, primumque de fide dicamus. Tria quidem erant, corpus, et spiritus, et Deus; et corpus quidem mundus erat, anima spiritus, et ipsa anima quasi in medio quodam erat habens extra se mundum, intra se Deum; et acceperat oculum, quo extra se mundum videret, et ea, quae in mundo erant, et hic erat oculus carnis. Alium oculum acceperat, quo seipsam videret et ea quae in ipsa erant, hic est oculus rationis. Alium rursum oculum acceperat, quo intra se Deum videret, et ea, quae in Deo erant, et hic est oculus contemplationis. Hos igitur oculos quandiu anima apertos et revelatos habebat, clare videbat et recte discernebat. Postquam autem tenebrae peccati intraverunt in illam, oculus contemplationis quidem in se exstinctus est ut nihil videret, oculus vero rationis lippus effectus ut dubie videret. Solus ille oculus, qui exterius fuit, in sua claritate permansit; qui, quandiu lumen clarum habet, judicium dubium non habet. Oculus vero rationis, quandiu lumen ejus nubilum est, judicium certum habere non potest; quia clare non videt, discernit ambigue. Hinc est quod corda hominum facilius sibi consentiunt in his quae oculo carnis percipiunt quam in his quae acie mentis et sensu rationis attingunt, quia ubi in videndo non caligant, in judicando non discrepant. Homo ergo qui oculum carnis habet mundum videre potest et ea quae in mundo sunt. Item quia oculum rationis ex parte habet, animum similiter ex parte videt et ea quae in animo sunt. Quia vero oculum contemplationis non habet, Deum et quae in Deo sunt videre non valet. Fides ergo necessaria est, qua credantur quae non videntur, et subsistant in nobis per fidem quae nondum praesentia nobis sunt per speciem.

Sic itaque substantia illorum est fides, quia per solam fidem probantur a nobis. Non enim aliud majus argumentum de illis dubitantibus proferre possumus, quam quod illa creduntur fide quae ratione non comprehenduntur. Fides origo est in nobis ac fundamentum virtutum et bonorum operum. Unde ut ait Apostolus: Sine fide impossibile est placere Deo (Hebr. XI). Fides si in sola cognitione sit non sufficit, nisi per dilectionem vivificetur et ex dilectione, si possit, operetur. Si non potest operari, si habeat dilectionem, ipsa dilectio ei est operatio. Sunt multi qui multa opera faciunt, sed quia dilectionem Dei et proximi non habent, regnum Dei ex suo opere non consequuntur. Sola ergo fides, illa fides dicenda est cui comes est dilectio, et quae per dilectionem, si tamen potest, operatur. Duo itaque sunt in quibus constat fides, cognitio scilicet et affectus. Quorumdam fides cognitione magna est, affectu parva; quorumdam vero affectu magna, cognitione parva. Alii fidem et cognitione et affectu magnam, alii cognitione et affectu parvam habent. Verum affectum magnum in fide magis laudabilem esse quam cognitionem magnam Dominus manifeste ostendit, ubi fidem grano sinapis comparavit (Matth. XIII), quod quantitate quidem parvum est, sed non fervore. Hinc mulieri Chananaeae parum quidem scienti adhuc, sed multum confidenti, dictum est: Mulier, magna est fides tua (Matth. XV). Illa namque fides apud Deum magna reputatur, quae etsi minus vigeat scientia, per constantiam tamen fortis ostenditur. Cum ergo fides cognitione crescit, adjuvatur. Cum vero affectu fides crescit, promeretur. Igitur fides non de cognitione sola, sed de affectu et operatione laudatur et remuneratur. Haec est enim quae justificat, quae, secundum Apostolum, per dilectionem operatur (Gal. V). Altera vero daemonum est, de quibus scriptum est quod daemones credunt et contremiscunt (Isa. II); sive cujuslibet impii fidem tantum secundum cognitionem, non etiam secundum dilectionem habentis. De quo scriptum est quia quod timet impius veniet ei (Prov. X).

Nos autem, fratres, per dilectionem operemur, ut pro dilectione remuneremur. Sensus corporis quinque sunt; visus, auditus, olfactus, gustus et tactus; per quos anima sicut intus per rationem et contemplationem ad invisibilia, ita foris ad visibilia suo modo progreditur, et quae corpori sunt grata, commoda, utilia et necessaria operatur. Sicut enim homo ex duabus naturis, spirituali scilicet et corporea, est factus, et duobus bonis, id est spirituali et corporali est ditatus, ita duplici sensus virtute est munitus et ornatus, intus videlicet rationalitate ad invisibilia, foris sensualitate ad visibilia contemplanda. Habet autem rationalitas in bonis invisibilibus suum fructum ac jucunditatem, quemadmodum sensualitas in visibilibus. In invisibilibus quippe bonis species est virtus, forma, justitia, dulcedo, amor, canticum, gaudium, contactus amati, et quae siti boni inventio. In sensualitate visus caeteris sensibus praecellentior est et efficacior, sed longe inferior discretiva et contemplativa virtute rationis. Corporalis namque visio, quia angusta est, maxima non comprehendit, et quia hebes est, minima non discernit; et quia pigra est, non attingit remota; et quia perspicax non est, non penetrat occulta. In rebus quoque visibilibus, in quibus semper quaerere debet visus utilia. specie fallente corruptus nonnunquam capit noxia; et dum in eis inordinate delectatur, infelix animus intrinsecus innumerabilium delectationum et cogitationum pulvere foedatur. Quia enim res mundanae, quas extrinsecus appetimus, infinitae sunt, cogitationes quas ex ipsarum rerum delectatione vel memoria intrinsecus trahimus, finitae esse non possunt. Et sicut oculus pascitur ex specie, sic animus pascitur ex cogitatione. Verum quantum ad res pertinet, nulla res est, quae cogitari non possit sine peccato; quantum autem ad pravos affectus, nulla res est in qua peccare non possumus cogitando. Quia igitur huic sensui, id est visui, tantus inest defectus ad bonum, tantus affectus ad malum, omnibus modis necesse est custodiatur, quia per ejus corruptionem animus maxime foedatur. Custodiatur inquam ne, secundum Jeremiam, oculus noster depraedetur animas nostras in cunctis filiabus urbis nostrae (Thren. III), vel ut in Job legitur, oculus noster sequatur cor nostrum (Job XXXI), sed potius avertatur ne videat vanitatem (Psal. CXVIII). Auditus etiam diversis modis corrumpitur: quapropter oportet ut caute custodiatur. Aliquando corrumpitur vanis sermonibus, aliquando adulationibus, aliquando obscenis carminibus, aliquando detractionibus. Unde scriptum est: Corrumpunt bonos mores colloquia mala (I Cor. XV). Olfactus vero corrumpitur, quoties variis odoribus inordinate delectatur. Iste sensus purior ac mundior aliis sensibus esse videtur, unde et per illum anima minus corrumpi probatur. Hunc gustus sequitur, per quem infelix gula suos illicitos appetitus experitur. Iste postquam corrumpitur, variis ciborum ac potuum apparatibus insatiabiliter oblectatur. Inde est quod beatus Hieronymus sub persona sui quorumdam impudentem superfluitatem reprehendit, ita dicens:

Nobis autem, fratres, secundum eumdem doctorem sit pauper, vilis, et vespertinus cibus, olus et legumina, et interdum paucos pisciculos pro summis ducamus deliciis. Ultimus est tactus, qui diversarum vestium mollitie, et variarum obscenitatum immunditia multoties contaminatur.

Longum est, fratres, omnia assequi per quae constat miseram animam ex suis sensibus infirmari. Isti sunt enim quinque porticus piscinae, qui in Evangelio commemorantur, in quibus jacebat multitudo magna languentium (Joan. V) Unusquisque etenim sensus tot servat languentes, quot appetituum patitur corruptiones. Sed quoties Spiritus sanctus descendit in nos, et in nobis excitat gratiam compunctionis, toties sanatur noster sensus a quacunque detineatur infirmitate corruptionis. Custodiamus, charissimi, sensus nostros, ne forte (quod absit!) ingrediatur per fenestras nostras mors ad animas nostras. Quis sit autem fructus istius custodiae, Isaias brevi sermone comprehendit, ubi dicit: Quis poterit habitare de vobis cum igne devorante? (Isa. XXXIII). Aut quis habitabit ex vobis cum ardoribus sempiternis? Qui ambulat in justitiis et loquitur veritatem; qui projicit avaritiam ex calumnia, et excutit manus suas ab omni munere; qui obturat aures suas ne audiat sanguinem, et claudit oculos suos ne videat malum. Iste in excelsis habitabit, munimenta saxorum sublimitas ejus. Panis ei datus est, aquae ejus fideles sunt. Regem in decore suo videbunt oculi ejus, cernent terram de longe. Cor tuum meditabitur timorem (Isa. XXXIII).

Sex sunt opera misericordiae: primum est esurientem pascere, secundum sitientem potare, tertium hospitem colligere, quartum nudum vestire, quintum infirmum visitare, sextum ad incarceratum et inclusum venire. Qui his intendit in tempore, beatus erit in aeternitate. Beatus enim qui intelligit super egenum et pauperem; in die mala liberabit eum Dominus (Psal. XL). In die mala, id est in die judicii. Et animadverte (quod est mirabile dictu) quod in Evangelio non dicitur quod alia peccata damnandis commemorentur vel improperentur in die judicii, nisi hoc tantum quod misericordiae opera neglexerunt; et econtrario salvandi non laudantur de quibuslibet virtutibus, nisi de hoc solum quod ea exhibuerunt. Unde Petrus Ravennas in libro Sermonum suorum, sermone 14:

Demus ergo, fratres, eleemosynam, et omnia munda erunt nobis (Luc. VI). Demus ut detur nobis. Demus ut ii, quibus damus recipiant nos in aeterna tabernacula (Luc. XVI). Demus gratis, quia nos maxime, qui de eleemosyna vivimus, gratis accepimus. Mittamus panem super transeuntes aquas (Eccle. XI), id est populos, quia post multa tempora inveniemus eum. Haec dicimus, fratres, quia nos etiam, qui in religione vivimus, ad clamorem pauperis aures, imo viscera nostra nonnunquam inhumaniter claudimus. Sed qui habuerit substantiam mundi, et viderit fratrem suum necessitatem habere, etc., quomodo charitas Dei manet in eo? (I Joan. III.) Anima autem, quae benedicit impinguabitur, et qui inebriat ipse quoque inebriabitur (Prov. XI). Sacra volumina, charissimi, talibus plena sunt, nec ista dicimus, ut vos velut ignorantes instruamus, sed haec memorasse fortasse non erat inutile, sed quia bonorum operum exhibitio, sive virtutum exercitatio salutem confert aeternam. Dicto de operibus, dicamus de virtutibus.

Virtutes in Scripturis plures numerantur, sed eas modo commemorabimus quae in Evangelio sub septenario disponuntur. Prima est humilitas, secunda mansuetudo, tertia mentis compunctio, quarta desiderium justitiae, quinta misericordia, sexta cordis munditia, septima pax mentis aeterna. Humilitatem Abraham habuit quando dixit: Loquar ad Dominum meum, cum sim pulvis et cinis (Gen. XVIII). Sic et Jacob humilitatem habuit, quando Domino loquens dixit: Minor sum cunctis miserationibus tuis (Gen. XXXII). Beata quoque Maria hanc eamdem virtutem habuit quae cum ab angelo diceretur Mater Dei, se dixit ancillam Domini (Luc. I). Mansuetudinem David habuit, qui dixit: Ut jumentum factus sum apud te, et ego semper tecum. Tenuisti manum dexteram meam, et ex voluntate tua deduxisti me (Psal. LXXII). Dicitur enim mansuetus quasi ad manum venire vel manu duci suetus, ut sunt domestica animalia. Talis homo velut jumentum non solum ad prospera, sed etiam ad adversa paratus est. Unde idem ait: Ego in flagella paratus sum (Psal. XXXVII). Tertia est mentis compunctio. Hanc quoque habuit sicut alibi ait: Lavabo per singulas noctes lectum meum, lacrymis meis stratum meum rigabo (Psal. VI). Quarta est desiderium justitiae. Istam etiam idem habuit sicut quodam in loco dixit: Mei pene moti sunt pedes, pene effusi sunt gressus mei, quia zelavi super iniquos pacem peccatorum videns (Psal. LXXII). Et item: In matutino interficiebam omnes peccatores terrae, ut disperderem de civitate Domini omnes operantes iniquitatem (Psal. C). Quinta est misericordia. Sed quia ad ipsam pertinent, quae superius de operibus misericordiae diximus, idcirco ea hic non replicamus. Haec in beato Job excellenter enituit. Unde et ait: Si comedi buccellam meam panis solus, et non comedit pupillus ex ea, etc. (Job XXXI). Sexta est cordis munditia, quam et idem vir sanctus perfecte habuit. Unde et dixit: Pepigi foedus cum oculis meis, ut nec cogitarem quidem de virgine (Job XXXI). Septima est pax mentis aeterna. Et istam David quasi specialiter habuit: Dixit enim: Cum his qui oderunt pacem eram pacificus (Psal. CXIX).

Quamplurima sunt quae de ternario fidei, de quinario sensuum, de senario operum, de septenario virtutum dicere possemus; sed leviter singula tangamus, ne verbis prolixioribus vos oneremus. Qui autem doctrinam fidei tantum sufficere putant, multum errant. Quos bene Eliseus typice reprehendit, ubi regi Israel loquens ait: Percute jaculo terram. Cumque eam tribus vicibus percussisset, et stetisset, iratus est contra eum vir Dei, dicens: Quia si percussisses eam quinquies, aut sexies, aut septies, percussisses Syriam usque ad consummationem. Nunc autem tribus vicibus percuties eam (IV Reg. XIII). Terram autem ter percutere et stare, est terrena corda tantum de fide sanctae Trinitatis erudire, et nihil de sanctitate bonae conversationis adducere. Ergo, charissimi, nos loquendo, vos audiendo, utrique faciendo, percutiamus terram, id est terrenitatem in nobis ter, in sanctam Trinitatem fideliter credendo. Percutiamus eam quinquies, nostris sensibus potenter praesidendo. Percutiamus eam sexies, sex supradicta opera misericorditer exhibendo. Percutiamus eam septies, septem praedictas virtutes viriliter exercendo. Quod si fecerimus percutiemus spirituales hostes usque ad internecionem, pacemque possidebimus in mundo per gratiam, in coelo per gloriam. Quod nobis praestare dignetur Jesus Christus. Dominus noster, qui est Deus benedictus in saecula. Amen