| #### CAPUT 3 |

| #### #### Similiter et mulieres et cetera. Supra monuit ad bene vivendum in se; hic monet ad convivendum in membris suis. Et primo specialiter conjuges. Secundo generaliter omnes fideles, ibi, in fide autem omnes unanimes. In prima parte primo monet mulieres. Secundo viros, ibi, viri similiter. In prima igitur parte primo monet mulieres ad subjectionem virorum. Secundo ad sui decentem ornatum, ibi, quarum non sit extrinsecus et cetera. Tertio proponit utriusque exemplum, ibi, sic enim aliquando et cetera. Dicit ergo, similiter, idest: ita servi et liberi debent esse subditi propter Deum. Similiter et mulieres subditae sint, subjectione obedientiae et reverentiae. Nam et si quo ad debitum conjugale sint pares et sociae, ideo quia de costa formatae, tamen quo ad ministrationem et disciplinam debent esse subditae, quia vir est caput mulieris. 1 Corinth. 11, viris suis. Glossa, non adulteris. Ut et si qui, scilicet mariti. Non credunt verbo. Glossa, Evangelii vel verbo fidei. Per mulierum conversationem, scilicet bonam. Glossa. Bene se habentium et humiliter patientium. Sine verbo. Glossa, praedicationis. Efficacior quippe est, ut ait Bernardus, vox operis quam sermonis. Et dicit, sine verbo: non enim debet mulier praedicare verbo, sed exemplo. 1 Tim. 2, docere mulierem non permitto. Lucrifiant, idest convertantur ad fidem. Sicut dicit Glossa 2 Corinth. 7, sanctificatur vir infidelis per fidelem mulierem. Considerantes, viri increduli. Sanctam conversationem vestram. Ex tertia persona transit ad secundam, dirigens sermonem ad mulieres, ut ex modo loquendi qui magis est familiaris alliciat eas ad bonum. Conversationem dico habitam et conservatam. In timore, scilicet Dei, qui est principium et custodia sanctitatis. Gregorius, anchora cordis timor. Eccl. 27, si non in timore Dei te tenueris instanter, idest cito, subvertetur domus tua. Quarum non sit et cetera. Hic hortatur ad sui decentem ornatum: quarum, scilicet mulierum, cultus exterior non sit extrinsecus capillatura. Plicatio sive tricatio capillorum. Alia litera habet capillorum implicatio sicut fit in tortis crinibus. Glossa. Videtur quod mulieres eorum qui in tribulatione erant contemnebant viros suos, et ut aliis placerent se pulchre ornabant. Sed contra, 1 Corinth. 11, mulier si comam nutriat, gloria est illi. Responsio. Nutrire potest, sed non debet artificialiter se ornare vel ostentare ad alios ad libidinem excitandam; sed debet habere velamen super caput suum propter Angelos, idest clericos, 1 Corinth. 11. Vel capillatura dicitur capillorum propriorum curiosa aptatio vel capillorum alienorum appositio, aut, supple non sit, mulierum cultus, circumdatio auri, idest ornamenta aurea circumdantia, ut sunt coronulae aut circuli aurei, aut, supple non sit, indumenti vestimentorum cultus, idest indumenta nimis chara vel pretiosa super alia vestimenta, quibus in festis utantur: ut dicatur indumentum vestimentorum sicut virgo virginum. Cyprianus 9, serico et purpura indutae, Christum induere sinceriter non possunt; auro et margaritis et monilibus adornatae, ornamenta cordis et pectoris perdiderunt. Quod si Petrus mulieres admonet coercendas qui excusat cultus illarum per maritos, quanto magis id observare virginem fas est cui nulla ornatus sui competit venia? Intelligitur autem hoc de virgine non desponsanda, sed in virginitatis proposito permansura. Et nota quod si hoc non licet mulieribus, multo minus viris; unde Gregorius in Homil. Pensate quae culpa sit viris appetere a quo curavit pastor ecclesiasticus et feminas prohibere. Ex textu igitur et Glossa quae dicunt quod serico et purpura indutae Christum induere non possunt, videtur quod ornatus mulierum sit illicitus, immo quod sit peccatum mortale. Nihil enim impedit induere Christum, nisi peccatum mortale. Iterum Gregorius, si cultus pretiosarum vestium culpa non esset, nequaquam evangelica lectio tam vigilanter dixisset, quod dives qui in Inferno torquetur, purpura et bysso induebatur. Contra: Glossa dicit hic quod per maritos possunt se excusare mulieres. Nempe de bigamia dicit Augustinus, quod peccatum non erat, quando mos erat: ergo mos regionis et debitus finis, si non potest aliter maritum suum de adulterio revocare, excusant. Responsio. Quidam dicunt simpliciter quod ornatus nimius est illicitus, nec dignitas personae, nec mos regionis vel civitatis excusat a toto, sed a tanto, sed solum ista causa ut vir ab adulterio revocetur. Alii dicunt quod si non faciat causa superbiae, vel vanitatis, vel provocandi adulteros, sed ut servetur mos regionis vel gradus dignitatis vel revocetur vir a fornicatione, non est peccatum majus vel minus, mortale vel veniale secundum radicem, vel secundum causam. Alii dicunt quod in illis ornatibus, in quibus fit praejudicium naturae, sicut in pictura faciei et hujuscemodi quae pervertunt naturam, solum hoc excusat, ut vir ab adulterio revocetur, non conditio personae, nec consuetudo loci. In aliis vero excusant et consuetudo loci et dignitas personae. Gregorius et Cyprianus loquuntur de ornantibus se propter superbiam, vel ut placeant adulteris. Sed qui absconditus est homo, quasi non sit cultus mulieris exterior, sed potius cordis, idest homo interior, scilicet ratio, qui absconditus est inquam, aliis hominibus et soli Deo cognitus. 1 Reg. 17, homo videt ea quae foris patent, Deus autem intuetur cor: homo inquam manens, in incorruptibilitate spiritus, quamvis non corporis. Glossa, quia exterior homo videtur corruptus et beatitudinem integritatis, quae est proprie virginitatis, habere destitutus, imitamini incorruptionem spiritus per abstinentiam; et quod corpore non potestis mente praestate: has enim Christus divitias, et haec vestrae conjunctionis quaerit ornamenta. Et Pythagoras, vera ornamenta matronarum pudicitia, non vestes sunt. Spiritus inquam, quieti ab operatione mali, modesti modum servantis in operatione boni: vel quieti in adversis, modesti in prosperis, qui, scilicet spiritus quietus et modestus, est in conspectu Dei locuples, in divitiis spiritualibus Deo placentibus, de quibus Isaiae 33, divitiae salutis sapientia et scientia. Sic enim aliquando, hic ponit exemplum. Sic enim aliquando, idest tempore patriarcharum et ante tempus gratiae, quanto magis nunc, et sanctae mulieres, uxores sanctorum, sperantes in Deo. Glossa, non in ornatu vestium, sicut mulieres lascivae, ornabant se, interius non exterius, non vestibus sed moribus. Augustinus, nec affectetis vestibus placere sed moribus. Subjectae propriis viris, subjectione reverentiae et obedientiae. Glossa, etiam in his quae videbantur gravia. Genes. 3, sub potestate viri eris, sicut Sara, quae est exemplum sanctarum mulierum, sicut Abraham virorum. Isaiae 51, attendite ad Abraham patrem vestrum, et ad Saram quae peperit vos. Obediebat Abrahae dominum eum vocans, Glossa, ex reverentia, Genes. 18, postquam senui et dominus meus vetulus est et cetera. Cujus, scilicet Sarae, estis filiae, imitatione fidei etsi non successione generis. Erant enim proselytae, benefacientes, in agendo et maritos honorando, et non pertimentes ullam turbationem. In patiendo si aliquid mali inferatur a maritis vel a persecutoribus. Et nota quod non dicit timentes, quia timere est naturale et omnino caveri non potest, sed pertimentes, idest perfecte timentes, hoc est supra modum timentes, ita quod bonum inceptum dimittant vel aliquod inconveniens committant. Virtus enim etsi aliquando turbetur, non tamen perturbatur: cadit enim in ipsam turbatio propassio, sed non turbatio passio, secundum illud Proverb. 12, non contristabit justum quidquid et cetera. Viri similiter cohabitantes secundum scientiam et cetera. Hic monet viros ad bene convivendum uxoribus, sicut se bene habere debent mulieres ad viros: similiter viri mariti earum sint, cohabitantes, reddentes debitum conjugale, secundum scientiam, idest discrete et cum moderamine, non sicut equus et mulus quibus non est intellectus, ut generent filios ad cultum unius Dei. In hoc autem quod dicit cohabitantes, significatur aequalitas in redditione debiti conjugalis. Et nota quod triplex est concubitus. Primus conjugalis qui fit causa concreandae et educandae prolis ad cultum Dei. Alius est maritalis et fragilis qui fit causa vitandae fornicationis. Tertius impetuosus et bestialis qui fit causa implendae libidinis, non ut in sua et cetera. Primus est meritorius. Secundus est peccatum, sed veniale. Tertius est peccatum mortale. De quo Augustinus dicit, quod vehemens amator uxoris adulter est et cetera. Impartientes honorem, scilicet in necessariorum administratione et reverentiae exhibitione. Sic praecipitur Exod. 20, honora patrem et matrem. Glossa, si abstinueris a coitu, honorem ei tribuis, quasi inferiori vasculo, idest fragiliori vasculo. Vasculum dicitur corpus mulieris ob susceptionem seminis et conceptionem prolis. 1 Corinth. 12, quae putavimus inferiora esse corporis membra, his abundantiorem honorem circumdamus. Et nota quod dicit impartientes, idest in parte tribuentes. Soli enim Deo honor totaliter est impendendus, tamquam, ecce alia causa, cohaeredibus vitae et gratiae, gratiae quidem in praesenti et vitae aeternae in futuro, ut non, ecce tertia ratio. Impediantur orationes vestrae, scilicet concubitus assiduitate. Beda: impediri orationem officio conjugali commemorat, quia quaerens uxori debitum credo orare non posse. Quod si, juxta apostoli sermonem, sine intermissione orandum est, nunquam ergo mihi conjugio serviendum est, ne ab oratione cui semper instare jubet ulla praepediat hora. Responsio, illud apostoli quod ibi ponit Glossa, sine intermissione orate, intelligendum est horis et temporibus constitutis. Vel potest dici, quod non cessat orare qui non cessat bene facere. Item ille servire dicitur, qui hoc facit causa libidinis. Vel loquitur de illo qui liber est et solutus, cui non expedit se subdere conjugali servituti, ut tute possit semper vacare orationi. In fide autem omnes unanimes compatientes et cetera. Supra hortatus est ad bene convivendum fratribus, et specialiter conjuges. Hic vero hortatur generaliter omnes docendo bene conversari etiam inter malos. Allegans primo suae convocationis beneficium. Secundo caeleste praemium, ibi: qui enim vult vitam et cetera. Tertio adversariorum impotentiam ad nocendum, ibi: et quis est qui vobis et cetera. Quarto Christi exemplum, ibi: melius est enim ut benefacientes. In prima parte docet qualiter se habeant ad bonos. Secundo qualiter ad malos, ibi: nulli malum et cetera. Tertio reddit rationem utriusque, quia in hoc vocati estis. Dicit ergo, in fide autem. Glossa, diversas personas, diversas conditiones, diversos sexus docui. Jam nunc omnes admoneo inquam, in fide autem, tenenda et defendenda quasi fundamento: omnes, tam liberi quam non liberi, tam viri quam mulieres, unanimes, unum scilicet de fide sentientes, ita quod nec cogitatione discrepetis. Vel unanimes, idest cor unum et animam unam habentes, non dissentientes. Unde Act. 2, erat eis cor unum et anima una in Deo. Istud autem quod sequitur, estote in oratione, non est de textu. Nec antiqui libri habent, nec Glossa exponit. Sed Ecclesia hoc addit in epistola ad ornatum et ad devotionem populi excitandam, vel ad manifestationem scientiae. Compatientes, scilicet miseriis proximorum, ut sic vos ostendatis unius corporis esse membra. Si enim patitur membrum unum, compatiuntur et alia membra. Fraternitatis amatores, fraternae unitatis et concordiae conservatores. Glossa, ne destruatis fraternitatem, ne per hoc a fidelibus recedatis, immo nec a Deo. Quia dicit Isidorus, qui a fraterna dilectione secernitur, a divina participatione privatur. Et notandum, quod amanda est fraternitas ut non ita cito cadamus. Proverb. 18, frater qui juvatur a fratre, quasi civitas firma. Item ut si ceciderimus, citius resurgamus. Eccles. 4, ve soli: quoniam si ceciderit, non habet sublevantem se. Item ut facilius a Deo quod petimus impetremus. Matth. 18, si duo ex vobis super terram consenserint de quacumque re quam petierint, fiet illis a patre meo qui in caelis est. Misericordes, bona vestra pauperibus communicando. Glossa, impendendo in eleemosynas, modesti, servantes scilicet modum in omnibus. Glossa, omnia cum modo facientes, attendentes omnes circumstantias loci et temporis et personarum, humiles, ne de his superbiatis. Sicut dicit Glossa, humilitas omnium bonorum conservatrix est. Gregorius, qui ceteras virtutes sine humilitate congregat, quasi pulverem in ventum portat. Non reddentes malum pro malo, in factis, nec maledictum pro maledicto, in verbis, sed e contrario benedicentes, scilicet sitis. Quod est perfectae et abundantis patientiae. Rom. 12, benedicite et nolite maledicere, quia in hoc vocati estis, idest ad hoc ut patientiam habeatis, ut benedictionem haereditate possideatis, benedictionem passivam. Illam scilicet qua dicetur Matth. 25, venite benedicti patris mei et cetera. Possidete regnum etc., haereditate, idest in haereditatem, scilicet firmiter et perseveranter, sicut haereditatis possessio firma est: quasi dicat: bene justum est, ut qui aeternam expectant benedictionem, semper in ore eorum resonet benedictio non maledictio. Glossa, quod quisque in futuro invenire desiderat, hoc in praesenti meditari et agere satagat. Qui enim vult vitam diligere et cetera. Hic allegat caeleste praemium. Primo proponens magnitudinem praemii. Secundo docens modum perveniendi, ibi: coerceat linguam suam a malo. Tertio dans fiduciam obtinendi, ibi: quia oculi domini et cetera. Dicit ergo, qui enim vult vitam diligere. Qui enim, quasi dicat, debet is benedicere et non maledicere. Vult vitam diligere idest ostendere se dilectionem vitae habere faciendo opera per quae ad vitam pervenitur. Et videre, idest videndo habere: in spiritualibus enim idem est videre quod habere, dies bonos, claritatis aeternae. Dicuntur enim dies gloriae, dies boni, ad differentiam dierum praesentis vitae qui mali sunt, secundum illud Ephes. 5, redimentes tempus quoniam dies mali sunt. Dicuntur autem dies esse in patria pluraliter, non propter successionem quae ibi non erit, quia sol justitiae qui nescit occasum semper lucescit, et utrumque hemisphaerium, rationis inferioris et superioris, lumine suae humanitatis et divinitatis illuminabit. Sed dicuntur dies pluraliter propter infinitam durationem. Mich. 5, egressus ejus a diebus aeternitatis. Et propter gaudiorum diversitatem in sanctis. Coerceat, hic ostendit meritum, ad perveniendum ad illud praemium. Primo meritum oris. Secundo, meritum operis, ibi, declinet autem a malo. Tertio meritum cordis, ibi, inquirat pacem et cetera. Dicit ergo. Coerceat linguam suam, scilicet freno discretae taciturnitatis. Ecclesiast. 28, verbis tuis facito stateram, et frenos ori tuo rectos. Et dicit, coerceat, idest simul cum extremis suis, quae sunt cogitatio et operatio, arceat. A malo, aperto. Et labia tua ne loquantur dolum, malum scilicet occultum. Psalm. tota die injustitiam cogitavit lingua tua, et sicut novacula acuta fecisti dolum. Ponit autem duo quibus verba formantur; scilicet linguam interius, et labia exterius. Et nota, arcenda est lingua a malo multiplici: scilicet falso. Sapien. 1, os quod mentitur occidit animam. Item a nocivo, Psal. lingua eorum gladius acutus. Item otioso. Matth. 12, de omni verbo otioso et cetera. Item a doloso, Psalm. hic ne loquatur dolum. Declinet autem a malo. Glossa. Etiam si datur occasio ut peccet: unde non debet eam accipere sed declinare. Haec est prima pars justitiae. Et faciat bonum. Haec est secunda pars justitiae. Primo enim oportet extirpare vitia, quam inserere virtutes, inquirat pacem. Glossa, ut rem absconditam: non autem quaerat eam falso, sed ex animo, unde dicit: inquirat, idest intus quaerat pacem, scilicet futuram, quae exsuperat omnem sensum, Philippen. 4. Vel praesentem, cum Deo et hominibus. Rom. 12, si fieri potest, quod ex vobis est, cum omnibus hominibus pacem habentes. Et persequatur eam. Persequatur, idest perfecte sequatur. Glossa, ut rem fugitivam. Hebr. 12, pacem sequimini et sanctimoniam et cetera. Inquirat affectu, sequatur effectu. Quia oculi domini, idest respectus divinae misericordiae ad remunerandum. Et dicit in plurali, quia misericordiae domini multae. Super justos. Ad observandum et protegendum eos. Ubi enim amor, ibi oculus. Deus autem justos diligit, ut habetur Psal. Et aures ejus, idest voluntas exaudiendi. In preces eorum, idest sunt intentae ad exaudiendum. Psal. qui plantavit aurem non audiet, qui finxit oculum non considerat? Dicit autem, in preces, ad significandum, quod celeriter exaudit. Isa. 65, antequam clament ego exaudiam: adhuc illis loquentibus ego audiam. Vultus autem domini etc., idest indignatio quae in vultu solet apparere. Super facientes mala. Ut puniat eos. Nec dicit, super, quasi dicat, puniet eos, aut supra condignum, vel aliter: sed notat eorum punitionem. Psal. 20, pones eos ut clibanum ignis in tempore vultus tui. Tota auctoritas ista sumitur ex Psal. 33: videlicet, benedicam dominum in omni tempore. Et quis est et cetera. Hic allegat impotentiam adversariorum ad nocendum. Ubi primo excludit metum persecutoris. Secundo suadet audaciam confessionis, ibi, dominum autem Jesum Christum. Tertio imponit modum audaciae, ibi, sed cum modestia. Metum autem persecutoris excludit. Primo, negando persecutionis nocumentum. Secundo, asserendo profectum, ibi, sed et si quid patimini propter justitiam, beati. Tertio, inducendo auctoritatem ad ipsum, ibi, timorem autem eorum et cetera. Dicit ergo, et quis est. Glossa. Ideo debetis declinare a malo et facere bonum, quia nemo potest vos retrahere si perficere volueritis; imo prosunt dum nocere volunt. Et quis est, an homo aut Diabolus. Qui vobis noceat, idest nocere potest, vos a bono violenter retrahendo, et ad malum violenter impellendo. Si boni, genitivi casus et neutri generis. Aemulatores fueritis, idest zelantes bonum, vel amatores boni aut imitatores: quasi dicat: nullus nocebit. Beda, perfectum boni aemulatorem nemo laedere potest. Glossa, si verba contumeliosa, si rerum damna, si inferantur corporum tormenta, non nocent, sed patientiam exercent. Sed et si quid: quasi dicat: non nocent, sed prosunt. Item quasi dicat, modicum quid est, patimini. In praesenti tempore. Propter justitiam. Viae tenendam, et patriae consequendam. Beati estis jam in spe, tandem in re. Matth. 5, beati qui persecutionem patiuntur propter justitiam. Multiplex est ratio quare debemus pati. Primo, ut sic Christi vestigia sequamur. 1 Petri 2, Christus passus est pro nobis obediens usque et cetera. Secundo, ut sic sanctis conformes simus. 1 ad Tim. 3, omnes qui pie volunt vivere in Christo et cetera. Tertio, ut consolationum Christi et sanctorum participes simus. 2 Corinth. 1, sicut abundant passiones Christi in nobis, ita et per Christum et cetera. Quarto, ut in bono gratiae conservemur. 1 Pet. ult., Deus autem omnis gratiae qui vocavit vos in aeternam gloriam suam in Christo Jesu, modicum passos ipse perficiet. Quinto, ut per hoc peccata vitemus. 1 Pet. 4, qui passus est in carne, desiit a peccatis. Sexto, ut animae a Daemonibus praeserventur seu custodiantur. 1 Pet. 4, qui patiuntur secundum voluntatem Dei fideli creatori commendant animas suas. Septimo, ut in aeternum remuneremur. Matth. 5, beati qui persecutionem patiuntur propter justitiam: quoniam ipsorum est regnum caelorum. Eccles. 1, usque ad tempus sustinebit patiens. Cum hoc ita sit, timorem eorum etc., scilicet persecutorum, idest timoris materiam. Glossa, quae in eis timenda videtur, ut sunt regia potestas et hujuscemodi. Et non conturbemini, idest quamvis terreamini, fortassis secundum sensualitatem: non tamen conturbemini, secundum rationem. Glossa. Recedendo a fide et dilectione Dei. Sumitur autem haec auctoritas ex Isaia 8. Dominum autem, autem ponitur pro sed, Christum. Qui dominus est, secundum divinitatem. Christus, idest unctus, secundum humanitatem. Sanctificate, idest sanctum ostendite. Vel sanctum, idest firmum facite eum in corde firmiter retinendo. Et sit non tantum oris sed cordis intentione, sicut Deus dicitur exaltari. In cordibus vestris, non tantum in ore, non tantum in codice. Isa. 8, dominum exercituum ipsum sanctificate. Vos dico, parati, per providam mentis audaciam, semper, omni tempore prosperitatis et adversitatis. Ad satisfactionem. Per verba et opera, ut dicit Glossa. Per verba, dicendo, sic tenet Ecclesia: sic tenuerunt sancti: et in hac fide mortui sunt. Et per opera, faciendo opera quae decent habentes fidem, idest opera sanctitatis et veritatis. Omni poscenti vos, sive fideli, sive infideli. Poscenti, scilicet ad discendum, non calumniandum: secundum illud Matth. 7, nolite sanctum dare canibus. Rationem de ea quae in vobis est spe et fide. Hoc autem fit duobus modis secundum Glossam. Vel verbo, et hoc pertinet ad sapientes. Vel facto, et hoc ad omnes pertinet. Glossa: duobus modis de fide et spe nostra rationem reddere debemus: ut quaerentibus rectas causas spei et fidei intimemus, et ipsam fidem et spem inter pressuras illibatam teneamus, ostendentes per patientiam quod rationabiliter eam conservandam didicimus, pro cujus amore nec adversa pati, nec mortem subire formidemus. Sed cum modestia, in loquendo contra disputandi contentionem et clamorem. Ex timore, reverentiae in investigando, ne nimis subtiliora et ardua inquiratis. Conscientiam habentes, bonam absque scrupulo peccati mortalis. Glossa, ut quod exterius ostenditis, intus habeatis, ne dicatur hoc quod dicitur in Psalm. 49, peccatori dixit Deus, quare assumis et cetera. Ut in eo quod detrahunt de vobis, idest de hoc quod detrahunt vobis. Et qui calumniantur vestram in Christo conversationem, falsa crimina imponendo, scilicet persecutores vestri. Conversationem vestram, quo ad mores: in Christo manentem, quoad fidem, confundantur, confusione salubri, ut confusi in seipsis, idest tristes et dolentes et verecundi de sua iniquitate, et de offensa Dei, sequantur vos allecti exemplis vestris. Eccles. 4, est confusio adducens gloriam et cetera. Melius est enim. Hic allegat Christi exemplum. Ubi primo tangit patientis innocentiam. Secundo patiendi causam motivam, ibi, ut nos offerret Deo. Tertio passionis efficaciam, ibi, quia et vos. Quarto passionis gloriam per resurrectionem, ibi, per resurrectionem Jesu Christi dicit ergo, melius est enim: quasi dicat: debetis bene conversari nec dimittere bonum faciendum propter calumniatores. Melius est enim, idest vobis honorabilius est et utilius. Ut bene facientes, scilicet pati, quam malefacientes, idest nihil est pati sine meritis quam pro meritis. Et pati pro meritis in multis est cumulus damnationis. Unde si aliquis bene utitur poena, illa est ad dimissionem sui reatus. Pati vero sine meritis, meritum est. Et hoc, si voluntas Dei velit, si Deus hoc dare voluerit alicui. Per hoc innuitur quod pati sine culpa est ex voluntate Dei. Distinguit autem hic Glossa tria genera patientium. Quia qui justus patitur, Christum imitatur. Qui vero flagellis corrigitur, latronem dextrum imitatur, qui cum Christo in Paradisum intravit. Qui vero nec flagellis corrigitur, sinistrum latronem imitatur, qui post crucem in Tartarum ruit. Bene dico quod melius est: et hoc patet exemplo Christi. Quia et Christus semel pro peccatis. Christum frequenter proponit nobis in exemplum. Et ut dicit Augustinus, summa Christianae religionis est imitari quod colis. Semel inquam pro peccatis nostris, delendis et abluendis. Mortuus est. Ad Rom. 6, mortuus est propter delicta nostra. Justus pro injustis. In quo major ostenditur benignitas. Et nota quod dicit, semel mortuus est, quasi non iterum moriturus: ad destruendam haeresim quae dicit eum semel passum ad redemptionem hominum: et iterum passurum in aere ad redemptionem Daemonum. Insuper ad retrahendam falsam securitatem peccantium, quia ita peccant post Christi mortem, quasi pro peccatis eorum esset iterum moriturus. Item moraliter ad significandum quod nos debemus mori semel peccato: hoc est peccatum totaliter et postmodum non committere; secundum illud Eccl. 21, fili, peccasti? Ne adjicias iterum. Ut nos offerret Deo, patri, scilicet vel in praesenti vitam nostram laudabilem in conspectu patris ostendendo: vel in futuro nos in regnum patris introducendo, secundum Glossam. Mortificatos quidem carne, quo ad carnalia vitia. Vivificatos autem spiritu, idest vita spirituali. Glossa, spiritui sancto vel nostro: debemus enim esse mortui quoad carnalia, sed vivi quo ad spiritualia. Rom. 8, si spiritu facta carnis mortificamini, vivetis. In quo. Glossa, ut Deo offerrentur. Spiritu veniens, ipse Christus per inspirationem in terram, quamvis nondum per carnem assumptam. Vel spiritu, idest per spiritus angelicos per quos locutus est hominibus illius temporis, praedicavit, non in persona propria, sed per Noe et alios sanctos illius temporis, praedicavit, inquam. His qui in carcere erant, carnis scilicet vel peccati vel erroris, vel hujus exilii. Psal. 141, educ de carcere animam meam. Non enim erant de se valentes egredi per seipsos. Alia littera habet, in carne conclusi erant, idest carnalibus desideriis. Vel in carne, quasi in corpore corrupto quod dicitur carcer, quia corpus quod corrumpitur aggravat animam. His dico. Qui increduli fuerant, ipsi praedicanti poenitentiam. Et diluvium futurum comminanti, aliquando, scilicet ante diluvium quando expectabant Dei patientiam. Putantes quod Deus patienter sustineret eos; vel quando expectabat eos, scilicet ad poenitentiam, Dei patientia differens vindictam. Unde Isa. 30: propterea expectat vos Deus ut misereatur vestri. In diebus Noe. Gen. 6, Luc. 17, edebant, et bibebant, nuptui tradebant etc. et venit diluvium et cetera. Cum fabricaretur arca, in conspectu eorum ad terrorem, in qua, scilicet arca, pauci credentes. Glossa, qui spem in Deum habebant, id est octo animae, pars pro toto, id est octo homines, scilicet Noe, uxor ejus, tres filii ejus, et eorum uxores. Salvae factae sunt per aquam. Arcam in sublime erigentem; sicut dicitur quod navis salvatur quae vadit per aquam. Aliqui libri habent per arcam: sed credo quod fictio est. Notandum quod per arcam significatur Ecclesia, quae collecta est de diversis fidelibus, sicut arca composita fuit de diversis lignis in qua pauci respectu damnatorum salvantur: quia Matth. 7 dicitur, arcta est via quae ducit ad vitam, et pauci inveniunt eam. Pauciores ambulant per eam, sed paucissimi perseverant in ea, et finem vitae assequuntur. Per hoc autem quod dicit quod octo animae salvae factae sunt, dat intelligere quod nullus salvatur qui non habet fidem resurrectionis, quae significatur per octonarium, quia Christus octava die resurrexit, et generalis resurrectio erit octava aetate. Ista salvatio est per aquam baptismalem. Vel per aquam, idest per tribulationem. Psalm. transivimus per ignem et aquam et cetera. Quod, idest cujus simile. Vos, scilicet credentes. Nunc, scilicet tempore gratiae. Facit Baptisma, existens similis formae. Glossa. Per omnia assimilatum illi arcae: quia quicquid tunc carnaliter, hic geritur spiritualiter. Sicut enim arca fuit de lignis levigatis, id est dolatis: sic Ecclesia Christi de sanctis per angustias et tribulationes dolatis et afflictis. Item sicut arca fuit de lignis imputrefactilibus seu imputribilibus: sic Ecclesia de incorruptis hominibus. Item in arca pauci salvati sunt, scilicet tantum octo animae, per quod signatur paucitas salvandorum. Matth. 22, multi sunt vocati, pauci vero electi. Unde nota quod paucitas salvandorum praefigurata fuit tempore legis naturae, quando scilicet omnes exceptis octo qui salvati sunt in arca diluvii, sicut habetur hic. Item fuit praefigurata tempore legis Mosaicae; ubi legitur Num. 14, de omnibus quos eduxit dominus ex Aegypto, fere sexcentis millibus per desertum (per quod significatur poenitentia) non intrarunt nisi duo terram promissionis, scilicet Josue filius Nun, et Caleb filius Jephonne. Item fuit praefigurata tempore prophetarum, quando filii Israel ducti sunt in captivitatem, et pauci relicti sunt in terra promissionis. Ezech. 12, relinquam ex eis viros paucos a gladio et fame et pestilentia. Unde Psalm. pauci facti sunt et vexati sunt a tribulatione malorum et dolore. Sed tempore gratiae fuit actu expressa et annunciata. Matth. 22, multi sunt vocati, pauci et cetera. Item per Noe homines salvi facti sunt in arca: sic per Christum in Ecclesia. Noe enim requies interpretatur; et significat Christum, in quo est requies animarum. Item quia extra arcam non est aliquis salvatus: sic nec extra Ecclesiam. Item multiplicatis aquis elevabatur arca: sic per tribulationem crevit Ecclesia. Baptisma ergo quod salvat nos est similis formae. Non illud Baptisma in quo tantum est depositio, id est ablutio sordium carnis. Sicut est Baptismus in aqua, sine spiritu: qualis Baptismus Judaeorum, de quo Matth. 25. Et Baptismus Joannis, de quo Joan. 1, ego baptizo vos aqua, et cetera. Qualia etiam sunt Baptismata haereticorum et omnium ficte accedentium. Sed Baptismus in quo est interrogatio bonae conscientiae. Glossa. Exigitur a baptizato pura conscientia per Ecclesiae ministrum baptizantem; scilicet de observantia rectae fidei et morum. Utrum scilicet baptizandus credat: utrum pompis Diaboli abrenunciet, quod fit in catechismo. In Deum. Conscientiae dico tendentis in Deum per fidem. Tale autem Baptisma, ad quod cum bona conscientia acceditur, salvos facit. Salvat, inquam, per resurrectionem exemplar. Quia sicut Christus resurrexit a morte ad vitam: sic nos in Baptismo a vitiis in virtutes. Rom. 6. Sumus cum illo consepulti per Baptismum in mortem, ut quomodo surrexit Christus a mortuis, ita et in novitate vitae ambulemus. Jesu Christi, qui, scilicet Christus, est in dextera Dei, id est in supremo loco beatitudinis. Vel in ejus aequalitate secundum divinitatem. Vel in potioribus bonis ejus secundum humanitatem quae per dexteram significatur Matth. ultimo. Sedet a dextris Dei. Deglutiens, idest destruens plena mortis victoria. Mortem, in resurrectione in se secundum rem. In nobis per spem. In hoc quod dicit, deglutiens, notatur plena mortis victoria: ut sicut quod destruitur non apparet, sed tum absorbetur, sic in eo per resurrectionem. Nullum enim vestigium mortis apparuit. 1 Cor. 15. Absorpta est mors in victoria. Item in hoc notatur desiderium mortis Christi pro salute humani generis: quod enim deglutitur avide sumitur Luc. 12, Baptismo autem habeo baptizari, et quomodo coarctor usque dum perficiatur. Item in hoc notatur quod ejus passio fuit amara. Amarae enim passiones cito deglutiuntur. Item in hoc notatur quod ejus dolor mortis cito transit, sicut illud quod deglutitur cito transit. Hoc autem facit jam in se, sed etiam faciet in nobis in generali resurrectione, quando praecipitabit mortem in sempiternum. Isa. 31. Unde sequitur, ut nos, qui sumus membra ejus, efficeremur haeredes vitae aeternae. Alia littera habet. Ut vos efficeremini, haeredes vitae aeternae, idest possessores ipsius vitae aeternae stabiliter. Augustinus, vicisti nos in morientibus, vita es in resurgentibus. Victoria tua qua absorbuisti corpora morientium, temporalis fuit. Victoria qua absorpta est vita resurgentium, aeterna manebit. Profectus in caelum, in die ascensionis, Act. 1, Psalm. a summo caelo egressio ejus et cetera. Subjectis sibi Angelis, qui prius erant subjecti secundum rem, tunc subjecti facti sunt secundum manifestationem. Philippen. 2. Ut in nomine ejus omne genuflectatur, caelestium et cetera. Angelis (interlinearis, primus ordo), et potestatibus (interlinearis, secundus ordo), et virtutibus (interlinearis, tertius ordo). Notandum vero quod ordo appellatur hic hierarchia secundum Dionysium. Hierarchia enim est ordo divinus. Per Angelos enim intelligitur hic hierarchia infima. Per potestates media: per virtutes suprema. Nam virtus, secundum Dionysium, nomen generale est omnium Angelorum. In omnibus enim reperire est virtutem et operationem. Unde quandoque nomine virtutum, omnes etiam omnium ordinum intelliguntur. Daniel. 3, benedicite omnes virtutes domini domino. Hic autem praecipue intelligitur per virtutes, tertia hierarchia: quia virtus est nomen bonitatis et excellentiae, secundum illud, virtus est optimum de re, et virtus est influentia ultimum de potentia. Et ideo illi qui divinam bonitatem excellentius recipiunt, merito virtutes vocantur. ####  |