| #### CAPUT 3 |

| #### #### Nabuchodonosor rex fecit statuam auream. Hic ponitur secunda visio quae una post aliam ordinatur, secundum Hieronymus, ut sicut barbari per primam inducti sunt ad cognoscendum Dei potentiam, ita cognoscerent per istam secundam alium dominum non esse adorandum etiam metu mortis, per puerorum constantiam. Et licet haec visio sit de se historica, est tamen prophetica propter finem; scilicet propter apparitionem Angeli filio Dei assimilati, qui descendit ad liberandum pueros de fornace, in quo visio tangit personam Christi. Et ostenditur in totali hac visione praeeminentia regni Christi et justorum ad regnum Antichristi et reproborum. Causa autem efficiens seu originalis hujus visionis est instinctus spiritus sancti, sicut in prima visione, habitus ex humilitate puerorum, patientia et tribulatione. Causa finalis est, ut Dei magnalia promulgarentur: unde dicitur circa finem, quod Nabuchodonosor dixit: signa et mirabilia fecit apud me Deus, ut Sidrach, Misach et Abdenago exaltarentur: unde dicitur infra ibidem, quod tunc rex promovit Sidrach, Misach et Abdenago in provincia Babylonis, et per consequens Dei populus consolaretur. Causa materialis est statua aurea, puerorum constantia, ardens fornax et Angelus liberans. Notandum tamen quod licet hoc factum fuerit totum reale, corporale seu visibile, quantum ad erectionem statuae aureae et puerorum punitionem, ac per hoc historicum; fuit tamen visio etiam quid propheticum propter apparitionem ad puerorum liberationem. Causa vero formalis tangitur in modo describendi et dividendi hanc visionem; quae talis est. Nam haec visio describitur ad modum cujusdam judicialis sententiae; et habet tres facies seu tres partes; quia primo ponitur puerorum condemnatio maligna in principio. Secundo eorum liberatio benigna, ibi, et ambulabant in medio flammae. Tertio eorum exaltatio condigna, ibi, tunc rex Nabuchodonosor obstupuit. Circa condemnationem malignam et indignam, tria facit Scriptura; quia primo notat causam litigii in principio. Secundo formam judicii, ibi, statim in ipso tempore ascendentes. Tertio poenam supplicii, ibi, tunc Nabuchodonosor repletus furore. Circa primum, scilicet causam litigii quae fuit, quia pueri noluerunt statuam erectam seu factam a Nabuchodonosor adorare, facit Scriptura quatuor. Primo ponit statuae constitutionem seu constructionem in principio. Secundo statuae promulgationem, ibi, itaque Nabuchodonosor misit. Tertio statuae dedicationem, ibi, tunc congregati sunt satrapae. Quarto statuae adorationem, ibi, post hoc igitur statim ut audierunt. Circa constitutionem seu constructionem statuae notandum primo quae causa principalis, fuit enim humana celebritas, quia dicitur, quod rex Nabuchodonosor fecit; hic est enim Nabuchodonosor qui summum prosperitatis locum inter homines assecutus, quia rex regum, ut dicitur supra 2 cap. Et cui dedit Deus caeli regnum et fortitudinem imperium et gloriam et omnia in quibus habitant filii hominum. Improbe autem speciale divinitatis amplexus est initium, quod supra, omne id quod Deus est extolletur, ut dicitur infra eodem cap., dicens: et quis est Deus qui eripiet vos de manu mea? Quasi diceret, nullus hujusmodi est; ergo humana celebritas fuit causa principalis. Secundo notandum quae causa materialis, quae fuit mundana prosperitas; et ideo dicitur, quod fecit statuam auream; nam quia ipse magnis superfluitatibus abundabat, quia, ut dicitur supra 2 cap., sub ditione ejus, idest potestate, tunc universa constituit, et ideo ipse significatur per caput statuae aureae, ut ait Daniel supra 2 cap., tu es, rex, caput aureum, eo quod regnum ejus fuit affluentissimum: volens ostendere suae affluentiae abundantiam, statuam fecit auream. Tertio nota quae causa formalis; quae fuit sublimitas hujus statuae. Et quantum ad proceritatem, quia altitudine sexaginta cubitorum; et quantum ad capacitatem, quia latitudine cubitorum sex, ut perfectionem deitatis habere videretur, voluit quod ejus proceritas decies sex et capacitas sex haberet, quia senarius est numerus perfectus constans ex suis partibus aliquotis, quia ex uno duobus et tribus, quae unitas sexies sumpta reddit senarium, dualitas ter sumpta similiter, ternarius bis sumptus similiter, unum duo tria sumpta simul similiter. Eodem modo denarius est primus numerus in quo status est, et ideo dicit perfectionem; propter quod sub his duobus numeris ipsius formam voluit terminari. Quarto nota quae causa finalis, quae fuit immanis solemnitas: et ideo, statuit eam, idest erexit, in campo dura provinciae Babylonis. Duram est fluvius juxta quem gigantes aedificaverunt turrim, ubi est campus Sennaar, de quo legitur Genes. 11, quod invenerunt campum Sennaar; et sequitur, et dixerunt, faciamus nobis civitatem et turrim cujus culmen pertingat usque ad caelum. In campo ergo isto statuit dictam statuam per idolatriam adorandam, sicut dicitur infra eodem cap. in hora qua audieritis et cetera. Cadentes adorate statuam auream quam constituit Nabuchodonosor rex. Quantum ad promulgationem ipsius statuae, nota regis celsitudinem; quia cum dicitur, itaque Nabuchodonosor misit et cetera. Hic est Nabuchodonosor rex Babylonis, qui venit Jerusalem et obsedit eam, ut dicitur supra 1 cap.; quia in eo ostenditur ejus valitudo, celsitudo seu fortitudo: plebis multitudo, quia misit ad congregandos satrapas, idest consiliarios, quia satrapae sunt personae sapientes, sicut dicit Papias. De istis dicitur Esther 3, quod scriptum est, ut miserat Aman ad omnes satrapas. Magistratus, qui sunt consules, quorum nutibus ordinantur communitates; de quibus dicitur Nehem. 7: congregavi optimates et magistratus, judices, quibus judiciaria potestas erat commissa ad puniendum maleficos, infra 8 cap. Constituti sunt duo senes judices. Optimates, magna super omnes praedictos praediti potestate, sicut senesquallus vel senescallanus; unde dicitur 3 Reg. 2, quod Jezabel scripsit literas et misit eas ad optimates qui erant in civitate. Duces, qui prosunt potissime exercitibus: unde dicitur Jud. primo, quis ascendet ante nos contra Chananaeum et erit dux belli? Tyrannos, idem quod rex, nisi quod tyrannus saevit voluntate, rex justitia aequitate et necessitate: unde dicitur Job 35: propter multitudinem calumniatorum clamabunt et ejulabunt propter vim brachii tyrannorum, praefectos, sunt tribuni vel qui praetoria praesunt potestate, ut dicit Papias, vel inter principes provinciarum primus. Unde dicitur supra 2 cap. quod rex Danielem in sublime extulit, et constituit eum super omnes provincias Babyloniae principem et praefectum. Principes, sunt ratione dignitatis seu ordinis, quia primo loco seu dignitatem vel substantiam capiunt, ut dicit Papias: unde dicitur Prover. 28, quod propter peccata populi multi principes, idest multi substantiam populi capientes. Omnis autem ista multitudo convocata est, ut convenirent, idest simul in unum venirent. Psalm. 2: convenerunt in unum. Ad dedicationem, idest ad strenationem; quod idem est, quod initiatio. In quo notatur statuae adoratio: unde ubi nos habemus dedicationem, Hebraei habent strenationem, quia prosternebantur coram ipsa statua ante adorationem, sicut dicitur infra eodem cap., si quis non prostratus adoraverit, eadem hora mittetur in fornacem. Quantum ad statuae dedicationem, ponitur adunatio vocatorum, ibi, tunc congregati sunt satrapae, quorum expositio dicta est supra. Promulgatio praeceptorum, ibi, et praeco clamabat valenter, idest potenter vel fortiter; sicut enim invalidus dicitur debilis, ita valens dicitur fortis. Ordinatio agendorum, ibi, vobis dicitur populis, idest commorantibus in civitatibus, tribubus, idest diversis familiis ejusdem populi, unde dicuntur duodecim tribus populi Israel; linguis, idest commorantibus in diversis terris. Comminatio tormentorum, ibi, in hora qua audieritis sonum tubae. Ponitur tuba primo, quia instrumentum judiciale 1 Thess. 4: et in tuba Dei descendet de caelo, loquens de die judicii, fistula, instrumentum pastorale, cythara, instrumentum est quod plectro tangitur, sambucae, instrumentum de bucca a rusticis dicitur, et fit ut in pluribus de sambuco, quod est lignum aptum ad perforandum, colligatum tamen in utre, Psalterium, instrumentum est magnatorum quod plectro tangitur, et est ut in pluribus decem chordarum, Psalm. 143: in Psalterio decachordo psallam tibi. Simphonia instrumentum utraque parte concavum pelle tectum, quod virgulis ferreis ducitur. Si quis autem his omnibus supradictis auditis, non prostratus adoraverit, idest cadens in faciem super terram, mittetur in fornacem ignis ardentis. Quantum ad statuae adorationem ponitur instrumentorum sonitus, cum dicitur: post hoc igitur statim ut audierunt; adorantium strepitus, cum dicitur, cadentes omnes populi, sicut praeceptum erat supra eodem cap., vobis dicitur populi et cetera. Patet ergo quae fuit causa litigii inter regem et inter pueros; quia statuae aureae constitutio, promulgatio, dedicatio et adoratio. Et sequitur pars in qua habita et posita causa litigii, ostenditur forma judicii, cum dicitur: statimque in ipso tempore. Ubi primo ponitur Chaldaeorum accusatio, ibi, statimque in ipso tempore. Secundo accusatorum citatio, ibi, tunc Nabuchodonosor in furore. Tertio citatorum responsio, ibi, respondentesque Sidrach, Misach et Abdenago. Circa accusationem Chaldaeorum nota primo eorum conspirationem insidiosam, cum dicitur: statimque in ipso tempore; nam invidia tempus et opportunitatem quaerit nocendi, et tunc nec nocte nec somno nec inertia retardatur si tempus nocendi se offerat. Et ideo Scriptura haec duo posuit, scilicet statim et in ipso tempore, cum tamen unum sufficere posset ad exprimendam festinantiam: accedentes, ad regem subaudi, Chaldaei, hoc est indigenae, accusaverunt Judaeos indigne ferentes sibi fuisse praepositos advenas et captivos, quos constituerat rex super omnia opera Babylonis Sidrach, Misach et Abdenago, ut dicitur supra 2 cap., contra quos ipsi nunc insidiose conspirabant. Secundo nota eorum supplicationem malitiosam, cum dicitur: dixeruntque regi, rex in aeternum vive, bona regi imprecantur ut eum facilius ad vota suae inclinent, quia haec est supplicatio malignatorum, scilicet vivat rex, ut patet 3 Reg. 1, ubi dicitur, vivat rex Salomon. Tertio nota eorum repetitionem perniciosam, cum dicitur: tu rex posuisti decretum: ubi repetunt regi omnia quae jusserat fieri ad solemnitatem statuae dedicandae, sicut patuit supra. Quarto nota eorum allegationem calumniosam, cum dicitur: sunt ergo viri Judaei quos constituisti super opera Babylonis: et ex hoc apparet eorum calumnia, quia allegant ipsorum promotionem, quia eos constituit rex super opera Babylonis. Et in hoc concluditur Chaldaeorum accusatio. Et confestim sequitur accusatorum citatio, cum dicitur: Nabuchodonosor in furore, quia contemnebant ipsius cultum, quia, deos tuos non colunt, et ipsius jussum, quia, statuam erexisti, allegant ipsorum punitionem, quia aliis praelati; rebellionem, quia ingrati erant et rebelles. Circa citationem autem ipsorum, nota primo ipsorum advocationem, cum dicitur: tunc Nabuchodonosor in furore et ira, hic succensus ira cum voce clamosa et anhelo spiritu, ut dicitur supra quod auditis sermonibus sapientum Babylonis rex in furore versus et in ira magna praecepit, ut perirent omnes sapientes Babylonis, ita et in furore et ira praecepit, ut adducerentur Sidrach, Misach et Abdenago. Secundo nota ipsorum allocutionem, cum dicitur: pronunciansque Nabuchodonosor rex ait, verene, Sidrach etc.: quasi diceret, estne hoc verum quod hos, scilicet deos meos non colitis, nec secundum id scilicet facitis, quod statuam auream, quam adorandam statui, sicut praecepi supra, quod si quis prostratus non adoraverit mittetur in fornacem ignis ardentis, hanc non adoratis? Et ideo statim sequitur tertio, et notanda eorum admonitio, cum dicitur: nunc ergo sitis parati, idest ex nunc ego oretenus vobis praecipio, sicut vobis per praeconem fuerat promulgatum, sitis ergo parati, quacumque hora audieritis, expositum est. Et post admonitionem concluditur quarto condemnatio, cum dicitur: quod si non adoraveritis, mittemini in fornacem, sicut supra fuit cautum lege et decreto est de potestate mea sancitum. Et quis est Deus qui eripiat vos de manu mea? Quasi diceret, nullus. Et ideo id solum debetis colere in cujus totaliter estis potestate. Et in hoc concluditur accusatorum citatio. Et ideo statim sequitur eorum responsio, cum dicitur, respondentesque Sidrach, Misach et Abdenago. In qua responsione ostenditur primo ipsorum prudentia, cum praemittitur, non oportet nos de hac respondere etc. quia scriptum est. Non respondeas stulto juxta stultitiam suam. Secundo ostenditur eorum confidentia, cum dicitur: ecce Deus noster. Dicunt, licet nobis non sit necessitas respondendi, tamen respondemus tibi: ecce Deus quem colimus potest nos eripere, quia hic est Deus noster et non aestimabitur alius adversus eum, Baruch 3. Tertio notanda eorum constantia, cum dicitur: quod si noluerit, hoc est, si Deus noster propter peccata nostra nos liberare noluerit, scias nos esse ita constantes, quod deos tuos non colimus; quia ex praecepto Dei nostri habemus, non habebis deos alienos, Exod. 20. Et in hoc concluditur citatorum responsio. Et sequitur pars in qua tangitur poena supplicii, cum dicitur: tunc Nabuchodonosor repletus est furore: in qua Scriptura notat quatuor. Primo regis indignationem, cum dicitur: tunc Nabuchodonosor repletus est furore, sicut adversus contumaces et rebelles regiae jussioni; et aspectus faciei immutatus est, ut priori dissimilis appareret, quia cor hominis immutat faciem ejus, sive in bono sive in malo, Eccles. 13. Secundo legis promulgationem, cum dicitur: et praecepit ut succenderetur septuplum, idest multo plus, ut excessu poenali fornacis terrerentur, et viris fortissimis, qui resistentes vel de auxilio Dei confidentes, quem potentem ad liberandum asserebant, ligare faciliter possent, ita ut possent dicere, irruerunt in nos fortes Psal. 58: jussit ut ligatis pedibus, ut nec fugere nec resilire valerent. Hic dicit Josephus quod Daniel fuit in fornace cum tribus pueris positus: quod patet expresse esse contra textum, quia Nabuchodonosor non nisi tres alloquitur, infra eodem cap. cum dicit, nonne tres viros? Tertio legis executionem, cum dicitur: et confestim viri illi vincti cum braccis, ita ut nullam in spoliando moram facerent, quia jussio regis urgebat, hoc est, jubebat: tiara genus est pallioli quo Persarum Chaldaeorumque gens utitur. Quarto Dei miserationem seu vindicationem, cum dicitur: porro viros illos, viros, inquam fortissimos, quibus jusserat, ut eos in fornace ponerent, interfecit flamma ignis, ut non solum miraculo rex pertimesceret, sed et sui exercitus damnarentur, quia fortis ultor dominus reddens retribuit, Jer. 51. Viri autem hi tres, gratia Dei mirabilis; ardent vincula, incombusta manent eorum corpora, et ambulant in medio ignis compediti. Sequitur secunda pars principalis totius cap., in qua tangitur liberatio benigna, cum dicitur: et ambulabant in medio flammae; ubi nota quod divinitus praeservati ambulabant illaesi in medio flammae et ardentis fornacis: unde dicere poterant, si ambulavero in medio tui Jerusalem, et super iram inimicorum meorum extendes manum, Psal. 37. Laudantes Deum et benedicentes dominum. In quo Scriptura tangit tria, quae solent recognoscere a tribulationibus liberati; scilicet commendationem supernae aequitatis, in principio. Condescendentiam paternae bonitatis, ibi, et non cessabant qui miserant eos; collaudationem aeternae majestatis, ibi, tunc hi tres quasi ex uno ore. Circa commendationem supernae aequitatis, notat Scriptura quatuor: quia Azarias commendat supernam aequitatem dans Deo honorem, ut facilius et efficacius impetret veniam. Et ideo primo exaltat Dei justitiam, in principio. Secundo implorat ejus clementiam, cum dicitur: ne quaesumus tradas nos. Tertio allegat Dei misericordiam, ibi, et nunc sequimur te. Quarto invocat ejus liberatricem potentiam, cum dicitur: et erue nos in mirabilibus tuis. Primo autem extollit ipsius justitiam, quantum ad evidentiam nominum; quia in commendationem supernae aequitatis ponit tria nomina, scilicet, benedictus, laudabilis, gloriosus, quia ab his tribus commendandus est a creaturis; nam quia creator est benedicendus, et ideo dicit, benedictus es domine Deus patrum nostrorum, Lucae primo, benedictus dominus Deus Israel, quantum ad creationem; quia visitavit et fecit redemptionem plebis suae, quantum ad recreationem. Quia gubernator et conservator, est laudandus; et ideo, laudabilis, quantum ad conservationem; magnitudinis ejus non est finis; quantum ad gubernationem. Quia consummator et remunerator, est glorificandus: et ideo, gloriosum nomen ejus, quia nomen ejus gloriosum, quantum ad consummationem; et terribile, quantum ad remunerationem, Deut. 28. Nomen ejus gloriosum et terribile. Secundo extollit ipsius justitiam, quantum ad efficaciam operum, asserens Dei justitiam exercitatam in ipso et sociis suis justo affectu; et ideo dicit, justus es in omnibus quae fecisti in nobis, quia justus dominus et justitiam dilexit, Psal. 10. Justo effectu, quia universa tua opera vera, quia opera manuum ejus veritas et judicium, Psal. 110. Justo aspectu, et ideo, omnia judicia tua vera, quia judicia domini vera justificata in semetipsa, Psal. 18. Eorum despectu, quia induxisti haec omnia propter peccata nostra, quia, peccavimus cum patribus nostris et inique egimus, iniquitatem fecimus, Psal. 105. Ad despectum autem eorum tria pertinent. Primo ipsorum transgressio; ideo, peccavimus enim et inique egimus recedentes a te, de quo Levitic. 20, custodite praecepta mea. Secundo punitio commissorum; et ideo, omnia ergo quae induxisti, in vero judicio etc., unde, induxisti nos in laqueum, Psal. 65, et tradidisti nos in manibus inimicorum, quia aliquando bonos per malos Deus affligere consuevit. Et regi injusto. Nabuchodonosor scilicet qui iniqua sententia innocentes pueros crudelissimae morti adjudicaverat, et pessimo, idest impiissimo, qui non solum idololatra, sed et alios ad idolatriam acerbarum poenarum minis compellebat: si quis enim prostratus non adoraverit statuam, in eadem hora mittetur in fornacem ignis ardentis, supra eodem cap. Tertio confusio; et ideo, confusio et opprobrium facti sumus, confusi sumus, quoniam audivimus opprobrium, operuit ignominia facies nostras, quia venerunt alieni super sanctificationem domus domini, Jer. 81. Cum autem secundo implorat Dei clementiam, ostendit quatuor Scriptura, cum dicitur: ne quaesumus tradas nos: quia primo allegat divinam indignationem, cum dicitur: ne quaesumus tradas nos in perpetuum propter nomen tuum, sed exurge domine adjuva nos, et libera nos propter nomen tuum; Psal. 43. Secundo allegat antiquam foederationem, cum dicitur: et ne dissipes testamentum tuum; testamentum, inquam, quod disposuit ad Abraham, et juramentum scilicet ad Isaac, et statuit illud Jacob in praeceptum et Israel in testamentum aeternum. Psal. 104. Tertio inflictam vexationem, cum dicitur: quia, domine, imminuti sumus plus quam omnes gentes, quia, domine, omnes gentes venient coram te, et glorificabunt nomen tuum, Psal. 85. Et nobis non est in tempore hoc princeps, et dux, et propheta, neque holocaustum. Holocaustum pro peccato non postulasti, Psal. 35. Neque sacrificium neque oblatio, quia sacrificium et oblationem noluisti, Psal. 39. Neque incensum, quia incensum abominatio est tibi, Isaiae 1. Quarto etiam propriam contritionem, cum dicitur: sed in animo contrito et spiritu humilitatis suscipiamur, quia, sacrificium Deo spiritus contribulatus, cor contritum et humiliatum Deus non despicies, Psal. 50. Cum autem tertio allegat Dei misericordiam, cum dicitur: et nunc sequimur te, quatuor facit: quia primo allegat cordis affectum, cum dicit, et nunc sequimur te in toto corde, dicentes (supple) in toto corde meo exquisivi te, Psal. 118. Secundo mentis aspectum, cum dicit, et quaerimus faciem tuam, sicut dicit, Psal. 104. Quaerite faciem ejus semper. Tertio suum defectum, cum dicitur: ne confundas nos, sed confundantur qui ostendunt servis tuis mala, infra confestim. Quarto Dei misericordiam, cum dicitur: sed fac nobiscum secundum mansuetudinem tuam, ut possimus dicere, vere supervenit mansuetudo et corripiemur, Psal. 89. Cum autem quarto invocat liberatricem Dei potentiam, ibi: erue nos, tria facit; quia primo petit divinorum operum ostensionem, cum dicitur: erue nos in mirabilibus tuis, ut unusquisque dicat, mirabilia opera tua et anima mea cognoscet nimis, Psal. 138. Secundo petit persecutorum correctionem, cum dicitur: confundantur qui ostendunt servis tuis mala, confundantur ergo omnes inique agentes supervacue, Psal. 24. Tertio petit inimicorum conversionem, cum dicitur: et robur eorum conteratur, et sciant quia tu es dominus Deus solus, et scient quia vere tu dominus, tu solus altissimus super omnem terram, Psal. 82. Et sic patet in liberatione benigna istorum puerorum commendatio supernae aequitatis; quia ab ipsis exaltatur Dei justitia, imploratur ejus clementia, allegatur ejus misericordia, invocatur ejus potentia. Posita ergo commendatione supernae aequitatis. Sequitur condescensio paternae bonitatis, cum dicitur: et non cessabant qui miserant eos ministri regis succendere fornacem: ubi Scriptura notat quatuor. Primo ministrorum incendium, ibi: et non cessabant qui miserant eos succendere fornacem, quia rex praecepit ut succenderetur fornax septuplum quam succendi consueverat, supra eodem cap.: et ideo non cessabant ut jussionem regis implerent: naphtha, idest ossibus olivarum, in quibus remanserat aliquid pinguedinis, ut essent ad fomentum igneum magis apta; naphtha enim, ut dicit Papias, est genus fomenti quo incendia nutriuntur apud Persas, vel ossa olivarum qui projiciuntur cum amurca. Secundo notat Chaldaeorum excidium, ibi: et effundebatur flamma cubitis quadraginta novem, ut erumperet, vehementi enim ministratione fomenti ignis flamma effusa est super fornacem cubitis quadraginta novem; incendit, enim, quod reperit juxta fornacem de Chaldaeis, quia, ipsi incendebant sanctuarium Dei, polluebant templum, Psal. 78. Tertio Angelorum praesidium, ibi: Angelus autem domini descendit cum Azaria; quia secundum Hieronymum, oppressa variis molestiis anima hominis desperans de auxilio, et ad dominum tota mente conversa praesidio angelico liberatur, quia, immittet Angelus in circuitu timentium eum et eripiet eos, Psal. 43, et excussit flammam ignis et fecit medium fornacis quasi ventum roris flantem, idest ventum refrigerantem, ut ardorem ignis refrigeraret ros, juxta illud Eccles. 18, nonne ardorem refrigerabit ros? Quasi diceret, imo, sicut patuit in istis. Quarto puerorum remedium, ibi: et non tetigit eos ignis, juxta illud Isaiae 43, cum ambulaveris in igne non combureris, et flamma non ardebit in te. Et per hoc patet quod in liberatione benigna puerorum fuit condescensio paternae bonitatis, propter ministrorum incendium, Chaldaeorum excidium, Angelorum praesidium, puerorum remedium. Et ideo ostensa condescensione paternae bonitatis. Sequitur pars in qua tangitur exaltatio aeternae majestatis, quae est laudis confessio, et gratiarum actio, cum dicitur: tunc hi tres quasi ex uno ore laudabant dominum. In qua Scriptura notat tria; quia, primo laudant pueri liberati ipsum Deum quoad suam essentiam aeternalem, ibi: tunc hi tres. Secundo commendant ipsum quoad creaturam vitae spiritualis, ibi: benedictus es qui intueris abyssos et sedes super Cherubin. Tertio instigant ad ipsius laudem creaturam universalem, ibi: benedicite omnia opera domini domino. Quantum ad laudem, quia laudant Dei essentiam aeternalem, primo laudant ipsum in generali, cum dicitur: tunc hi tres quasi ex uno ore, juxta id, benedicam dominum in omni tempore, semper laus ejus in ore meo. Psal. 33. Idest concorditer laudabant, scilicet ut conservatorem et gubernatorem, quia laus ejus in Ecclesia sanctorum, Psal. 149. Benedicebant ut creatorem et recreatorem, quia benedictio et claritas et sapientia etc., Apocal. 7. Secundo laudant ipsum in speciali, ibi: benedictus es domine Deus patrum nostrorum: et ibi Scriptura tangit quatuor, a quibus divina majestas laudatur glorificatur et benedicitur. Primo ejus dominationis excellentiam, ibi: benedictus es domine Deus patrum nostrorum, quia tu es de quo dixit Moyses patribus nostris Deuter. 10, Deus dominus noster ipse est Deus deorum et dominus dominantium. Secundo ejus nominationis praeeminentiam, ibi: et benedictum nomen gloriae tuae quod est sanctum, quia hoc est nomen de quo pater noster David canit, domine dominus noster quam admirabile est nomen tuum in universa terra, Psal. 8. Ergo nomini tuo da gloriam, super misericordia tua et veritate tua, quoniam magnificasti super omnes nomen sanctum tuum, Psal. 137. Tertio ejus habitationis refulgentiam, ibi: benedictus es in templo sanctae gloriae tuae, de quo templo iterum cantat pater noster David, in templo ejus omnes dicent gloriam, Psal. 28. Quarto ejus gubernationis providentiam, ibi: benedictus es in throno regni tui, quia de hoc throno iterum cantat idem David, thronus tuum in saeculum saeculi: virga directionis, virga regni tui, Psal. 44. Quantum vero ad laudem quam commendant, quoad creaturam vitae spiritualis, quae ibi incipit, benedictus es qui intueris abyssos, commendant primo ejus discretionis providentiam, quia scilicet discernit bonos a malis, cum dicitur: benedictus es qui intueris abyssos; et hoc quoad dimissionem culparum et inflictionem poenarum, quia judicia tua abyssus multa, Psal. 35. Et sedes super Cherubin; et hoc quoad intuitionem meritorum et retributionem praemiorum; propter quod David petebat, Psal. 75, qui sedes super Cherubin veni et manifestare, excita potentiam tuam et veni ut salvos facias nos. Secundo commendant ejus praelationis praeeminentiam, cum dicitur: benedictus es in firmamento caeli; et quia altitudinis firmamentum pulchritudo ejus est species caeli in visione gloriae, Eccl. 45. Quantum ad laudem ad quam provocant creaturam universalem, notandum, quod omnia invitantur ad tria; scilicet ad benedicendum ut creatorem, ad laudandum ut conservatorem, ad semper exaltandum ut consummatorem, sed aliter et aliter: quoad membra corporalia et bruta propter speciem, modum et ordinem; quoad hominem propter sensum, verbum et operationem; quoad mentem spiritualem propter memoriam, intelligentiam et voluntatem. Primo autem praemittitur laus generalis omnium creaturarum, cum dicitur: benedicite omnia opera domini domino, quia scriptum est, Psalm. 103: quia magnificata sunt opera tua domine, omnia in sapientia fecisti. Secundo sequitur laus creatorum singularis seu specialis, cum dicitur: benedicite Angeli domini domino; ubi hortantur ad laudem Dei omnia, a nobilioribus ad ignobiliora, a superioribus ad inferiora descendendo: et primo hortantur ad laudem creaturam mentem spiritualem, cum dicitur: benedicite Angeli domini domino, quia scriptum est, Psalm. 102, benedicite domino omnes Angeli ejus potentes virtute facientes verbum illius ad audiendam vocem sermonum ejus. Secundo mundum corporalem, cum dicitur: benedicite caeli domino. Et primo creaturas superiores in principio, benedicite caeli domino; secundo intermedias et inferiores, ibi, benedicite imber et ros. Primo invitant ad laudes creaturas caelestes immobiles, sicuti caelum Empyreum; et ideo dicitur: benedicite caeli domino, quia caelum caeli domino, et ideo laudate dominum de caelis, Psalm. 148. Et caelum crystallinum, cum dicitur: benedicite aquae quae super caelos sunt, quia scriptum est: aquae quae super caelos sunt laudent nomen domini, Psalm. 148. Secundo creaturas caelestes motrices, cum dicitur: benedicite omnes virtutes; quia scriptum est, laudate eum omnes virtutes ejus, Psalm. 148. Tertio creaturas caelestes mobiles, cum dicitur: benedicite sol et luna domino. Circa quod primo tangit Scriptura earum ornatum, cum dicitur: benedicite sol et luna, benedicite stellae. Et secundo earum subjectum in hoc quod dicit, caeli; quia scriptum est, laudate dominum de caelis, laudate eum in excelsis. Laudate eum sol et luna laudate eum omnes stellae et lumen, Psalm. 148. Tertio earum effectum, cum dicitur: benedicite imber et ros domino, benedicite omnes spiritus Dei domino: qui est triplex: quia primus provenit ex vaporum elevatorum a terra virtute solis abundanti humiditate; et hic est imber, quia caeli possunt dare imbres. Jerem. 14. Secundum provenit ex vaporum elevatorum virtute solis abundante subtilitate, et hic est ros. Aggaei primo, prohibiti sunt caeli ne darent rorem. Tertius provenit ex vaporum elevatorum virtute solis abundanti siccitate, et hic est ventus vel spiritus; propter hoc dicit: benedicite omnes spiritus domini domino, quia spiritus procellarum faciunt verbum ejus, Psalm. 148. Quantum ad creaturas intermedias corporales, dicit Scriptura, benedicite ignis et aestus domino: ubi Scriptura ostendit, quod primo provocant ad Dei laudem duo elementa superiora et eorum impressiones, ibi, benedicit ignis; secundo duo elementa inferiora et emissiones, ibi, benedicat terra dominum. Prima habet duas partes; quia primo provocant ad Dei laudem superius elementum et ejus effectum, cum dicitur: benedicite ignis et aestus; secundo in medio elemento, scilicet aere multiplicem expressum effectum, ibi, benedicite frigus et aestas domino. Et quantum ad hoc primo tangit Scriptura impressiones factas in medio interstitio aeris virtute corporum supra caelestium, habentes efficaciam, cum dicitur: benedicite frigus et aestas domino: et differt aestus et aestas: quia aestus est aer ignitus, juxta illud Apoc. 7, non cadet super illos sol neque ullus aestus. Sed aestas est aer virtute solis inflammatus, et dicit differentiam temporis sicut hyems; aestus autem dicit differentiam impressionis; unde Genes. 8: frigus et aestus, aestas et hyems, nox et dies, non requiescent. Secundo tangit impressiones quae non nisi infra nos sunt, cum dicitur: benedicite gelu et frigus domino. Tertio tangit impressiones quae non nisi circa nos resident, cum dicitur: benedicite gelu et frigus domino. Benedicite glacies et nives, nix glacies quae faciunt verbum ejus, Psalm. 184. Quarto ponit temporis differentias, causas et effectum, cum dicitur: benedicite noctes et dies. Ecce temporis differentias. Benedicite lux et tenebrae. Ecce differentiarum causas. Benedicite fulgura et nubes. Ecce duplicem effectum, quorum fulgur de nocte potissimum causatur, sed nubes potissimum de die elevantur. Et sequitur pars in qua invitant duo elementa inferiora et eorum emissiones, cum dicitur: benedicat terra; et primo invitant terram et ejus germinationes in principio; secundo aquam et ejus derivationes, ibi, benedicite maria. Primo provocant terram quantum ad situationem, cum dicitur, benedicite montes; secundo quantum ad scaturitionem, cum dicitur: benedicite fontes. Postea invitant mare et ejus derivationes cum dicitur: benedicite maria et flumina, quia omnia flumina intrant mare, et mare non redundat; ad locum unde exeunt flumina, Eccles. 1. Et sequitur pars in qua invitant ad Dei laudem creaturam sensibilem, cum dicitur, benedicite cete et omnia quae moventur in aquis. Primo invitant aquae animalia in principio, benedicite cete, quia creavit Deus cete grandia, et omnem animam viventem atque motabilem, quam produxerant aquae in species suas, Gen. 5, et ideo tenentur ad laudem. Secundo invitant aerea, ibi, benedicite omnes volucres caeli, volucres caeli et pisces maris, Psalm. 8. Conjungunt autem volucres, quia licet diversa capiant loca, tamen eamdem habent materiam, sicut patet Genes. 1, quia materia utrorumque est aqua. Tertio invocant terrestria, ibi, benedicite omnes bestiae et pecora; et quia omnia sunt subjecta rationali creaturae, juxta illud Psalm. 8. Omnia subjecisti sub pedibus ejus, oves et boves universas, insuper et pecora campi, volucres caeli et pisces maris, ideo immediate provocant ad Dei laudem creaturam rationalem, cum dicitur: benedicite filii hominum domino: et hoc habet duas partes: quia primo invitant omne genus hominum in generali cum dicitur: benedicite filii hominum: sed quia homo cum in honore esset, non intellexit, descendit ad genus hominum electum in speciali, cum dicitur: benedicat Israel dominum, quia Israel est facta potestas ejus, Psalm. 113. Sed in populo electo sunt praelati et subditi; ideo primo invitant immediate praelatos, cum dicitur: benedicite sacerdotes; quia scriptum est, Psalm. 151: sacerdotes ejus induantur justitiam. Secundo invitant subditos, cum dicitur, benedicite servi; quia scriptum est, servite domine in laetitia, Psalm. 99. Sed quia servitium Deo placere non potest nisi sit cum spiritus fervore, ideo statim adjungunt, benedicite spiritus et animae justorum; ut possint dicere cum apostolo, 1 Corinth. 14: psallam spiritu, psallam et mente; sed quia fervor non potest esse sine reverentia et honore, ideo addunt, benedicite sancti et humiles; quia humilibus dat gratiam, ut dicitur Jacobi 4. Sed quia tunc perfectum est opus, cum redit ad suum principium, ideo quia a seipsis incoeperant in seipsis finierunt, cum dicitur, benedicite Anania: ubi benedicunt ipsum ut creatorem, laudant ut conservatorem, superexaltant ut consummatorem, et finaliter recognoscunt ut liberatorem, quia liberavit eos de periculo poenarum infernalium; et ideo dicunt: qui eripuit nos de Inferno: de periculo culparum mortalium, et ideo dicunt: et salvos fecit de manu mortis, et ideo dicitur, eripuit animam de morte, oculos meos a lacrymis, pedes meos a lapsu, Psalm. 117: de periculo poenarum corporalium, et ideo dicunt: et liberavit nos de medio ardentis flammae, et de medio ignis, ita quod liberasti me a pressura flammae quae circumdedit me, et in medio ignis non sum aestuatus, Eccles. ult. Et sequitur pars in qua ponitur puerorum exaltatio condigna, quae est pars tertia principalis totius cap., cum dicitur: tunc Nabuchodonosor rex obstupuit. In qua Scriptura notat quatuor: scilicet apparitionem Angeli in principio, approbationem miraculi, ibi, et satrapae congregati sunt, acclamationem Dei, ibi, et erumpens Nabuchodonosor, promotionem populi, ibi, tunc rex promovit Sidrach. Quantum ad apparitionem Angeli, nota primo regis admirationem cum dicitur, tunc rex obstupuit; quia dicitur, adduxit consiliarios ejus in stultum finem et judices ejus in stuporem, Job 12. Et surrexit propere, idest festinanter, ut videret miraculum. Secundo nota regis inquisitionem, cum dicitur: et ait optimatibus suis, illos interrogat quorum accusatione eos damnaverat, ut ex responsione eorum subjungitur. Tertio infert affirmationem, ibi, ecce ego video quatuor viros solutos et ambulantes in medio ignis et species quarti similis filio Dei. Hic autem soli Nabuchodonosor forte ostensus est, ut non sua potestate, sed divina virtute sciret esse pueros liberatos; et ideo quarto profert Dei commendationem cum dicitur, tunc accessit rex Nabuchodonosor, qui infra dicit, ergo positum est hoc decretum. Quantum ad approbationem, nota primo quod fuit ibi sapientium admiratio: et ideo praemittitur, et satrapae congregati sunt, ut hi testes essent miraculi qui vocati fuerant ad puerorum promotionem supra eodem, Nabuchodonosor misit ad congregandos satrapas. Secundo puerorum contemplatio; et ideo dicitur: contemplabamur viros istos, scilicet de quibus rex dicit, nonne tres viros misimus in medio ignis? Tertio eorumdem illaesio; et ideo dicitur: quoniam nihil potestatis habuisset ignis in corporibus eorum. Sarabala sunt cruralia seu braccae in lingua Chaldaica, secundum Hieronymum. Nec ulla poenae apparitio; et ideo dicitur, odor ignis, idest vestigium aliquod in ipsis vel in eorum vestimentis non apparebat. Quantum ad acclamationem Dei, nota regis exaltationem, cum dicitur: et erumpens Nabuchodonosor, idest clamabat, erumpe et clama, ut dicitur ad Galat. 4. Dei benignitatem, cum dicitur: benedictus Deus deorum Sidrach, Misach et Abdenago qui misit Angelum suum. Ecce quem dixit supra similem Dei filio, nunc dicit esse Dei Angelum, de quo dictum supra fuit quod Angelus domini cum Azaria. Regis constitutionem, cum dicitur: a me ergo positum est hoc decretum. Ecce viso miraculo vertitur decretum adorationis statuae aureae in decretum adorationis divinae. Dei commendationem cum dicitur, neque enim est alius Deus qui ita possit salvare: in quo approbat responsionem datam ei a pueris supra, cum ait eis: et quis est Deus qui eripiat vos de manu mea? Qui responderunt, ecce enim Deus noster quem colimus potest nos eripere de camino ignis. Quantum ad promotionem populi tangitur primo puerorum praelatio, cum dicitur: tunc rex promovit Sidrach etc.: ut supra fuerant super opera provinciae constituti, nunc vero ad principalia sunt promoti. Secundo literarum delatio cum dicitur: Nabuchodonosor rex omnibus populis: hanc autem literam interserit, quia oportet habere testimonium ab his qui foris sunt. Tertio signorum promulgatio, cum dicitur: signa et mirabilia fecit apud me Deus excelsus, quia hic est Deus qui exaltatus est super omnes deos. Nota moralitatem ex statua ficta, aurea, alta, lata, erecta, dedicata, adorata; in qua designatur nota simulationis, vitae vel doctrinae; nam vita vel doctrina simulata est ficta, quia habet falsam puritatem; est alta, quia habet falsam dignitatem: est sita, quia habet falsam potestatem; est lata, quia habet falsam pietatem seu charitatem; est dedicata, quia habet falsam celebritatem; est adorata, quia habet falsam majestatem. Simulatio ergo vitae vel doctrinae fictionem habet in his omnibus; et ideo talis vita vel doctrina, non hominem, sed statuam et imaginem reddit: Psalm. 72, imaginem ipsorum ad nihilum rediges. In adorantibus notatur aemulatio; adorant enim satrapae, idest nobiles aspirantes ad nobilitatem generis. Magistratus, idest consiliarii aspirantes ad familiaritatem principis, judices aspirantes ad auctoritatem judicis, duces aspirantes ad celebritatem nominis. Tyranni aspirantes ad cupiditatem muneris, quia principes dicuntur primo capientes. Hi omnes adorant saecularem dignitatem seu imperialem potestatem, ne honores amittant, quorum exemplo subditi ad adorandam statuam faciliter inducuntur. Nam majores impellunt subditos per potentiam, doctores per falsam eloquentiam, regulantes per simulatam vitam. In instrumentis notatur adulatio; quia omnes praedicti sunt adulatores, et adulantes potentibus, secundum septem genera musicorum; et quidam adulantur ratione timoris, qui significantur per tubam quae incutit terrorem; quibus dicitur Amos 2, morietur in sonitu Moab, in clangore tubae. Quidam ratione honoris, ut ambitiosi qui significantur per fistulam. Quidam ratione favoris, qui designantur per cytharam, ut simplices. Quidam ratione temporalis valoris, qui designantur per sambucam, ut simplices seu populares. Quidam ratione proprii amoris, ut propria diligentes, qui designantur per Psalterium. Quidam ratione decoris, ut carnaliter viventes, qui significantur per symphoniam. Quidam ratione livoris, ut vindicare de hostibus appetentes, qui designantur per omne genus musicorum; isti adulantur per omne genus musicorum principibus solum quod possint de hostibus vindicare. In fornace et pueris notatur quaecumque tribulatio seu tentatio; in fornace autem active, in pueris vero passive, quaelibet autem istarum duarum, tam fornax tribulationis quam tentationis, succenditur septuplum contra justos, priusquam eos Deus eripiat. Fornacem tribulationis succedentia sunt septem. Primum est adversitas in insidiis, idest de hostibus; et de hac erepti sunt filii Israel, cum educti sunt de terra Aegypti: de quibus dicit Salomon, 3 Reg. 8: populus enim tuus est, et haereditas tua, quos eduxisti de terra Aegypti, de medio fornacis ferreae. Secundum est, asperitas in afflictionibus exterioribus: et de hac dicitur, Sap. 3: tamquam aurum in fornace probavit illos. Tertium est anxietas in vexationibus interioribus; et de hac, Prov. 27: quomodo probatur in conflatorio argentum, et in fornace aurum, sic probatur homo ex ore laudantium. Quartum est arduitas in difficilibus operibus. Quintum est auctoritas in praeceptis fortioribus, Eccles. 27: vasa figuli probat fornax. Sextum est austeritas in victu et aliis virtutibus. Jer. 9: maledictus vir qui non audierit verba pacti hujus, quod praecepi patribus vestris in die, qua eduxi eos de terra Aegypti, et de fornace ferrea. Septimum est ferocitas in seditionibus. Eccl. 27: vasa figuli probat fornax, et homines justos tentatio tribulationis. De tentatione Dan. 3, praecepit ut succenderetur fornax septuplum. Fornax vero tentationis succenditur septuplum contra justos, quia secundum septem capita septem sunt differentiae tentationum. Prima est dubia de qua nescit homo quam eligat: ex hac vidit Abraham ascendentem favillam de terra, quasi fornacis fumum, Gen. 19; quia sicut de favilla ignis ignorat homo ad quam partem vadat, ita de tali tentatione. Secunda est occulta, de qua ignorat homo unde veniat; et de hac ascendit fumus putei abyssi, sicut fumus fornacis magnae, et obscuratus est sol, et aer de fumo putei, Apoc. 9. Ne scilicet homo possit percipere, unde proveniat. Tertia est fraudulenta, quae hominem allicit per blanditias, atque laudat; de qua, Prov. 27: quomodo probatur in conflatorio argentum, et in fornace aurum, sic probatur homo ore laudantium. Quarta est subita, quae hominem permovet, terret et subvertit; de qua Eccl. 27: vasa figuli probat fornax, et homines justos tentatio tribulationis. Quinta est importuna, quae hominem infestat; de qua Eccles. 38: vapor ignis urit carnes ejus, et in calore fornacis concrematur. Sexta est perplexa, de qua homo vacillat; et circa talem debet homo multum vigilare, juxta illud Eccl. 38: cor suum dabit ut consummet linitionem, et vigilia sua mundabit fornacem. Septima est violenta, quae, nisi homo sit cautus, hominem praecipitat; de qua Eccl. 43: in meridiano exurit terram, et in conspectu ardoris ejus quis poterit sustinere; et respondens sapiens ait, fornacem custodiens in operibus ardoris. Utraque autem istarum, tam fornax tribulationis quam tentationis, succenditur in naphtha, hoc est concupiscentia originalis corruptionis. Stupa, hoc est concupiscentia ambitionis. Pice, idest concupiscentia carnalis delectationis; malleolis et sarmentis desiccatis, hoc est concupiscentia acquisitionis. Notandum tamen, quod de hac fornace eripiuntur soli parvi, idest innocentes, in quibus sola macula consumitur, scilicet pronitas ad malum et difficultas; alia autem non consumuntur, scilicet saraballa, idest braccae seu cruralia. Haec bona quae honestant. Et tiarae, quod est genus pallioli, quo Persae ornantur; haec bona quae delectant. Calceamenta non consumuntur, et remanent intacta. Flamma vero quae usque ad quadragintanovem cubitos geometricales ascendit et malos consumit, poenae sunt infernales, quae nunquam ad numerum quinquaginta, qui est numerus remissionis, ascendunt, idest ad numerum jubilaei. Notandum, quod sola prudentia designata in Daniele, temperantia significata per Azariam, justitia designata per Misaelem, consignata constantia in Abdenago, liberant justos a tribulationibus tormentorum. ####  |