|
Quoniam autem in omni re modus habendus est, nunc de modo quo
restitutio usurarum facienda est, restat inquirendum. Et primo,
utrum publice, vel private. Deinde utrum prius vel posterius quam
solutio debitorum, vel legatorum. Tertio, utrum prius facienda sit
restitutio uni personae quam aliae. Et utrum aequaliter secundum
proportionem ablatorum, vel inaequaliter possint fieri propter
conditiones et necessitates personarum. Circa primum sciendum est,
quod aliud necessarium est loquendo de necessitate satisfactionis, et
aliud loquendo de perfectione ipsius. Ad necessitatem vero
satisfactionis duo sufficiunt: unum quantum ad Deum, scilicet
humilitas verae poenitentiae contra contemptum Dei; et aliud quoad
proximum, scilicet restitutio plena ablati injuste contra injuriam
proximi. Sed de perfectione satisfactionis ultima exiguntur signa:
scilicet et testimonia praedictorum, in quibus est meritum perfectae
humilitatis quantum ad Deum, et restitutio famae personalis contra
scandalum ex peccato innatum quantum ad Ecclesiam. Et quantum ad hoc
etiam usurario notorio non tantum est perfectionis, sed etiam
necessitatis, saltem publice et in manu Ecclesiae restitutiones
faciendas promittere et firmare; quia alias privaretur de jure
sacramento salutis, et Christiana sepultura. Et propter hoc etiam
dicit apostolus, 1 ad Timoth. 5: peccantem coram omnibus argue.
De secundo vero quod propositum erat de ordine, sciendum est quod
consuetudo fere in omnibus apud nos habet, quod prius persolvantur
debita quae clara sunt, et postea fiant restitutiones, et ultimo
legata solvantur. Et hujus consuetudinis potest esse ratio: quoniam
legata sunt secundum quid donata, et non simpliciter donata. Ratio
enim legati duo importat: scilicet quod non est res data simpliciter,
nisi per mortem legatoris, unde semper vivente legatore potest
revocari: et quod sint legata propter utilitatem aliquam legantis post
mortem. Et ex his potest patere, quod legata, inquantum hujusmodi
sunt, non obligant secundum necessitatem justitiae, sed secundum
devotionem et utilitatem legantis. Quare cum necessaria ad salutem
praecedant ea quae sunt devotionis et supererogationis, juste solvuntur
debita ante legata. Sed majori justitia restituenda sunt ablata quam
debita sint solvenda, cum in hoc impleatur justitia tollens injuriam
factam Deo et proximo: sed in solutione debitorum nulla tollitur
injuria, sed tantum solvitur justitia: quare secundum hoc videntur
prius restituenda ablata quam solvenda debita. Sed contrarium fit ut
in pluribus: quod tamen habere potest rationem ex duobus. Uno modo
scilicet, quando debita sunt clara et manifesta, sed restitutiones non
sic, sed inquirendae sunt; et clarum semper praecedit obscurum in jure
humano. Alio modo quando res quae debetur, est determinata, scilicet
centum vel decem, sed restituenda non sic. Sed determinatum jure
praecedit indeterminatum, inquantum hujusmodi. Et ex hoc concluditur
quod quando restituenda sunt clara et aperta et determinata per apertam
confessionem restituentis, debent jure praecedere omnia debita: quod
tamen raro observatur, quia quod juris est, a paucis advertitur. Et
secundum dicta patet quando prius potest restitutio fieri uni personae
quam alteri: scilicet quando restitutio unius est clara et
determinata, et alterius non sic, ceteris paribus. Sed iterum si
unus sit dives, et alter pauper, et plus indigens his de quibus
restitutio facienda est, et aequaliter sit clarum in utroque, adhuc
prius pauperi potest restitutio juste fieri quam diviti, eo quod plus
laesus est in ablatione suorum, et quia plus indiget. Tamen si
uterque sit aequalis conditionis, scilicet in paupertate vel divitiis,
et aequaliter clarum sit de utroque: si uni prius facta sit injuria
quam alteri, adhuc illi prius est restituendum ordine juris naturalis,
cui prius facta fuit injuria. Itemque, si per partes facienda est
restitutio, unicuique proportionabiliter restituendum est secundum
quantitatem ablati: ita quod si tantum est tertia pars ablatorum, vel
media, vel alia quaelibet pars, ceteris paribus facienda est omnibus
restitutio tertiae partis omnium restituendorum. Cujus ratio est ut
omnibus ostendatur bona voluntas restituendi omnia, si adesset
facultas: et sic fit pronior quilibet ad condonandum injuriam sibi
factam, quando videt voluntatem ad emendandum paratam.
|
|
