| #### Articulus 24 |

| #### #### Quia vero supra, secundum Bernardum triplicem adventum Christi esse distinximus, scilicet in carnem, in mentem, et ad judicium; viso de primo nunc de secundo videamus. Ad cujus evidentiam sciendum est, quod adventus Christi in mentem est per gratiam gratum facientem: quia cum Deus communiter est in omnibus rebus, sicut causa in effectibus bonitatem ipsius participantibus, et hoc per essentiam, potentiam et praesentiam: per essentiam quidem in quibus adest omnibus ut causa essendi, sicut anima in corpore et in qualibet parte corporis tota est: per potentiam, in quantum omnia potestati ejus subduntur, sicut rex in regno: per praesentiam, ut in quantum omnia nuda et aperta sunt oculis ejus, sicut paterfamilias in domo. Non sic intelligendus est adventus Dei, ut veniat ubi prius non erat, sed ut novo modo existat ubi prius erat. Novus autem modus, secundum quem Deus est in creatura rationali, est sicut cognitum in cognoscente, et amatum in amante. Cognoscere autem Deum, et amare Deum in quantum est objectum beatitudinis, est per gratiam gratum facientem: unde adventus Christi in mentem, secundum gratiam gratum facientem intelligendus est. Hunc ergo adventum desiderabat sapiens cum dixit Sap. 9: mitte illam de caelis sanctis tuis, et a sede magnitudinis tuae, ut mecum sit, et mecum laboret et cetera. Glossa: quicquid de sapientia Dei dicimus, ad ipsum referimus qui est pax nostra, qui fecit utraque unum, virtus et sapientia Dei, et imago Dei invisibilis, primogenitus omnis creaturae: quasi dicat: Christum mitte Dei virtutem et Dei sapientiam, ut mecum sit per virtutem gratiae gratificantis, et mecum laboret per dilectionem gratiae sublevantis, ut sciam quid acceptum sit apud te per splendorem gratiae illustrantis. Petit igitur adventum Christi in mentem, ut gratificetur quoad modum essendi, ut consoletur quoad statum vivendi, ut illustretur quoad actum intelligendi. Primum ibi, ut mecum sit, idest, me sibi gratificando; unde Ephes. 1: gratificavit nos in dilecto filio suo. Hic est primus effectus gratiae, quem solus Deus in nobis sine nobis operatur; unde dicitur 1 Cor. 15: gratia Dei sum id quod sum, Glossa recte gratiam nominat. Primum enim sola gratia dat Deus, cum non praecedant nisi mala; sed post gratiam incipiunt bona nostra. Sciendum vero quod adventus iste per gratiam est occultus et humano sensui investigabilis; unde Rom. 11: o altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei. Quam incomprehensibilia judicia ejus, et investigabiles viae ejus. Ad cujus evidentiam sciendum, quod tripliciter aliquid scitur. Uno modo per demonstrationem quae fit per propriae rei principium: sic enim certitudo habetur de conclusionibus demonstrativis per principia per se nota et universalia: nullus enim potest scire se habere scientiam conclusionis, si principium illius conclusionis ignoraret. Principium autem gratiae et objectum ejus est ipse Deus, qui propter suam excellentiam nobis est ignotus, secundum illud Job 36: ecce dominus magnus vincens nostram scientiam. Et ideo praesentia vel absentia per certitudinem demonstrationis sciri non potest, secundum illud Job 9: si venerit ad me, non videbo eum: si abierit, non intelligam. Sciendum autem, quod expedit quandoque praesentiam Dei in nobis per gratiam ignorare. Primo quidem ut timor futuri judicii nos humiliet, secundum illud Prov. 25: beatus vir qui semper est pavidus, Glossa pro futura poena. Qui autem est durae mentis, scilicet quem non afficit timor futurae poenae, corruet in malum. Timor iste hominem humiliat: propter quod expedit gratiam quandoque ignorare in nobis. Gregorius: ideo Deus bona nostra nobis voluit esse incerta, ut unam certam gratiam teneamus, scilicet humilitatem. Secundo ne praesumpta securitas praecipitet: unde, Thess. 5: cum dixerint pax et securitas, tunc repentinus eis superveniet interitus. Hieronymus: timor custos virtutum est, securitas ad lapsum facilis. Tertio ut vigilanter et desideranter gratiam Dei expectemus. Prov. 8: beatus qui audit me, et qui vigilat ad fores et cetera. Bernardus: semper debemus vultus suspensos, et sinus expansos habere ad largam Dei benedictionem. Secundo modo scitur aliquid per conjecturam. Et hoc modo secundum quamdam fiduciam spei possumus scire Deum nobiscum esse per gratiam: unde Jud. 13: aperite portas, quia nobiscum Deus est, qui fecit victoriam in Israel. Sunt autem tria signa hujus conjecturationis: scilicet gratiae Dei. Primum est testimonium conscientiae; 2 ad Corinth. 1: gloria nostra haec est testimonium conscientiae nostrae: unde Bernardus: nihil hac luce clarius, nihil hoc testimonio gloriosius, cum veritas in mente fulget, et mens in veritate se videt: sed qualem? Pudicam, verecundam, pavidam, circumspectam, nihilque admittentem quod evacuet gloriam conscientiae attestantis, in nullo consciam sibi quo erubescat in praesentia veritatis. Hoc plane est quod super omnia bona animae divinos delectat aspectus. Secundum est verbi Dei auditus non solum ad audiendum, sed etiam ad faciendum: unde Joan. 8: qui ex Deo est, verba Dei audit; unde dicit Gregorius: caelestem patriam veritatis desiderare jubet, mundi gloriam declinare, aliena non appetere, propria largiri. Penset apud se unusquisque, si haec vox domini in auribus suis invaluit, et quod jam ex Deo sit cognoscit. Tertium signum est internus gustus divinae sapientiae, quae est quasi quaedam praelibatio futurae beatitudinis; unde in Psal. 33: gustate et videte, quoniam suavis est dominus, scilicet per gratiam suam in nobis. Augustinus: quoniam quamdiu sumus in corpore, peregrinamur a domino, gustemus saltem quoniam suavis est dominus, qui dedit nobis pignus spiritus, in quo pulsamus ejus dulcedinem, et desideremus videre ipsum fontem, ubi sobria ebrietate mundemur, et irrigemur sicut lignum quod plantatum est secus decursus aquarum multarum. Idem: fac, precor, domine, me gustare per amorem, quod gusto per agnitionem: sentiam per affectum, quod sentio per intellectum: plus tibi deberem quam meipsum totum; sed nec plus habeo, nec hoc ipsum per me ipsum totum possum reddere: trahe me, domine, in amorem tuum hoc ipsum quod sum. Tertio aliquid scitur per revelationem: et sic Deus ex privilegio gratiae, quibusdam revelavit praesentiam suam gratiosam, sicut discipulis, dicens Matth. ult.: ecce ego vobiscum sum usque ad consummationem saeculi, Glossa cum finitis laboribus mecum regnabitis: unde Roman. 8: ipse spiritus sanctus testimonium perhibet spiritui nostro, idest recognoscere facit, ut dicit Glossa, quod sumus filii Dei. Sciendum quod revelatio hujusmodi fit quibusdam propter tria. Primo ut omnem timorem humanum tam in agendis quam patiendis abjiciant, ut dicitur Jerem. 1: ne timeas a facie eorum, quia ego tecum sum: et Psal. 22: non timebo mala, quoniam tu mecum es: Glossa in corde per fidem, ut post umbram mortis tecum sim per speciem. Secundo ut gaudium securitatis habeant in hac vita. Prov. 15: secura mens quasi juge convivium: Eccles. 9: vade, comede in laetitia panem tuum, et bibe cum laetitia vinum tuum, quia Deo placent opera tua. Tertio, ut vitam in patientia habentes, mortem cum desiderio expectent: qui enim nescit utrum amore an odio dignus sit, formidat mori, ut dicitur Eccle. 9. Qui vero securus, mortem cum desiderio habet. Talis fuit apostolus desiderium habens dissolvi, et esse cum Christo: Philipp. 1: unde Bernardus: o vita secura, ubi absque formidine mors expectatur, immo exoptatur cum dulcedine, excipitur cum devotione. Secundum membrum principale tangitur ibi, et mecum laboret etc., scilicet in statu vitae praesentis divinis me consolationibus sublevando: quod quidem expertus fuit qui dixit: o quam bonus et suavis, domine, spiritus tuus in nobis. Augustinus in Lib. Confes.: quis dabit mihi ut venias in cor meum, et inebries illud, et obliviscar mala, et unum bonum meum amplectar te: iste est adventus solatii. Sunt autem tria quae disponunt ad hunc adventum. Primum contemptus terrenae voluntatis: unde Col. 4: quae sursum sunt sapite; quasi diceret, non potestis caelestia simul et terrestria sapere. Bernardus: errat omnino, si quis illam caelestem dulcedinem huic cineri, divinum illud balsamum huic veneno, charismata illa spiritus sancti misceri posse hujus mundi illecebris arbitratur. Putas te illum meracissimum spiritum posse suscipere, nisi carneis istis consolationibus renunciaveris? Revera cum inceperis, tristitia implebit cor tuum: sed si perseveraveris, tristitia tua vertetur in gaudium. Tunc enim purgabitur affectus, et renovabitur voluntas; ut omnia quae prius difficilia, imo impossibilia videbantur, cum multa percurrantur dulcedine et aviditate. Secundum devota meditatio divinae voluntatis. Psal. 76: memor fui Dei, et delectatus sum. Bernardus: non deerit electis consolatio de memoria Dei, quibus nondum plena refectio indulgetur. Sed praecipue bonitas Dei exhibita in homine Christo recogitantem delectat; unde super illud Psal. 76, memor ero ab initio mirabilium tuorum, dicit Glossa: idest, quae indulsit Deus humano generi ab initio, scilicet quod Adam ad imaginem suam fecit, quod Abel hostiam accepit: similiter de Noe fecit, in cujus arca diversa animalia in mysterium Ecclesiae servavit; quod de Abraham fecit, cujus oblatione Christi filii sui incarnationem et passionem designavit; tandem quod ipse dominus venit, haec sunt quae virum sanctum delectant. Tertium est fervens desiderium caritatis; unde Bernardus tractans illud Psal. 96: ignis ante ipsum praecedet et inflammabit, dicit: oportet namque ut sancti desiderii ardor praeveniat faciem ejus ad omnem animam, ad quam ipse venturus est, qui omnem consumat rubiginem vitiorum, et sic praeparet locum domino: et tunc scit anima quia juxta est dominus, cum senserit se illo igne succensam. Idem spiritus Dei est, et concupiscit decorem illius animae, quam fortiter advertit in spiritu ambulantem, et curam carnis non perficientem in desiderio, praesertim si sui amore flagrantem conspexerit. Tali animae frequenter suspiranti, immo sine intermissione oranti, et se afflictanti prae desiderio interdum desideratus ille miseratus occurrit. Ergo quisquis ita est vir desiderii, ut cupiat dissolvi et esse cum Christo, cupiat vehementer, sitiat ardenter, assidue meditetur; is profecto suscipiet Deum. Si quidem secundum desiderium cordis ejus tribuetur ei, et adhuc peregrinanti in corpore, ex parte tamen, idest, ad tempus, et ad modicum tempus. Nam cum vigiliis et obsecrationibus et multo labore et imbre lacrymarum quaesitus fuerit, subito dum teneri putatur, illabitur, et non videbitur nisi iterum requiratur toto desiderio. Ita ergo in hoc corpore potest esse de praesentia sponsi frequens laetitia, sed non copia: quia etsi laetificet visitatio, molestat tamen vicissitudo. Nec tamen vel in transitu praesto erit sic omni animae, sed illi dumtaxat quam ingens desiderium et devotio vehemens, praedulcis affectus probat sponsam, et dignam ad quam gratia visitandi accessurum verbum decorem induat, formam sponsi accipiens. De signis vero adventus verbi et recessus ejusdem dicit Bernardus: fateor mihi adventasse verbum, (in insipientia dico) et pluries. Dumque saepius intravit in me, non sensi aliquoties, cum intravit, adesse. Affuisse recordor interdum, et praesentem potui cognoscere: introitum ejus nunquam potui sentire, sed nec exitum. Tria ergo in verbis Bernardi notanda sunt: scilicet quod aliquoties adventum potuit praesentire; quod sensit adesse, et recordatus fuit affuisse. De primo dicit sic: cum per seipsum dignatur Deus animam quaerentem se, quae tamen ad quaerendum se toto desiderio et amore devovit; et hoc signum istiusmodi adventus ejus sicut ab eo qui expertus est edocemur, ignis ante ipsum praecedet etc., ut supra. De secundo dicit sic: quaeris ergo a me, cum ita sint investigabiles omnino viae ejus, unde adesse noverim. Vivum et efficax est verbum: mox ut intus venit, expergefecit dormitantem animam meam, movit et emollivit, et vulneravit cor meum, quoniam durum lapideumque erat, et male sanum coepit evellere et destruere, aedificare et plantare, arida rigare, tenebrosa illuminare, clausa reserare, frigida inflammare, nec non et mittere prava in directa, et aspera in vias planas, ita ut benediceret anima mea domino, et omnia quae intra me sunt nomini sancto ejus. Igitur ita intrans ad me aliquoties verbum, sponsus, tantum ex motu cordis, sicut praefatus sum, intellexi praesentiam ejus, et ex fuga vitiorum carnaliumque affectuum, adverti potentiam virtutis ejus; et ex discussione, sive redargutione occultorum meorum admiratus sum profunditatem sapientiae ejus, et ex quantulacumque emendatione morum meorum expertus sum bonitatem mansuetudinis ejus, et ex reformatione vel renovatione spiritus mentis meae, idest, interioris hominis mei, percepi utcumque speciem decoris ejus, et ex comitatu omnium eorum simul expavi multitudinem magnitudinis ejus. De tertio dicit sic: verum quia haec omnia ubi abscesserit verbum, quodam illico languore torpentia proinde et frigida jacere incipiunt, ac si cacabo bullienti subtraxeris ignem, et hoc mihi signum abscessionis ejus: et quoties elabitur, toties repetitur a me: nec cessabo clamitare quasi post tergum abeuntis ardenti desiderio cordis ut redeat, et reddat mihi laetitiam salutaris sui, reddat mihi seipsum. Fateor, fili, nihil interim aliud libet, dum non praesto est quod solum libet. Tertium membrum principale agitur ibi, et sciam, scilicet praesentia ipsius illustratus, quid acceptum sit apud te, quia candor est lucis aeternae, et speculum sine macula, Sap. 7. Sunt autem tria quae disponunt ad aeternam mentis illustrationem. Primum est in abstractione transitoriae dulcedinis: unde Isa. 28: quem docebit scientiam? Et quem intelligere faciet auditum? Ablactatum a lacte, et avulsum ab uberibus, scilicet terrenae consolationis, vel delectationis: unde super illud Joan. 1: mundus eum non cognovit, dicit Chrysostomus: mundum vocat homines qui soli mundo affixi sunt, et quae mundi sunt sapiunt. Nihil autem ita turbat mentem, et liquefieri facit amore praesentium. Secundum est in approximatione ad ipsum fontem luminis: unde in Psal. 33: accedite ad eum, et illuminamini. Augustinus: anima inter Deum et creaturas media posita, conversione ad Deum illuminatur, melioratur et perficitur: conversione autem ad creaturas obtenebratur, deterioratur, occiditur. Tertium consistit in interiori mentis dilatatione, quae fit per conatum hominis ipsius: unde in Psal. 80: dilata os tuum, Glossa cordis, et ego implebo illud, Glossa pane vitae et intellectus. Unde Augustinus dicit, quod sicut Deus ingenita liberalitate replet omnes creaturas pro captu earum, sic per Christum Dei virtutem et Dei sapientiam veniunt nobis omnia bona, dum in ejus adventum gratificamur quoad modum essendi, consolamur quoad statum vivendi, illustramur quoad actum intelligendi. Sciendum vero, quod non solum filius, sed et pater et spiritus sanctus veniunt per gratiam, et mentem humanam inhabitant, secundum illud Joan. 14: ad eum veniemus, et mansionem et cetera. Isa. 40: qui dat lasso virtutem, Glossa fidei et operis, et his qui non sunt fortitudinem et robur multiplicat. Hac fortitudine confortatus apostolus dixit: omnia possum in eo qui me confortat. Filius enim venit per sapientiam nos illuminando, quia est lux vera, et illuminans omnem hominem et cetera. Joan. 1. Glossa: nullus sine illo illuminatur. Unde sapiens ejus adventum desiderans est. Mitte illam a sede magnitudinis tuae etc. et infra: et sciam quid acceptum sit apud te, Sapien. 9. Spiritus sanctus venit per bonitatem, nos ad amorem suum inflammando: Thren. 1: de excelso misit ignem in ossibus meis, Glossa idest spiritum sanctum ut timeam. Unde cantat Ecclesia: veni sancte spiritus, reple tuorum corda fidelium, et tui amoris in eis ignem accende et cetera. Sic igitur per adventum beatissimae Trinitatis reformatur in nobis quod per peccatum fuerat deformatum, dum nostrum posse per peccatum infirmatum, confirmatur per patris potentiam: nostrum posse per peccatum obscuratum, illuminatur per filii sapientiam: nostrum velle per peccatum infrigidatum, inflammatur per spiritus sancti benignissimam clementiam. Haec enim sunt opera gratuita beatissimae Trinitatis in nobis mirabiliter operantis: unde in Psal. 138: mirabilia opera tua, et anima mea cognoscit nimis. Revera mirabilia opera Dei in nobis: nam potentia patris confortando debilitat, et debilitando confortat: unde Isa. 40: qui sperant in domino, mutabunt fortitudinem, Glossa sic ut fortes Deo fiant, debiles mundo, et post mortem carnis fiant immortales; et sequitur ibi: assument pennas ut aquilae: Glossa quibus volent ad Deum: current et non laborabunt, Glossa quia omnia facilia amanti: ambulabunt, scilicet proficiendo et non deficient. 2 Corinth. 12: cum enim infirmor, Glossa exterius, tunc potens sum: Glossa victor efficior. Similiter filii sapientia non videntes illuminat, et videntes excaecat: unde Joan. 9: ego in judicium veni in mundum, ut non videntes videant. Glossa humiles caeci qui se videre non putant: et qui vident, caeci fiant, Glossa superbi sapientes qui se videre putant. Gregorius super illud Job 56: ecce Deus magnus vincens nostram scientiam: quicquid de claritate magnitudinis Dei scimus, infra ipsum est: et tanto ab ejus scientia longe repellimur, quanto ejus potentiam nos comprehendisse suspicamur; cujus tunc aliquid quasi ex parte cognoscimus, quando eum nos digne cognoscere non posse sentimus. Sic etiam bonitas spiritus sancti mirabiliter operatur in nobis: unde sapiens admirando dicit Sap. 12: o quam bonus et suavis est, domine, spiritus tuus in nobis. Ubi notandum quod valde bonus in nobis est spiritus sanctus, cum nos ad amorem suum accendit: quia amor Dei fons est totius boni, ut dicit Glossa: unde tunc se nobis summe communicat: sed valde suavis in nobis est, dum nos interno gustu suae dulcedinis laetificat. Unde super illud Psal. 114: suavis dominus universis, dicit Glossa sed maxime se gustantibus. Bernardus: solus consolator est qui et inhabitator caritas Deus, qui etsi justis nunquam desit ad meritum, plerumque tamen ad solatium abest: illud jucundius, istud utilius. Habetur igitur, sed latet, dum sensum cordis minime tangit illa suavitas habita. Et sicut populus Israeliticus cum primo sibi dominus manna plueret, admiratus dicit manhu, idest quid est hoc? Sic devota anima gustans in intimis divinae bonitatis suavitatem admiratur, tum quia talem in rebus creatis experta non est. Unde Anselmus: cogita quale sit illud bonum quod continet omnium bonorum jucunditatem, et non qualem sumus experti in rebus creatis, sed tantum differre, quantum creator a creatura. Adhuc etiam quia verbis non exprimitur tantae bonitatis suavitas, nec lingua docetur, sed gratia, Apocal. 2: vincenti dabo manna absconditum, quia nullis sermonibus aperitur. Unde Bernardus: o quis curiosus scire quid sit verbo frui. Para illi non aurem, sed mentem: non docet lingua, docet gratia. Amplius etiam, quia excedit omne ingenium et omne desiderium quod plus est, quia multa scimus quae non exprimimus. Divinae vero bonitatis tanta est suavitas, quod non solum verbis ipsam non exprimimus, verum etiam inquirendo deficimus. Unde in Psal. 76: memor fui Dei, dicit Glossa: in quo est suavitas: et sequitur: et exercitatus sum et defecit spiritus meus. Unde Bernardus dicit, quod non capit hoc intelligentia, nisi quantum attingit experientia. Sic igitur patet verbum prophetae dicentis, mirabilia opera tua, et anima mea cognoscit nimis, idest valde, et patris potentiam, et filii sapientiam, et spiritus sancti suavitatem, ex quo se videt deficere in cognoscendo potentiae magnitudinem, sapientiae altitudinem, et dulcifluae suavitatis abundantiam. ####  |