|
Diliges proximum tuum sicut teipsum. Primum adverte quomodo
teipsum diligere debeas, et consequenter quae sunt proximi tui ex
teipso cognoscas. Diligere aliquem, est velle ei bonum; igitur
diligere seipsum, est sibiipsi velle bonum. Sed refert non modicum
quod bonum mihi velim, et unde, et quomodo velim, quod objectum
terminet, quae origo principiet, et quis modus ipsum velle formet.
Primum ergo in objecto distingue: quia aliud est bonum increatum,
quod est primum et summum bonum, et ideo a diligente seipsum primo et
summe volendum: aliud creatum, quod ideo bonum est, quia a summo bono
profluit ut a principio, et ad ipsum refluit ut ad finem. Genes.
1: vidit Deus cuncta quae fecerat, et erant valde bona.
Dionysius: optimi est optima adducere. Quamvis autem horum bonorum
sit quaedam analogica convenientia, multa tamen differentia: nam
primum bonum est bonum essentialiter, secundum participative. Primum
finis, secundum ad finem. Primo fruendum, et ideo illud propter se
appetendum et volendum. Augustinus: frui est amore alicui rei
inhaerere propter seipsam. Secundo utendum, et ideo propter aliud
appetendum. Augustinus: uti est id quod in usum venerit referre ad
optimum id quo fruendum est. Verum inter utilia ordo est: nam quaedam
secundum se magis, quaedam minus ad finem dirigent, et ideo secundum
se quaedam magis, quaedam minus utilia et volibilia sunt. Unde sicut
in scibilibus, secundum Aristotelem, plurima propter se nolumus
quidem scire, propter aliud autem volumus, ut per haec aliquid aliud
cognoscamus: ita et in volibilibus aliqua non propter se sed propter
aliud volumus. Bonum autem creatum aliud naturae, aliud fortunae,
aliud gratiae; quorum quodlibet multiplex esse cognoscitur, si a
generibus ad species descendatur: sed bona haec omnia, quoniam non
summe bona sunt, magis et minus recipiunt, et regulariter unumquodque
eorum tanto melius, quanto summo bono propinquius. Bonum aliud
simplex bonum, aliud secundum quid; ut quod bonum est cum
determinatione diminuente, ut bonum nunc vel hic, vel huic. Nota
ergo pro regula, cum diligere se sit sibi bonum velle, velle sibi
bonum simpliciter est diligere se simpliciter; et velle sibi bonum
secundum quid, est diligere se secundum quid: verbi gratia: bonum est
aurum, ut dicit Augustinus: bonae divitiae, bonae possessiones.
Velle ergo sibi aurum et divitias, est bonum sibi velle: non tamen
est hoc simpliciter se diligere, sed tantum secundum quid, quia et
bonum volitum bonum est secundum quid; bonum hic non ubique, nunc non
semper, huic bene utenti non cuilibet abutenti. Gratiam autem et
gloriam sibi velle, cum haec simpliciter bona sint, est simpliciter se
diligere. Et quia bono creato malum opponitur; cum multa sint bona,
multa et mala: aliud enim est malum culpae, aliud poenae, quorum
quodlibet multiplex, ut patet speculanti. Et sicut est bonum bono
melius, ita et malum malo pejus. Et est malum aliud simpliciter,
aliud secundum quid. Nota ergo, accessus ad unum oppositorum est
recessus ab alio; unde si me diligens, bonum mihi volo, consequenter
malum oppositum mihi nolo: et sicut inter bona quae mihi volo, quaedam
propter se, quaedam propter alia appeto, quaedam magis, quaedam minus
volo; ita et inter mala quae nolo, quaedam propter se, quaedam
propter alia, quaedam magis, quaedam minus fugio. Sed, ut dicit
Aristoteles in 2 caeli et mundi, quando unum contrariorum ponitur
oppositum alteri, est cognitio eorum velocior. Nota ergo, ei quod
est diligere contrarium est odire; sicut ergo bonum sibi velle vel
malum sibi nolle est se diligere, ita bonum sibi nolle et malum sibi
velle est se odire: nam si oppositum de opposito, et propositum de
proposito. Sunt autem contraria mediata haec duo habentia neutrum pro
medio: sicut velle et nolle medium habent nec velle nec nolle. Et
sicut volendo sibi bonum simpliciter vel secundum quid, contingit se
simpliciter vel secundum quid diligere; ita bonum tale vel tale
nolendo, et malum simpliciter vel secundum quid volendo, contingit se
odire simpliciter vel secundum quid. Nihil autem prohibet contraria
eidem inesse, sed non eodem modo, sed alterum simpliciter alterum
secundum quid: ut patet quia Aethiops est albus dentem secundum quid,
et niger simpliciter: et cygnus e converso albus simpliciter, et tamen
secundum oculum niger secundum quid. Sic aliquando simpliciter me
diligens, secundum quid odio, aliquando e converso. De primo Lucae
14: si quis venit ad me, et non odit (...) adhuc autem et
animam suam. Gregorius: bene animam nostram odimus, cum ejus
appetitum frangimus, cum ejus desideriis non acquiescamus. Joan.
12: qui odit animam suam in hoc mundo, in vitam aeternam custodit
eam; quam nisi simpliciter diligeret, ad tantum bonum non custodiret.
De secundo Psal. 10: qui diligit iniquitatem, odit animam suam.
Joan. 12: qui amat animam suam, perdet eam. Augustinus: noli
amare ne perdas; noli amare in hac vita, ne perdas in vita aeterna.
Cum diligere se sit sibi velle bonum, secundum multiplex velle,
multiplex est diligere. Triplex autem velle distinguit Augustinus
super illud Apost. velle mihi adjacet: est enim velle naturae, velle
vitii, et velle gratiae. Velle naturae per se impotens est, nec
sufficit ad meritum, sed vincitur a velle vitii, nisi velle gratiae
subveniat; sed velle vitii fugat, et velle naturae liberat. Igitur
secundum triplex velle triplex est dilectio: scilicet naturalis,
libidinosa et gratuita. Prima indifferens, de qua apostolus Ephes.
5: nemo unquam carnem suam odio habuit, sed nutrit et fovet eam.
Secunda mala, de qua apostolus 1 Tim. 3: in novissimis diebus
instabunt tempora periculosa, et erunt homines seipsos amantes.
Tertia bona, de qua dicitur, diliges proximum tuum sicut teipsum.
Verum quodlibet velle geminum, et consequitur diligere bipartitum.
Est enim naturam considerare dupliciter: primo ut natura est, et sic
habet velle naturae: secundo ut deliberativa, et sic habet velle
rationale. Unde Damascenus distinguit voluntatem duplicem: naturalem
qua volumus nobis bona naturalia, sicut esse, vivere, et intelligere
et similia, quae non possumus non velle: et rationalem qua possumus
aliquid velle et aliquid nolle. Item vitium aliud sensualitatis,
aliud rationis; et secundum hoc velle vitii duplex; vel vitiatae
sensualitatis, vel vitiatae rationis. Item gratia duplex: scilicet
gratis data et gratum faciens; unde et duplex velle gratiae. Sex ergo
differentiae ipsius velle, et sex constituunt differentias in
diligere: quorum primum est pure naturale. Hoc indifferens est, quia
propter naturalia nec laudamur nec vituperamur. Item necessarium est,
quia potentiae naturales non habent se ad opposita, sed ad alterutrum
determinate. Unde sicut necessarium est se amare, sequitur quod
impossibile est naturaliter se odire. Augustinus super illud Joan.
ult. ducet quo tu non vis: amorem vitae, nec Petro senectus
abstulit. Item commune est rationabilibus et brutis, et etiam
quodammodo inanimatis, quia sequitur naturam communem, de qua
Aristoteles natura inquirimus desiderare quod melius est: melius autem
esse quam non esse: et cum esse sit quoddam bonum, et omnia
naturaliter bonum appetunt, omnia suo modo se diligunt. Secundum
deliberativum est sive rationale: hoc proprium est naturae rationalis
in quantum talis; sic diligere se praecipitur naturali jure, cujus
transgressio sufficit ad demeritum, sed observantia per se non sufficit
ad meritum. Et quia potentiae rationales habent se ad opposita, hoc
modo possum me diligere, possum et odire: ut patet in his qui bonum,
quod naturaliter necessario sibi volunt, hoc ex deliberatione nolunt,
et malum oppositum sibi volunt, ut qui seipsos occidunt, vitam
nolentes, et mortem volentes, naturae legem se odiendo
transgredientes, et de eo ipso mortaliter peccantes. Similiter omnes
homines, secundum Aristotelem, naturaliter scire desiderant, et
tamen quidam ignorantiam affectant. Quia vero natura non stetit in sua
rectitudine et integritate, sed vitiata est et corrupta; ex
corruptione ejus surgit velle vitii, quo sibi homo bonum vult vitiose,
et diligit se libidinose. Vult, inquam, sibi bonum sensibile, ut,
honores ex vitio superbiae, divitias ex vitio avaritiae, voluptates ex
vitio carnalis concupiscentiae, et sic de aliis: et haec quidem omnia
bona sunt, et ratione qua bona appetuntur, et delectant adepta: sed
naturae rationali mala, quia disconvenientia: natura enim rationalis
non his sensibilibus bonis delectanda est, sed potioribus, scilicet
intelligibilibus, a quibus se avertit, cum ad ista fruenda se
convertit, et ideo peccat, quia male se amat, et verius se odit quam
diligit, quia plus sibi nocet quam prosit. Joan. 12: qui amat
animam suam, perdet eam. Boetius: vos Deo mente consimiles, a
rebus infimis excellentis naturae ornamenta captatis, nec intelligitis
quantam conditori vestro injuriam faciatis. Ille genus humanum
terrenis omnibus praestare voluit, et vos dignitatem vestram infra
infima quaeque detruditis. Nam si omne quod cujusque bonum est, id eo
cujus est constat esse pretiosius; cum vilissima rerum bona vestra esse
judicatis, eisdem vosmetipsos vestra existimatione submittitis.
Augustinus in Confes.: bonum quod amatis a Deo est; sed quoniam ad
illud bonum non refertur quod bonum est et suave, sed amatum erit
juste, quia injuste amatur deserto illo a quo est quicquid bonum est.
Sed quia semper accessus ad unum oppositum est recessus a reliquo;
quando si amans me volo mihi bonum sensibile, nolo et fugio malum
oppositum, ut humiliationem, paupertatem, et similia. Est igitur
tertium diligere, quo libidinose me diligo, cum sine consensu rationis
per vitium sensualitatis haec bona sensibilia mihi volo, non secundum
exigentiam naturalis necessitatis, vel providentiam opportunae
utilitatis, sed secundum concupiscentiam voluptatis. Quartum est cum
vitio sensualitatis ratio vitiosa consentit; et hoc se diligunt, qui
plena voluntate haec omnia sibi non ad utendum, sed ad fruendum et
abutendum improbe concupiscunt. Sapient. 2: venite et fruamur bonis
quae sunt. Utrumque horum malum est et peccatum: sed primum veniale,
et ideo cohibitum. Secundum mortale, et ideo prohibitum. Hic est
amor sui, de quo dicit Augustinus, quod est fundamentum civitatis
Diaboli. Ex eo enim quod Diabolus privato amore nimis se amavit,
bonum excellentiae immoderate sibi appetivit, et sic aeternae
confusionis Babyloniam sibi et suis imitatoribus inchoavit. Item de
hoc Gregorius dicit, quod sicut in bono opere desidiam facit minor
amor Dei, sic fraudem nimius amor sui. Fraudem enim facit in opere
Dei, qui vel vires subtrahit, eo quod diligens se vult sibi bonum
commodi per vitium accidiae, vel opus ad utilitatem propriam
convertit, volens sibi bonum laudis per vitium vanae gloriae.
Cavendus igitur valde talis amor, qui et malum initiat, et bonum
vitat. Ceterum gratia naturam vitiatam reparat, et elevat curvatam,
et perficit imperfectam. Duplex autem est gratia: una gratis data:
haec et multiplex est, sed hic exempli causa accipe pro gratis data
virtutes informes; alia gratum faciens, ut gratia caritatis: haec
vera gratia dicitur, quia per hanc primum homo Deo gratus efficitur.
Quintum ergo diligere est secundum velle gratiae gratis datae, cum
rationem naturalem et naturam rationalem virtus adjuvat, ut malas et
deformantes circumstantias actui dilectionis per vitium additas
abjiciat, et bonis aliquibus ipsum vestiat. Etsi enim virtus
informis, quia informis, non usquequaque sufficit ad meritum; eo
tamen quod virtus est, arctat vitium, et cavet demeritum. Unde
humilitas etiam informis non permittens hominem bonum pompae per
superbiam sibi velle, diminuit vitiosum diligere; et inde est quod
dicit Gregorius: qui non amat gloriam, non sentit contumeliam: et
sic de virtutibus aliis et vitiis similiter judicamus. Sextum autem
diligere ex caritate procedit, quod primum filios regni a filiis
perditionis dividit, et ad meritum sufficit. Virtus enim caritatis
omni arte certiori velle vitii penitus fugans, et velle naturae penitus
liberans, vestit actum dilectionis omnibus circumstantiis debitis et
necessariis, ut diligat homo quod debet, quantum et quomodo, et cujus
gratia debet, et sic de aliis. Quod debet, quia se hominem,
scilicet corpus et animam, sed propter animam corpus, et ideo magis
animam quam corpus; quamvis dicat Gregorius: nemo proprie ad
semetipsum habere caritatem dicitur, sed dilectio in alterum tendit,
ut caritas esse possit; quod supplendo verificatur, quia homo per
caritatem non tantum seipsum, sed et proximum diligit; et etiam cum
seipsum diligit, idem est secundum rem dilectum et diligens, alterum
tamen secundum rationem ut agens et patiens. Item quomodo debet, ut
sapienter, scilicet ut cum se diligens bonum sibi velit, magis bonum
magis velit, et minus minus, et minimum minime, et maximum maxime.
Tria autem distinguit Augustinus bonorum genera; scilicet bona
magna, minima et mediocria. Virtutes, inquit, quibus recte
vivitur, magna bona sunt. Species autem quorumlibet corporum, sine
quibus recte vivi potest, minima bona sunt. Potentiae vero animi sine
quibus recte vivi non potest, media bona sunt. Quid ergo tibi et
proximo eligas vel respuas, discreta edocet caritas. Unde etiam
secundum Bernardum, zelus sine discretione errat; quod si errat, a
caritate degenerat. Item quantum, ne plus vel minus debito, scilicet
ut minus diligat se quam Deum, et magis quam proximum, hoc spectat ad
ordinem caritatis, de quo Augustinus: ille est qui inordinatam habet
dilectionem, aut qui diligit quod non est diligendum, aut non diligit
quod est diligendum, aut aeque diligit quod minus vel amplius
diligendum, aut minus vel amplius quod aeque diligendum. Item cujus
gratia, idest propter quid, ut scilicet propter Deum, quem summe
prae omnibus dilectis caritas diligat, etiam propter ipsum diligit
quicquid amat. Cum diligere se sit bonum sibi velle, refert quomodo
velis; utrum voluntate habituali, an actuali. Si actuali, utrum
absoluta vel conditionali. Si absoluta, utrum semiplena, de qua
dicitur Prov. 5: vult et non vult piger: an plena, quae pro facto
reputatur, secundum illud Augustini: si desit facultas, non
quaeritur nisi voluntas. Omnes igitur, ut ait Augustinus, volunt
esse beati. Beatitudo autem est status omnium bonorum aggregatione
perfectus. Omnes igitur sibi bonum volunt, et simpliciter bonum, et
ita omnes simpliciter se diligunt: sed plerique non plene se diligunt,
quia illud plenum bonum semiplene sibi volunt. Plenae autem voluntatis
haec sunt experimenta. Aut enim est respectu habiti, aut respectu
habendi. Si respectu habendi, quicquid actuali absoluta et plena
voluntate mihi volo, id si possum acquirere acquiro; et quo plenior
voluntas, eo amplius quid possim examino; quid possum per me, et quid
per alium, quid possum viribus, quid ingenio et artibus, quid possum
faciliter, quid vix vel difficiliter. Item si impeditus fuero,
doleo; et quo voluntas plenior, amplior et dolor. Item si adeptus
fuero, gaudeo; et plenitudo jucunditatis respondet plenitudini
voluntatis. Item ejus oppositum nolo, et ideo si possum effugere
effugio: quod vero habitum plena voluntate mihi volo; id si possum
conservare conservo, et quanto voluntas plenior, tanto solicitudo
conservantis diligentior. Omnibus igitur praemissis collatis, patet
esse tres divisiones generaliter dilectionis sui: nam alia
simpliciter, alia secundum quid. Item alia naturalis, alia
libidinosa, alia gratuita. Item alia plena, alia semiplena.
Dilectio autem sui naturalis semiplena est, et non plena. Dilectio
autem sui libidinosa, secundum quid est, et non simpliciter.
Dilectio autem sui gratuita, et simpliciter est, et plena. Utrum
ergo ex caritate teipsum diligas, et velle gratiae bonum tibi velis,
ex bono volito et ex volendi modo aliqualiter conjicere potes.
|
|
