Caput 19

Post haec audivi et cetera. Praemissa admonitione ad exultandum, hic subditur ipsa, exultatio sanctorum, qui ad hoc fuerant supra admoniti. Exultant enim sancti in patria de justitia Dei in damnatione malorum. Nota Glossam, damnationem malorum. Item gaudent etiam sancti de sua salvatione: et habet haec exultatio laudem annexam. Primo ergo ponitur laus exultatoria de affectu justitiae in reproborum damnatione. Secundo de effectu misericordiae in Ecclesiae salvatione, et audivi quasi vocem tubae. Circa primum, quia ex damnatione malorum, et ex praemissa exultatione sanctorum debent fideles fieri in via cauti et etiam ferventes ad laudem et honorificationem divinam; ideo post exultationem sanctorum adjungitur admonitio ad fideles. Unde primo ostenditur laus sanctorum divinam justitiam extollentium in patria. Secundo subditur admonitio ad fideles peregrinantes in via, et vox de throno. Circa primum. Primo ostenditur laus minorum. Secundo laus majorum, et ceciderunt. Unde ibi Glossa: non minores sancti et cetera. In prima tantum parte. Primo ponitur laus exhibita a sanctis. Secundo materia sive causa laudis, quia vera. Dicit igitur: post haec, scilicet post praemissa, scilicet post intellectam malorum damnationem et post praemissam admonitionem. Audivi vocem magnam, scilicet vocem laudis, sicut post subdit. Dicit autem magnam, idest procedentem ex magno affectu; vel quia de magna re, scilicet de divina justitia malos damnante. Quasi vocem tubarum multarum. Per hoc signatur, secundum Glossam, quod praedicatores qui tubae in via fuerunt convocantes ad bellum contra vitia et etiam ad festa perpetua, laudant Deum in patria. In caelo, idest in Ecclesia triumphante: ubi maxime Deus laudatur. Psalm. beati qui habitant in domo tua domine; in saecula saeculorum laudabunt te. Unde sequitur: dicentium: alleluja, idest laus humanis verbis inexplicabilis sit vel est Deo: et refertur hoc ad essentiam quae est una, scilicet ad ipsam sacratissimam deitatem. Tob. 13, et per vicos ejus alleluja cantabitur. Beda dicit quod alleluja est verbum Graecum, et est idem quod laus. Secundum autem Hieronymum alleluja interpretatur laudate dominum, vel laudatio domini. Sed si quaeratur: si alleluja idem est quod laus, vel laudatio domini, ad quid post subditur laus? Item quare non ponitur aliquod vocabulum significans laudem Dei in lingua Hebraea? Respondeo. Ad primum dicendum quod licet alleluja, idem sit quod laus vel laudatio domini, tamen supra laudem importat ineffabilitatem ipsius laudis sicut vult Glossa, quod non importatur nudo nomine laudis. Item per hoc quod laus Dei tangitur sub nominibus diversarum linguarum, magis ostenditur quantum sit Deus honorificandus. Ad aliud potest dici, quod hoc ideo est, ut designetur quod duplex lingua, scilicet Graeca et Latina laudat Deum, Hebraea tacente. Laus, haec referri possunt ad personas quae sunt plures. Laus ratione bonitatis quae attribuitur spiritui sancto. Gloria, ratione sapientiae quae attribuitur filio. Virtus, idest honor, ratione potentiae quae attribuitur patri. Deo nostro est, idest ei cantari debet. Et bene dicunt Deo nostro, quia Deum totum habent, sicut volunt sancti. Unde beatus Bernardus in suis meditationibus: homo cum Deo beatus erit in cujus conscientia peccatum inventum non fuerit, videbit ad voluptatem, habebit ad voluptatem, fruetur ad jucunditatem. Vel, laus, pro evacuatione temporalis consolationis. Gloria, pro privatione divinae visionis. Virtus, idest honor virtutis pro inflictione gehennalis afflictionis quam infert Deus impiis virtuose sine resistentia. Hic enim redditur praeconium Deo pro impiorum damnatione quae erit quantum ad tria praemissa. Quia vera. Hic ostenditur causa sive materia laudis. Laudis autem materia est justa damnatio impiorum. Hanc autem damnationem. Primo ostendit in generali, quia: quasi dicat: ideo laus ei debetur, quia vera, reddendo promissa justis, et justa reddendo poenam injustis. Judicia ejus. Vel utrumque potest intelligi respectu malorum. Vera, idest non declinantia ad falsitatem judicia, quia non damnas supra culpam. Et justa, quia non damnas nisi propter culpam. Supra 16, vera et justa judicia tua. Secundo in speciali. Qui judicavit. Primo describit damnationem impiorum, secundum quod est juste a Deo inflicta. Secundo secundum quod in se aeterna, et fumus ejus. Circa primum autem, primo describit ipsam reproborum damnationem. Secundo subdit laudis sanctorum ingeminationem, et iterum. Damnationem autem juste inflictam ostendit. Primo ratione spiritualis inflictionis, quia scilicet perversi alios pervertunt. Secundo ratione corporalis persequutionis, quia sanctos afflixerunt. Et vindicavit. Dicit igitur: qui judicavit, idest judicium condemnationis fecit. De meretrice, idest de multitudine perversorum, quae fecit alios secum spiritualiter meretricari, faciendo eos suis erroribus et peccatis delectabiliter adhaerere, idest per haec a Deo recedere. Magna, propter magnitudinem scelerum. Quare autem dixit meretrice, ostendit cum subdit: quae corrupit, documento et exemplo. Terram, idest homines terrenos. In prostitutione sua, idest in peccatis suis, in quibus se prostituit spiritualiter Diabolo, ad quae peccata homines trahit. Jerem. 51, ecce ego ad te mons pestifer, qui corrumpis et cetera. Et vindicavit sanguinem servorum suorum, requirens eum. De manibus ejus, supra 16, sanguinem sanctorum et prophetarum. Deinde ostenditur ingeminatio laudis in sanctis; et per hoc, sicut dicit Glossa, intelligitur quod laus est aeterna: unde sequitur: et iterum dixerunt: alleluja, idest laus sit Deo. Psalm. in saecula saeculorum laudabunt te. Et fumus: quasi dicat: ita Deus vindicavit. Judicium autem non fuit inefficax, sed inflixit poenam interminabilem: et hoc est, et fumus, idest obscuritas localis et etiam spiritualis. Ascendet, id est indurando, hoc est procedet durando, in saecula saeculorum, idest semper. Isaiae 34, ascendet fumus ejus a generatione in generationem. Glossa sic exponit: fumus, idest lacrymosus luctus. Ex quo videtur haberi argumentum, quod in Inferno sit fletus corporalis. Et ceciderunt. Posita laude minorum, hic ostenditur laus majorum. Licet enim praedicatores de quibus supra habitum est, inter membra Ecclesiae majora computentur, tamen minores sunt secundum dignitatem quam pastores, de quibus hic agitur; quia ad pastores similiter pertinet praedicare. Additur etiam hic simul de ipsis praedicatoribus. Tria autem hic ostenduntur, de pastoribus simul et praedicatoribus. Primo, reverentia humiliationis. Secundo, de vero cultu adorationis, et adoraverunt. Tertio, praeconium magnificationis. Dicentes: quoniam. Dicit igitur: et ceciderunt. Quia illi qui fuerunt minores secundum dignitatem laudant Deum in patria; et non solum illi, sed etiam majores. Glossa: non minores et cetera. Unde dicit. Et ceciderunt, casu humiliationis bonae, resilientes a divina magnitudine in propriam parvitatem. Vigintiquatuor seniores, idest patres novi et veteri testamenti, qui fuerunt rectores. Hoc expositum est supra 4, et super thronos vigintiquatuor seniores et cetera. Addit autem de praedicatoribus. Et quatuor animalia, idest omnes praedicatores, quorum est praedicare per quatuor orbis partes; quorum etiam doctrina, super quatuor Evangelia fundari debet. Supra 5, quatuor animalia et vigintiquatuor seniores ceciderunt coram agno et cetera. Possunt etiam haec quatuor animalia intelligi illi idem quos ante nomine tubarum designavit; quia ipsi praedicatores, cum laudant Deum in via vel in patria, humiliant se dantes reverentiam Deo. Vel illud quod dictum est, quasi vocem tubarum multarum, posset intelligi de sanctis in patria communiter, quorum vox dicitur magna quasi tubarum multarum; quia laus patriae est aperta, authentica et solemnis. Quod autem hic dicitur, intelligitur de majoribus sanctis, specialiter; quorum quidam fuerunt pastores per officium praelaturae, alii praedicatores per officium doctrinae. Et adoraverunt, adoratione latriae. Deum sedentem, idest quiescentem et regnantem. Super thronum, idest super Ecclesiam triumphantem quae tunc erit plane sedes Dei. Vel sedentem nunc, super thronum, super Ecclesiam militantem, quae est sedes Dei. Supra 4, et supra sedem sedens. Dicentes: amen, idest verum est, quod Deus est laudandus. Et sic confirmat laudem ab aliis exhibitam, dum ipsi per se laudant. Unde sequitur: alleluja, idest laus sit Deo. Et ita duplex ostenditur modus laudis. Unus est in confirmatione laudis exhibitae. Alius in exhibitione laudis per se. Sed quare magis in laude seniorum exprimitur casus et adoratio quam in laude aliorum? Respondeo. Secundum quod per vocem tubarum supra intelligitur laus minorum sanctorum, qui nec pastores nec praedicatores fuerunt, sicut secundo modo expositum est, dicendum quod hoc fit, ad ostendendum, quod aliqui quanto majores sunt in dignitate, tanto humiliores esse debent: quod signatur per illum casum. Ecclesiastici 3, quanto magnus es et cetera. Tanto etiam devotiores, quod signatur per adorationem. Sed quantum ad multos caput versum est in caudam. Et vox. Descripta laude quae Deo datur a sanctis in patria, hic ponitur admonitio ad peregrinantes in via. Et vox, idest admonitio. Exivit, idest exiit, scilicet ad audientiam hominum. De throno, idest de eis in quibus Deus sedet, scilicet de his qui sunt aliorum pastores et praedicatores; talium est enim alios movere ad laudem et obsequium Dei. Dicens: laudem dicite, scilicet verbo et animo et opere. Glossa. Laudem dicere est bene operari. Deo nostro. Deo, qui creavit; nostro, qui redemit. Vel, Deo, per divinitatis majestatem, ex parte sui; nostro, per obedientiae humilitatem vel intimam caritatem ex parte nostri. Ecclesiastici 43, exaltate eum quantum potestis: major est enim omni laude. Qui autem laudare debeant, ostendit dicens. Omnes servi vel sancti ejus, quia non est speciosa laus in ore peccatoris, Ecclesiastici 15. Hoc dicitur quantum ad statum rectum, scilicet in recte vivendo. Propter hoc enim dicuntur sancti vel servi Dei. Quantum vero ad status regulativum subditur: et qui timetis Deum, timore casto qui vitam regulat. Pusilli, idest parvi, hoc est minores in meritis; qui scilicet non potestis penetrare divina mysteria, nec implere perfectionis consilia. Et magni, idest majores in meritis. Omnes enim debent magnificare Deum. Supra 15, quis non timebit te, domine, et magnificabit nomen tuum? Sed ex hoc videtur quod illi qui timent Deum non sunt servi vel sancti Dei, quia copula ponit differentiam. Respondeo. Videtur dicendum quod idem sunt servi sive sancti et timentes Deum. Nec ponitur copula ad notandum differentiam personarum, sed ad notandum differentiam bonorum spiritualium quae sunt in personis. In justis enim est status sive actus rectus; et ratione hujus dicuntur servi sive sancti. Item regulativum, sive directivum et conservativum status sive actus, scilicet timor Dei; ideo sequitur: et qui timetis Deum. Et audivi. Ostensa exultatione et laude sanctorum de impiorum damnatione, hic ostenditur eorum laus exultatoria, pro Ecclesiae sive pro sua salvatione: unde haec quae hic dicuntur videntur accipienda pro statu post judicium. Ex hac autem exaltatione et laude justi adhuc viantes debent excitari ad bonum. Primo ostenditur laus sanctorum in patria. Secundo subditur exultatio peregrinantium in via, et dixit mihi. Sancti enim non solum laudant Deum, sed etiam verbo vel ipso actu laudandi se invicem hortantur ad laudem. Unde circa primum. Primo ponitur ipsa laus sanctorum. Secundo mutua hortatio ad laudandum, gaudeamus. Laudem autem sanctorum describit multipliciter. Primo enim ostendit laudem majorum. Secundo minorum, et sicut vocem aquarum. Tertio ostendit consequentem effectum, et sicut vocem tonitrui. Quarto laudis materiam: dicentium alleluja. Quinto laudis causam sive motivum, quoniam regnavit. Dicit igitur: et audivi quasi vocem tubae magnae, idest vocem laudis eorum qui fuerunt quasi vox magnae tubae praedicando. Isa. 58, quasi tuba et cetera. Et dicitur in signum ad notandum unitatem quam habuerunt in via, et habent in patria. Et sicut vocem aquarum multarum, idest vocem populorum multorum. Hoc dicitur quantum ad minores qui non habuerunt officium dignitatis in Ecclesia: tales autem sunt multi; et signantur per aquas multas propter abundantiam et multitudinem. Matth. 8, multi venient ab oriente et occidente et cetera. Et sicut vocem tonitrui. Hoc dicitur quia exultatio et laus sanctorum terrebit impios, sicut dicit Glossa. Dicentium alleluja, idest laus inexplicabilis sit Deo: et subditur materia sive motivum laudis. Quoniam: quasi dicat: laus vera sit Deo. Quoniam regnavit, idest jam regnum plenae dominationis sibi accepit. Ante enim judicium impii regnabant impediendo Dei cultum et persequendo ejus cultores; quod post non erit. Dominus, per dominationis praesidentiam. Deus, per incommutabilem naturam. Sed quia dedit sanctis seipsum, vel quia subdunt se Deo per obedientiam, subditur: noster omnipotens, per infinitam potentiam. Sed quomodo hoc dicit? Nonne etiam et modo plene et ubique dominatur et regnat? 1 Paralip. ultimo, tuum, domine, regnum, et tu es super omnes principes et cetera. Respondeo. Dupliciter dicitur Deus regnare. Uno modo per potestatem, quia scilicet omnia subjacent ejus potestati, et de omnibus facere poterit quicquid voluerit, quamvis in quibusdam non exerceat actum potestatis. Sicut enim malos permittit persequi ejus cultum et ipsos cultores; et sic dominus regnat ante judicium; dominatur enim per potestatem omnibus rebus universaliter, licet quantum ad quaedam non exerceat plene actum potestatis. Alio modo per potestatem simul et plenum actum potestatis in cohibendo omnino nequitiam impiorum et manifestando apertius dominium universale actualiter: et sic regnabit post judicium; quia non solum regnabit per potestatem, sed etiam per actum plenum potestatis, quia non permittet amplius pravos regnare: et sic loquitur hic non primo modo: et hoc innuit Glossa. Gaudeamus. Hoc ponitur mutua cohortatio sanctorum ad laudem. Et primo tangitur cohortatio ad laudem. Secundo subditur ratio laudis, quia nuptiae. Dicit igitur: gaudeamus, in mente propter dotes animae. Et exultemus, corpore propter gloriam corporis. Isa. 55, in terra sua duplicia possidebunt. Et demus ei gloriam, idest gloriosam laudem, scilicet ore ascribendo tantam gloriam bonitati suae. Psalm. salvum me fecit quoniam voluit me. Quia nuptiae. Hic ponitur materia sive ratio laudis, quae est consummata conjunctio Christi et Ecclesiae per gloriam. Primo ergo tangitur ipsa conjunctio. Secundo praecedens praeparatio, et uxor. Tertio praeparationis origo, et datum est. Dicit igitur: quia nuptiae agni venerunt, idest quia Ecclesia juncta est per gloriam Christo prius pro ea innocenter passo. Matrimonium enim est inter Christum et Ecclesiam per unionem amoris. Joan. 3, qui habet sponsam sponsus est. Nondum tamen est sponsa plene traducta in amplexus sponsi: hoc autem in gloria plene fiet, et de hoc agitur hic. Harum nuptiarum sponsalia fuerunt contracta in incarnatione. Solemnitas vero fuit celebrata in resurrectione. Traductio vero in thalamum sive in thorum fit modo particulariter in retributione, sed universaliter fiet in extrema consummatione. De hujusmodi nuptiis, Matth. 22, simile est regnum caelorum homini regi qui fecit nuptias filio suo. Sed heu. Hodie aliae nuptiae fiunt, quia spiritus contrahit cum terra, cum homines terrenis adhaerent: unde recte dicuntur homines viri divitiarum. Psalm. et nihil invenerunt viri divitiarum in manibus suis. Tales autem nuptiae vertentur in luctum. 2 Machab. 9, conversae sunt nuptiae in luctum. Quia vero Ecclesia se idoneam ad conjunctionem praemissam fecit; ideo subditur: et uxor: quasi dicat: ita Ecclesia conjuncta est Christo, et hoc est conveniens. Quia uxor ejus, idest Ecclesia uxor agni, praeparavit se, in statu viae per sanctitatem et merita ad illam conjunctionem obtinendam. In hoc autem notatur libertas arbitrii quae est necessaria in effectu. Anima enim quae non se praeparat, non recipitur ab agno. Matth. 25, et quae praeparatae erant intraverunt et cetera. Quia nec liberum arbitrium per se sufficit, sed necesse et gratiam dari; ideo sequitur: et datum est. Primo autem ponit mysterium. Secundo mysterii intellectum, byssinum enim. Dicit igitur: et datum est illi, in via a Deo, ad hoc ut se posset praeparare. Byssinum, idest vestimentum de bysso. Byssus est linum quoddam quod invenitur in Aegypto, de quo fit vestis candidissima: unde signat vitam sanctam et rectam quae sicut vestis decenter ornat justos. Splendens, apud alios per fulgorem famae. Et candidum, in se per puritatem conscientiae. Datum est inquam, ad hoc, ut cooperiat se, scilicet ad decorem ut placeat sponso, et ad protectionem ut non laedatur intro, quod aestuat per tentationes. Prov. ultimo: byssus et purpura indumentum ejus. Multi libri habent: datum est illi, ut se cooperiat byssino splendenti et candido. Utraque litera in idem redit; et utramque innuit Glossa. Deinde subdit mysterii intellectum: quasi dicat: vere byssinum est in animae ornatum et praeparationem. Byssinum enim justificationes sunt sanctorum. Byssinum est per significationem virtutes et merita quibus sancti, idest justi, justificantur, idest magis et magis fiunt justi. Cum autem esset planius si diceretur: byssinum est justificationes sanctorum, tamen dicit sunt, in plurali; quia in talibus quandoque accipitur numerus verbi a supposito, quandoque ab opposito; tamen idem est sensus. Posset tamen litera sic ordinari. Justificationes sanctorum sunt byssinum, idest signatur per vestem byssinam. Nota quod byssus primo habet colorem terrenum, et post per multas transitiones ducitur ad candorem, et fit inde byssinum, idest vestis byssina candidissima. Sic cum in Ecclesia primo esset macula et obscuritas ex peccato originali: Ephesior. 2, eramus natura filii irae; post per multas dominus exercitationes, facit eam pulcherrimam et candidam, dans ei virtutem et merita. Et hoc est byssinum. Item sicut vestis byssina ornat corpus, sic virtutes et merita spiritum. Isaiae 61, et indumento justitiae circumdedit me. Et dixit mihi, hic subditur excitatio peregrinantium in via ut studeant pertingere ad statum laudis aeternae, et ad nuptias promissas. Ponitur autem triplex ratio alliciens ad vitae sanctitatem, ut per hoc perveniatur ad aeternitatem. Prima ratio est ex parte concupiscibilis: scilicet refectio aeternae suavitatis. Secunda est ex parte rationalis; scilicet certitudo salutiferae veritatis: et dixit mihi: haec verba. Tertia, ex parte irascibilis: scilicet sublimitas humanae dignitatis, et cecidi. Dicit igitur, et dixit mihi: quasi dicat: ita mihi revelata est per Angelum laus et exultatio sanctorum in gloria, et similiter conjunctio Christi et Ecclesiae. Et ut habeatur desiderium et studium pertingendi ad hoc, dixit mihi, Angelus qui praemissa revelavit, scribe, in libro mentali, et etiam in libro materiali aliis in documentum excitativum. Habacuc 2, scribe visum et explana et cetera. Quid autem scribendum sit subjungitur: beati qui ad coenam agni vocati sunt, a Deo, idest quos Deus praeordinavit ad haec. Et recte hic nominatur agnus; quia pro illa conjunctione consummanda in gloria immolatus est. Lucae 14, beatus qui manducabit panem in regno Dei. Et nota quod non dicit prandium sed coenam; quia prandium fit ante coenam, coena vero fit post prandium, post coenam vero non restat alia refectio. Et ideo aeterna refectio, quae non finietur nec alia ei succedet, recte coena vocatur. Prandium ergo gratiae est in via; sed coena gloriae datur in patria. Et vere qui ibi erunt, beati erunt. Tum propter plenitudinem totius dulcedinis, tum propter securitatem inamissibilitatis. Gregorius super hunc locum: ad aeternum convivium quisquis semel intraverit, ulterius non exibit. Sed objicitur. Non enim videtur magnum vocari, quia multi vocantur qui non perveniunt. Matth. 20, multi sunt vocati, pauci vero electi. Respondeo. Est multiplex vocatio: scilicet praedestinationis, inspirationis et praedicationis. Hic autem loquitur de vocatione praedestinationis: aliae enim vocationes quandoque non habent plenum effectum. Et dixit mihi, etsi non pro me, tamen pro aliorum excitatione, propter quos haec scribenda erant, haec verba, scilicet praemissa de exultatione sanctorum et nuptiis gloriae tibi ostensa, vera sunt, et ideo credenda sunt, et per ea fideles excitari debent ad profectum meriti, ut obtineant tantum praemium. Infra ultimo: haec verba fidelissima sunt et vera. Et sic patet secunda ratio allectiva. Deinde ponitur tertia, sublimitas humanae dignitatis; quia tota natura humana nobilitata est, per hoc quod Christus naturam humanam vere et perfecte assumpsit inseparabiliter, nisi se inquinet per peccatum: unde Angelus non permisit se a Joanne adorari, sed docuit eum ut Deum adoraret. Primo ergo beatus Joannes ostendit suam humiliationem. Secundo angelicam prohibitionem, et dixit mihi. Tertio consequentem informationem, Deum adora. Dicit igitur, et cecidi ante pedes ejus, ut adorarem eum, scilicet adoratione duliae ad referendum gratias, et ad dandum ei reverentiam, quia majorem eum me intellexi. Sed quid est quod dicit ante pedes ejus, cum Angelus sit incorporeus? Respondeo. Dicendum quod videbat beatus Joannes visione imaginaria; quia sub quibusdam figuris videbat: unde Angelum videbat sub specie hominis, sicut supra primo legitur quod vidit Angelum vestitum podere et praecinctum et cetera. Angelus autem ille de quo supra 1, legitur, gerebat personam Christi; et haec habentur ex Glossa ibi. Dicitur ergo pedes habuisse Angelus, non secundum naturam propriam; sed secundum speciem in qua vidit eum beatus Joannes, et dixit. Hic primo ponit ipsam prohibitionem. Secundo subjungit rationem, conservus. Dicit igitur, et dixit mihi: vide ne feceris, cave ne hoc facias. Sed quare prohibet se a Joanne adorari, cum Josue pronus adoraverit Angelum, nec ipse hoc prohibuerit? Josue 5. Similiter et Abraham, Genes. 28. Respondeo secundum beatum Gregorium et secundum Glossam, quod hoc fuit propter reverentiam humanae naturae, quae in Christo supra ipsos Angelos est exaltata. In veteri autem testamento nondum facta erat incarnatio. Conservus. Hic ponit prohibitionis rationem: quasi dicat: non me adores; quia conservus tuus sum et fratrum tuorum. Conservi dicuntur illi, qui sunt sub uno domino. Quasi dicat: ergo et tu et fratres tui spirituales, scilicet justi tamquam conservi, unum dominum habemus; et ideo nolo a te adorari; sed tecum unum dominum adorare. Hoc dicit Angelus considerando naturam humanam supra se exaltatam, et ideo se conservum justorum, quasi jam non superiorem dicit: et ideo non est adorandus. Quoniam autem est frater natura, et frater gratia; de qua fraternitate loquatur, ostendit, scilicet gratiae: unde dicit, habentium testimonium Jesu, quantum ad divinitatem et humanitatem verbo et facto. Et dicit, habentium, quia semper debent ad hoc esse prompti. Isaiae 43, vere vos testes mei, dicit dominus. Deinde informat quae debeat adorare. Primo autem ponit informationem. Secundo exequendi rationem, testimonium enim. Dicit igitur, Deum adora, non me. Matth. 4, dominum Deum tuum adorabis. Ipse enim est vere adorandus; quia ipse Christus licet homo sit, tamen est verus Deus, sicut prophetae testificantur. Unde dicit, enim, idest quia, spiritus prophetiae, idest quicquid dixerunt prophetae per spiritum sanctum de Christo, quantum ad ejus ineffabilem majestatem, testimonium est Jesu, idest testimonium perhibent ipsi Christo salvatori hominum quod ipse Deus verus, et ideo digne adorandus. Unde Isaiae 53, generationem ejus quis enarrabit? Item Isaiae 45, vere tu es Deus absconditus. Item Psal. dominus dixit ad me, filius meus es tu et cetera. Item, dixit dominus domino meo et cetera. Et vidi caelum. Postquam egit de damnatione Babylonis, idest Ecclesiae malignantium, hic agit de damnatione bestiae, et pseudo prophetarum, idest Antichristi et pseudo apostolorum. Sic autem procedit. Primo ponit quoddam praeambulum ad visionem. Secundo ipsam visionem, et ecce equus albus. Praeambulum fuit, quia vidit caelum apertum; et caelo aperto viso, vidit illa quae sequuntur. Visio vero est principaliter de damnatione Antichristi et suorum complicum. Damnabit autem eos ipse Christus, quem blasphemaverunt et cujus cultum impedierunt; et hoc poterit; quia magnus et potens et sapiens est: cujus etiam bonitas magna est, quam ignoraverunt, et ex hoc rei sunt. Primo ergo describit ipsum Christum. Secundo ostendit culpam sive impietatem Antichristi et suorum, et vidi bestiam. Tertio poenam sive damnationem ipsorum, et apprehensa est. Quoniam autem Christus talis ac tantus est, ideo omnino ei adhaerendum est. Unde circa primum primo describit excellentiam Christi. Secundo subdit admonitionem ad adhaerendum sibi, et vidi unum Angelum. Ipsum autem Christum describit tripliciter. Primo quantum ad admirandam bonitatem. Secundo quantum ad sapientiae sive notitiae claritatem, oculi ejus. Tertio quantum ad eminentem potestatem, et in capite. Bonitatem autem ejus describit dupliciter. Primo ex parte naturae humanae. Secundo ex parte divinae, et qui sedebat. Dicit igitur, et vidi: quasi dicat: ita intellexi per revelationem, damnationem Babylonis, idest multitudinis perversorum communiter. Intellexi etiam damnationem Antichristi et suorum specialiter, et etiam per quae sint condemnandi: et hoc est quod dicit, et vidi, in visione, caelum, idest secretum divinorum mysteriorum. Caelum enim dicitur a celando, apertum, idest revelatum, scilicet per Christum praedicantem, patientem, resurgentem, ascendentem. Hoc autem caelum ante Christi adventum fuit clausum; quia adhuc non sic erat veritas revelata. Per hoc autem quod aperto caelo viso, vidit Joannes ea quae sequuntur, signatur quod per revelationem mentis factam in tempore veteris testamenti per Christum, cognoscatur abundantius ipse Christus, et quae ad ipsum pertinent, et similiter damnatio malorum. Proverb. 27, aperta sunt prata. Et ecce, apparuit mihi in visione, equus albus, idest caro Christi: quae dicitur equus, quia ei insedebat divinitas Christi ad expugnandum Diabolum. Proverb. 21, equus paratur ad diem belli. Dicitur autem equus albus propter immunitatem peccati. 1 Petr. 2, qui peccatum non fecit et cetera. Canticor. 5, dilectus meus candidus et rubicundus et totus desiderabilis. Et qui sedebat. Descripta bonitate Christi secundum humanam naturam, scilicet quantum ad finis utilitatem, unde dicitur equus, et quantum ad excellentem sinceritatem, et sic dicitur albus: hic ostendit eam secundum divinam naturam. Ejus autem bonitatem secundum divinam naturam ostendit multipliciter. Primo quantum ad completionem promissorum. Secundo quantum ad veritatem sive rectitudinem documentorum, et verax. Tertio quantum ad punitionem malorum, et cum justitia. Quarto, quantum ad protectionem bonorum, et pugnat. Dicit igitur, et qui sedebat, scilicet filius Dei justus, sive ejus divinitas, super eum, scilicet equum, idest super carnem assumptam. Per hoc quod dicitur, sedebat, signatur quod Christus secundum divinitatem insedebat humanitati, quasi equo, ad vincendum Diabolum. Item notatur humiliatio filii humiliantis; quia exinanivit semetipsum et cetera. Philipp. 2. Supra 6, ecce equus albus. Vocabatur fidelis. Audivit in visione Christum vocari vel debere vocari fidelem: per hoc signatur quod Christus est fidelis in promissionis impletione, ut patet in redemptione generis humani. Psal. fidelis dominus in omnibus verbis suis et cetera. Et verax, in sua eruditione; quia nihil docet nisi verum, nec fallere potest, et ideo ei credendum, cum dicitur. Roman. 3, est autem Deus verax et cetera. Et cum justitia judicat, scilicet in puniendo malos sicut in submersione Aegyptiorum. Exod. 14 et 15, et similiter in aliis flagellis, sive sint corporalia sive spiritualia. Psal. justus dominus et justitias dilexit et cetera. Potest etiam intelligi de judicio quo retribuet bonis et malis in futuro. Supra 16, vera et justa judicia tua. Et pugnat, scilicet pro suis contra malos, dando suis constantiam et sapientiam, ut patet in martyribus et in aliis, pugnat, scilicet in suis et per suos contra Diabolum et vitia, dum dat eis virtutem pugnandi et vincendi. Exod. 15, dominus quasi vir pugnator et cetera. Oculi autem ejus. Hic describit Christum quantum ad sapientiae sive notitiae claritatem: quia clare omnia videt: et hoc est, oculi autem ejus, idest ejus plena sapientia, qua tamquam oculis videt omnia. Et dicit in plurali, ad significandum sapientiae perfectionem, quia plenius et melius duobus oculis quam uno videmus. Tamquam flamma ignis: quasi dicat: ejus sapientia clara et plena est in cognoscendo ad modum ignis habentis flammam plenam et claram. Hebr. 4, omnia nuda et aperta sunt oculis ejus. Vel oculi ejus, idest dona spiritus sancti, quae ipse dat: quae recte dicuntur oculi, quia faciunt hominem oculatum et bene videntem quae sunt salutis: sunt tamquam flamma ignis, quia animam illuminant et inflammant, et si quid sit rubiginis cremant. Supra 1, oculi ejus tamquam flamma ignis. Iterum oculi ejus sunt praelati; quia debent videre ad opus corporis Christi, scilicet Ecclesiae, et si boni sunt tamquam flamma ignis sunt, ut luceant ad illuminandum, et ardeant ad inflammandum alios. Joan. 5, ille erat lucerna ardens et lucens. Et in capite. Hic describit Christum quantum ad eminentem potestatem; quia magna valde est ejus potestas. Christi autem potestatem ostendit multipliciter. Primo quantum ad honorificum triumphum. Secundo, quantum ad nominis fastigium, et vocabatur nomen ejus. Tertio, quantum ad subjectum exercitum, et exercitus. Quarto, quantum ad virtuosum verbum, et de ore. Quinto quantum ad potestativum actum, et reget. Sexto, quantum ad universale dominium, et habet in vestimento. Circa primum. Primo, ostendit Christi triumphum. Secundo, triumphandi modum, et vestitus. Circa triumphum. Primo ostendit in Christo dignitatem triumphalem. Secundo ostendit dignitatem esse inexplicabilem, habens. Dicit igitur, et in capite ejus, idest in divinitate ejus, quae est caput humanitatis in Christo, erant vel sunt, diademata multa, idest multae victoriae: diadema enim idem est quod corona, quae solet esse in victoribus signum victoriae. Ipse autem Christus virtute divinitatis triumphavit de Diabolo, de Judaeis, de vitiis, maxime in passione: suos etiam electos triumphare facit, quorum victoria ipsius Christi est, quia ab ipso est. Unde recte dicitur in plurali, multa diademata, propter multas victorias ejus per se et per suos. Diadema autem dicitur, corona, quasi duo demens, scilicet principium et finem; quia potestas ejus per quam triumphavit et triumphat, omnino aeterna est. Daniel. 7, potestas ejus potestas aeterna et cetera. Sic ergo ostenditur in Christo dignitas triumphalis. Sed ne credatur quod dignitas sit explicabilis per aliqua jam dicta vel dicenda, ideo recte subditur, habens, supple, scilicet sic et erat habens, nomen scriptum et cetera. Videbat beatus Joannes nomen scriptum in sessore equi albi, quod nomen nullus scit, nisi ipse; per hoc signatur quod magnitudinem potentiae sapientiae et bonitatis ejus nullus perfecte scit praeter ipsum. Dicit igitur, nomen scriptum, scilicet Emmanuel, sive Deus homo, sive Jesus, in idem redit. Per hoc nomen intelligitur bonitas Dei manifestata in verbi incarnatione et in humana reparatione: quae quidem bonitas Dei est ineffabilis. Per hoc autem quod dicitur scriptum, notatur perpetuitas unionis divinitatis cum humanitate. Scriptum enim stabilitatem habet, quod nemo novit nisi ipse: quia scilicet ineffabile est nomen praemissum: nec potest sciri, quanta bonitas per illud nomen importetur, ab homine. Potest etiam hoc intelligi de nomine quod est Deus, vel verbum Dei, sicut post subditur: hoc enim nomen non plene ab homine cognoscitur. Genes. 32, cur quaeris nomen meum quod est mirabile? Sed quid est quod dicit? Nonne beatus Joannes illud nomen novit, qui illud vidit scriptum? Item fideles sciunt nomen Christi, sive dicatur Deus, quo nomine non est aliud majus, sive verbum Dei, sive Deus homo. Respondeo. Nemo, idest nullus homo praeter ipsum Christum, novit ad plenum ejus nomen; quia incomprehensibile est. Bonitas, sapientia, et potestas importatur per nomen ejus; sive illud nomen intelligatur nomen signans unionem incarnationis, sive ipsam divinitatem praecise ut Deus et verbum Dei. Ipse autem est perfectus sui cognitor; unde Damascenus, 1 Lib. cap. 3, ipse vero plus sui ipsius est contemplator. Aliter potest dici, sicut tangit Glossa, quod ejus nomen nemo scit in cognitione quae competit homini, ut ipse et qui sunt unum cum ipso, sicut corpus sive membra sunt unum quiddam cum capite. 1 Corinth. 6, qui adhaeret Deo unus spiritus est. Et vestitus. Hic ostendit triumphi modum, quia per passionem triumphavit de Diabolo, et per ejusdem virtutem meritum et exemplum facit electos triumphare: unde dicit: et vestitus erat, idest vestitus est. Veste, idest carne qua quasi operuit divinitatem. Aspersa sanguine, ad literam. Caro domini fuit aspersa sanguine, aspersa in flagellatione ad columnam, et in crucifixione et lateris apertione. Isa. 63, quare rubrum est indumentum tuum, et vestimenta tua, sicut calcantium in torculari? Vel veste etc. idest Ecclesia quae in suis martyribus occiditur. Eccles. 2, quasi vestis est ipsius domini qui ei adhaeret, sicut vestis homini. Et per hoc patet Christi familiaritas ad justos, et e contrario. Item quia honorificat ipsum. Supra 1, vestitum podere. Et vocabatur. Hic ostenditur ejus potestas quantum ad nominis fastigium. Altissimum enim est. Nomen est verbum Dei: unde dicit: et vocabatur nomen ejus verbum Dei, scilicet patris. Per hoc signatur quod Christus est verbum patris, Joan. 1, et verbum erat apud Deum. Recte autem post passionem agit de tam alto ejus nomine, ut ostendatur ille qui passus est, verus Deus esse. Rom. 9, qui est Deus benedictus in saecula, amen. Sed quare dicitur filius verbum, cum verbum transeat et evanescat? Item aut dicitur verbum Christus secundum similitudinem verbi interioris, aut exterioris. Si interioris; contra. Verbum interius, scilicet cogitatio, est inefficax per se: quia non elicit effectum per se. Sed filius habet plenam efficaciam. Ergo et cetera. Si exterioris; contra. Quia verbum exterius vanum est et aerem percutit. Respondeo. Secundum Augustinum et secundum Anselmum, dicendum quod filius dicitur verbum patris, quia emanat a patre per modum naturae sive generationis; et repraesentat in se patrem perfectissime, sicut verbum interius, scilicet cogitatio sive notitia procedit sive nascitur de mente; et nihil menti similius quam ejus verbum, scilicet cogitatio, vel intelligentia. Unde Anselmus in Monol. cap. 63: restat igitur hoc solum verbum illius esse solius, de quo nascendo habet esse, ad omnimodam similitudinem existit. Aliae sunt rationes, sicut jam patebit. Ad primum dicendum, quod non ponitur similitudo quantum ad illud quod est ignobilitatis. Ad aliud dicendum sine praejudicio, quod filius Dei dicitur verbum patris principaliter secundum similitudinem verbi interioris, ut dictum est secundum Augustinum et Anselmum. Dicitur etiam secundum similitudinem verbi exterioris, ut patet ex Glossa, licet non ita principaliter: et hoc dicitur uno modo per respectum ad creaturam quamlibet quantum ad opus conditionis: quia sicut aliquis facile profert verbum: ita Deus per verbum suum, idest filium, facit omnia. Psalm. dixit et facta sunt. Nota Glossam. Alio modo per respectum ad creaturam rationalem specialiter quantum ad opus reparationis; quia sicut verbum exterius manifestat aliis secretum mentis: ita filius manifestavit hominibus patrem prius eis ignotum. Joan. 17, manifestavi nomen tuum et cetera. Haec duplex ratio ex parte verbi exterioris tangitur in Glossa. Ad objecta jam patet quod non tantum sumitur nomen verbi ad divina, quantum ad inefficaciam vel transitum et hujusmodi. Et exercitus. Hic ostenditur Christi potestas quantum ad subjectum exercitum, scilicet fidelium qui ei obediunt et ipsum imitantur. Hunc autem exercitum describit, primo quantum ad pugnandi strenuitatem, sub nomine exercitus. Secundo quantum ad ecclesiasticam unitatem, sine qua nihil Deo placet, qui sunt in caelis. Tertio quantum ad imitationis conformitatem, sequebatur eum. Quarto quantum ad imitantium idoneitatem, in equis. Ubi describitur eorum idoneitas, tum ex parte corporis, tum ex parte animae, vestiti. Ex parte corporis dupliciter. Primo quantum ad aptitudinem, respectu operis; ideo corpora dicuntur equi, quia apta ad currendum per opera bona. Secundo quantum ad munditiam ipsius corporis, albis. Similiter ex parte animae dupliciter. Primo quantum ad decorem meritorum in generali, vestiti bysso. Secundo quantum ad decorem sinceritatis in speciali, albo et mundo. Sinceritas autem duplex est necessaria: scilicet quantum ad intellectum a nigredine erroris: unde dicit: albo. Et quantum ad affectum a sorde affectionis, vel concupiscentiae: unde sequitur: et mundo. Dicit igitur: et exercitus, idest coetus sive multitudo fidelium contra Diabolum, carnem et mundum pugnantium ad modum exercitus, quia militia est vita hominis super terram. Job 7, qui sunt in caelo, numero et merito, quia alibi non fit vera et salubris pugna etiam si mortem quis sustineat. Unde Gregorius in Gregoriano: quisquis extra Ecclesiae unitatem patitur, poenas pati potest, martyr fieri non potest. Vel, in caelo per desiderium et intentionem. Philipp. 3, nostra conversatio in caelis est. Sequebantur, idest sequuntur eum, scilicet Christum, sicut servi dominum, sicut milites principem. Sequuntur inquam, imitando et obediendo. Matth. 10, qui non acceperit crucem suam et cetera. In equis, idest in corporibus in quibus currunt quasi cum equis, per viam boni operis, quos amor Dei stimulat ad bonum. Zachar. 10, posuit eos quasi equum gloriae suae in bello. Albis, idest mundis qui ab illicitis cohibentur. Supra 7, dealbaverunt stolas suas, (idest corpora) in sanguine agni. Vestiti, idest ornati. Bysso, idest veste byssina; hoc est ornatu meritorum decorantium ad modum vestis byssinae: quia merita cum magno labore acquiruntur, sicut byssus cum magno labore ad candorem ducitur. Prov. ultimo, byssus et purpura indumentum et cetera. Albo, ex parte intellectus contra deformitatem erroris. Supra eodem: datum est illi ut cooperiat se byssino splendido et candido. Mundo, ex parte affectus contra sordem concupiscentiae vel affectionis. Matth. 5, beati mundo corde quoniam ipsi Deum videbunt. Byssus byssi, genus est lini mollissimi et candidissimi: et est generis feminini: tamen hic ponitur in masculino, quia sacra Scriptura non est subjecta regulis grammaticae. Aliqui tamen libri habent byssino; et est idem sensus. De ore. Hic ostenditur ejus potestas quantum ad virtuosum verbum: quia virtuose praedicavit comminando poenam judicii, quam virtuose infert malis, sicut prius annuntiavit: unde dicit: et de ore, idest de praedicatione. Ejus, scilicet Christi. Procedit. Loquitur pro statu Christi in carne mortali quando praedicabat: et quia idem modo praedicat per suos praedicatores; fortasse ideo loquitur, quasi de praesenti. Aliqui tamen libri habent, procedebat. Gladius, idest sententia divini judicii quae incidit illicitos cogitatus et motus malos. Dividet etiam malos a Deo et a sanctorum consortio. Acutus, quia virtuose separat hominem a vitiis sententia judicii: considerata tamen cum adjutorio gratiae. Item efficaciter separabit malos a bonis in judicio. Supra 1, et de ore ejus gladius et cetera. Ut in ipso, idest cum ipso per praedicationem annuntiato. Percutiat, perdendo. Omnes gentes, idest omnes gentiliter viventes, etiamsi sint Judaei genere: percutiat inquam, quosdam ad vitam, qui scilicet convertebantur; quosdam ad mortem, qui scilicet pejores fiebant. Et quod dicit, omnes gentes, potest intelligi de ipso praedicante per se et per suos praedicatores. Et reget. Hic describit Christum quantum ad potestativum actum. Et primo quantum ad actum regendi respectu bonorum et malorum communiter. Secundo quantum ad actum reparandi respectu bonorum specialiter, et ipse. Dicit igitur: et reget omnes: scilicet homines tam conversos quam alios dum sunt in statu viae. In virga ferrea, idest in potestate invincibili vel justitia inflexibili. Bonos enim regit dum sunt in statu viae, ipsos conservando, nutriendo spiritualiter, et promovendo. Malos vero regit puniendo vel corrigendo. Psalm. reges eos in virga ferrea. Et ipse, quia alia creatura non poterat. Calcat, idest calcavit, hoc est suppeditavit pressit et destruxit, scilicet per passionem et resurrectionem. Torcular, idest mortem aeternam, quae sicut torcular habet pressuram et torturam magni cruciatus. Dicitur autem torcular vini, propter acerbitatem poenae quae inebriat replendo et dejiciendo damnatos. Jerem. 51, inebriabo eos ut sopiantur et cetera. Vini inquam, furoris irae Dei, idest vehementis irae, idest eiusmodi inebriatio erat inferenda ex divina justitia graviter puniente. Ideo ergo divina justitia dicitur furor irae, quia ea graviter et actualiter puniente, videtur Deus iratus ad modum furiosi. Ad significandum ergo magnitudinem poenae quae debebatur hominibus, nisi Deus pro eis passus esset: et ponitur non tantum nomen irae, sed etiam dicitur furor irae. Ex hac similiter ratione dicitur supra 16, date illi calicem vini indignationis irae ejus. Dei omnipotentis, scilicet patris vel Trinitatis. Ex hoc patet quod nisi filius nos reparasset per clementiam, poterat nos punire per justitiam et invictam potentiam. Ex hoc etiam patet, quia poterit Antichristum et suos damnare, de quibus infra sequitur. Eccles. 1, unus est altissimus creator omnium omnipotens. Et habet. Hic describit Christum quantum ad universale dominium, ad quod significandum, vidit scriptum in vestimento et femore ejus. Rex regum. Hoc dicitur specialiter quantum ad dominium super majores dominatores, scilicet reges et hujusmodi multi potentes. Et dominus dominantium. Hoc dicitur quantum ad omnes dominatores communiter; et per hoc ostenditur esse dominus omnium rerum universaliter; quia si est dominus dominantium, est et dominus rebus quibus dominatur. Item quod est dominus dominantium est signum certum majestatis infinitae quae omnibus rebus universaliter dominatur. Vel moraliter, ut tangit Glossa. Nota quod vestimentum dicitur humanitas assumpta, qua fuit divinitas quasi vestita. Philipp. 2, et habitu inventus ut homo. Femur est idem, sed differenti ratione. Vestimentum enim dicitur inquantum assumpta. Femur, inquantum est propagata a parentibus; ideo enim dicitur femur secundum Glossam, ut denotetur de vera progenie parentum fuisse. Per femur enim propago carnis accipitur: unde Genes. 24, pone manum tuam sub femore meo, ut adjurem te per dominum Deum et cetera. Praevidit enim dominum de suo femore nasciturum, per quem adjuravit servum. Per hoc autem quod dicitur, scriptum, notatur perpetuitas dominicae dominationis. Psalm. et dominatio ejus in omni generatione et generationem. Est autem sensus praedictorum verborum, ac si diceretur: Christus etiam ex parte humanitatis unitae divinitati, dominatur omnium universaliter in perpetuum. Vel secundum beatum Gregorium super hunc locum: unde mundo innotuit, ibi de se ultionis sententiam infixit. Supra 17, dominus dominorum est et rex regum. Et vidi. Descripta excellentia Christi, hic ponitur monitio ad adhaerendum ipsi: unde inducit Angelum clamantem hominibus ut veniant et congregentur ad ipsum Christum qui dabit eis aeternum convivium. Per quem Angelum signantur praedicatores qui monent homines adhaerere Deo Christo. Primo ergo tangitur ipse admonitor. Secundo ipsa monitio, et clamavit. Tertio admoniti, dicens omnibus. Quarto modus sive materia admonitionis, venite. Dicit igitur: et vidi unum Angelum, idest coetum praedicatorum, qui dicuntur Angeli, quia hominibus annuntiant quae sunt salutis. Intelligitur in nomine Angeli scientia quae debet esse in praedicatore. Isa. 18, ite Angeli veloces et cetera. Dicit autem, unum Angelum, propter uniformitatem doctrinae; quia omnes docent fidem et bonos mores. Eadem ratione dicitur supra 8, et audivi vocem unius aquilae et cetera. Stantem, per vitae rectitudinem, in contemptu terrenorum, in desiderio aeternorum. Tob. 5, invenit juvenem stantem splendidum et cetera. In sole, idest in magna claritate exempli. Matth. 5, vos estis lux mundi. Et sic tanguntur quatuor quae debent esse in praedicatoribus: scilicet officii auctoritas, doctrinae uniformitas, vitae sanctitas, exempli claritas. Vel, in sole, idest ardore tribulationum, in quo debent stare recti et stabiles sine combustione. Jonae 1, exortus est sol cum ardore. Vel, in sole, secundum Glossam, idest veritatem in manifesto proponentes. Simile 2 Reg. 12, ego faciam hanc rem in conspectu solis hujus. Et clamavit, praedicando: et notatur in hoc zelus animarum. Voce magna. Vox praedicationis est magna, quando habet adjunctum desiderium magnum juvandi animas. Item quando confirmatur auctoritate Scripturae. Matth. 13, ideo omnis Scriba doctus in regno caelorum similis est homini patrisfamilias qui profert de thesauro suo nova et vetera. Item quando roboratur exemplo vitae: unde Isidorus 3 Lib. de summo bono: qui non vivit sicut docet, ipsam quam praedicat veritatem contemptibilem facit. Dicens omnibus avibus, idest justis a terrenitate elevatis, et agilibus in profectu boni operis. Quae volabant, alis contemplationis. Per medium caeli, idest per bona caelestia, cum mensura et discretione. Per hoc enim quod dicitur medium, notatur mensura contemplationis: ut scilicet non nimis ascendat per temeritatem, nec nimis descendat per pusillanimitatem. Vel, per medium caeli, scilicet Empyrei, discurrendo scilicet per ordines Angelorum, considerando, cum intimo sapore, quantus sit ardor Seraphim, quanta lux Cherubin, quanta discretio thronorum, quanta praeeminentia dominationum, qui principatibus et potestatibus praesint, quanto moderamine omnis terrena potestas constituitur per principatus, quanta virtute potestates contrariae per potestates coercentur, quantum est donum virtutum a quibus prodigia et signa fiunt: quantum est donum Archangelorum et Angelorum, a quibus secreta Dei hominibus manifestantur. Item debent discurrere per cuneos prophetarum, conventus praedicatorum, choros apostolorum, exercitus martyrum, collegia confessorum, consortia monachorum et anachoritarum, choreas virginum, contubernia matronarum. Deinde transeundum ad fontem qui est in medio Paradisi, id est beatam virginem, quae inundat plenissime fluminibus gratiae et gloriae. Deinde ad virgultum in quo omnes recreantur in gloria, scilicet ad dominum Jesum. Inde colligitur vinum dilectionis summae quo bene potantur ad ebrietatem: et inde etiam emanat sapor vini inebrians justos spirituales in via usque ad terrenorum oblivionem. Item ficus dulcedinis dulcorantis bonos in patria, et etiam justos in via, ut suspirent ad aeterna. Item malagranata ordinatae conversationis et mentis fervidae, qua parati sunt pro domino in carcerem et in mortem ire. Sunt autem alae sex contemplationis. Prima est desiderii expectatio. Secunda circumspectio. Tertia intuitio. Quarta admiratio. Quinta exultatio. Sexta dilectio. Ad longam enim desiderii expectationem sequitur circumspectio; circumspectioni intuitio, et sic de aliis. Venite. Hic ostenditur modus sive tenor admonitionis: et primo ponitur ipsa monitio. Secundo allectiva ratio. Ad coenam. Ratio autem ponitur duplex: scilicet duplex refectio quae dabitur in patria, eis qui Christo adhaeserunt in via. Una refectio erit de divina fruitione. Unde dicitur, ad coenam magnam. Alia de malorum damnatione. Unde sequitur. Ut manducetis et cetera. Dicit igitur. Venite, per desiderium mentis. Jacob. 4, appropinquate Deo et cetera. Et congregamini, scilicet spiritualiter per desiderii unitatem, vel per unitatem caritatis. 1 Esdrae 3, congregatus est populus quasi vir unus. Ad coenam magnam, idest ad Deum qui nobis erit plena refectio. Unde beatus Bernardus in Lib. de diligendo Deo: se dedit in meritum, se servat in praemium, se apponit in refectionem animarum sanctarum. Unde autem dicit magnam; quia perfectissima et plenissima erit illa refectio: et quicquid desiderabitur, totum habebitur in fruitione beatissimae Trinitatis. Psalm. satiabor cum apparuerit gloria tua. Ut manducetis, scilicet in patria. Carnes regum et carnes tribunorum; idest ut delectemini in cruciatu reproborum, tam majorum quam minorum. Psal. laetabitur justus cum viderit vindictam. Hoc autem intelligendum de cruciatu malorum, non inquantum est cruciatus sive afflictio absolute; sed secundum quod in ea manifestatur divina justitia, in cujus consideratione beati delectabuntur, quia ordinat peccatum et peccatores in poena. Unde Augustinus in Lib. de natura boni: peccantes in suppliciis ordinantur. Distinguuntur autem hic reprobi multipliciter. Distribuuntur autem secundum statum multiplicem. Primo, secundum statum potestatis saecularis: et hoc tum majoris, unde dicit, regum: tum mediocris, unde sequitur, et carnes tribunorum. Tribunus dicitur qui praeest uni tribui. Graece autem dicitur chiliarchus, Latine millenarius. Tum minoris; et tales dicuntur fortes, non solum per potestatem illam quam habent; sed per perversitatem ad male agendum; quia multi qui non sunt magnae potestatis, magnas malitias exercent. Secundo quantum ad statum regiminis spiritualis, quod est in Ecclesia. Et tanguntur subditi, cum dicitur, equorum; quia debent regi a praelatis, sicut equus a sessore. Item praelati, cum subditur: sedentium in ipsis, id est praesidentium eis per effectum regendi, licet male regunt eos. Tertio quantum ad statum conditionis corporalis. Tum libertatis: unde dicit: liberorum. Tum servitutis, unde sequitur: et servorum. Potest tamen intelligi spiritualiter utrumque, ut tangit Glossa. Quarto, quantum ad statum fortunae temporalis, quae est duplex: scilicet indigentiae. Unde dicitur, pusillorum, scilicet secundum temporalem facultatem. Item opulentiae: unde sequitur, et magnorum, scilicet magnitudinem mundanae opulentiae. De his Ezechiel. 39, dic omni volucri et universis avibus, convenite properate et cetera. Et vidi bestiam. Postquam descripsit ipsum Christum, hic ostendit impietatem Antichristi et suorum, propter quam digni erunt damnatione; quia scilicet totis viribus impugnabunt Christum et ejus cultores. Unde dicit, et vidi, interno aspectu. Bestiam, idest Antichristum. Et reges terrae, idest pseudo ejus apostolos, qui videbuntur reges aliorum per doctrinam, et etiam per potentiam; quia magnam potestatem temporalem habebunt; quia principes obedient eis. Et dicit, terrae, quia non quaerent nisi terram. Vel, terrae, idest hominum terrenorum, qui eis obedient. Et exercitus eorum, scilicet Antichristi et suorum servientes Antichristo et pseudoapostolis. Congregatos, per cordium unanimitatem. Ad faciendum praelium, per blasphemias, per doctrinas erroneas, per miracula, et alia multa, quibus studebunt fidem Christi extinguere. Cum illo, idest contra illum, qui sedet in equo, idest contra Christum: de quo supra eodem, ecce equus albus et qui sedebat et cetera. Et cum exercitu ejus, idest contra fideles, qui sunt exercitus Christi, contra quos pugnabunt modis praetactis, et etiam disputationibus, promissis ac donis, minis ac flagellis et aliis modis. Daniel. 9, consurget rex impudens facie, et interficiet robustos et populum sanctorum. Et post sequitur, et contra principem principum consurget. Et apprehensa. Hic ostendit ipsam damnationem Antichristi et suorum. Et primo damnationem Antichristi et pseudoapostolorum. Secundo damnationem aliorum per eos seductorum. Et ceteri. Circa primum primo ostendit damnationem ipsorum. Secundo damnationis modum, vivi missi sunt. Dicit igitur. Et apprehensa est bestia, idest captivatus est in aeterna poena Antichristus. Loquitur autem pro statu damnationis ejus. Et cum illa pseudopropheta, idest coetus pseudoapostolorum, qui videbantur veri praedicatores, cum essent pseudo, idest falsi. Propheta enim quandoque idem est quod praedicator. Et dicit in singulari, propter uniformitatem in intentione et malitia. Illi enim erunt vulpeculae Sansonis, habentes caudas colligatas cum facibus. Judicum 15, qui fecit signa, idest miracula. Coram ipsa, idest ad beneplacitum et jussum Antichristi. Matth. 24, surgent pseudochristi et pseudoprophetae et cetera. Quibus, scilicet signis. Seduxit, idest seorsum a fide Catholica duxit. Eos qui acceperunt characterem bestiae, idest fidem Antichristi in mente. Fides enim Antichristi erit character ipsius in mentibus infidelium, licet invisibilis; sicut fides Christi, est signum Christi in cordibus fidelium. Et qui adoraverunt, corpore. Imaginem ejus. Unum ergo pertinet ad mentem, aliud ad corpus. Vel, character, idest signum Antichristi per potestatis ejus confessionem ex parte oris. Et qui adoraverunt etc. per pravitatis ejus imitationem, sive conformitatem. Supra 13, si quis adoraverit et cetera. Gregorius in Gregoriano: Antichristus cum omnibus sequentibus suis interveniente mundi fine damnabitur. Vivi. Hic ostenditur modus damnationis Antichristi et pseudoapostolorum; quia scilicet acerbissime flammis sulphureis et foetentibus cruciabuntur. Unde dicit: hi duo, scilicet bestia et pseudopropheta: quia fuerunt copulati in culpa. Missi sunt vivi. Per hoc notatur acerbitas poenae: quasi dicat, acerbissime punientur, et gravius quam alii ad similitudinem ejus, quia vivi comburentur: et hoc est quia gravius offenderunt. In stagnum, idest in abundantiam. Ignis, scilicet infernalis. Ardentis sulphure, idest ardentis cum foetore, sicut ignis ardens in sulphure foetorem habet adjunctum. Infra 20, Diabolus missus est in stagnum et cetera. Et ceteri. Hic agitur de damnatione minorum: quae minor erit; quia minus peccaverunt quam illi per quos seducti sunt. Describitur autem horum damnatio. Primo per respectum ad Christum cujus fidem contempserunt, et ideo ab ipso damnabuntur. Secundo per respectum ad sanctos, quorum vitam neglexerunt, et ideo erunt in opprobrium coram eis, et ipsi delectabuntur in consideratione poenae ex divina justitia eis inflictae. Et omnes. Dicit ergo, et ceteri, scilicet qui secuti sunt Antichristum et pseudo apostolos, et seducti sunt per eos, sicut ante praemissum est, occisi sunt, morte aeterna, in gladio, idest in judiciali sententia, quae quasi gladio separabit malos a Deo et a sanctis, sedentis super equum. Christi praesidentis suae humanitati: quasi dicat: quia minores sunt in culpa, punientur communi poena reproborum quae gladio intelligitur. Job 19, fugite a facie gladii et cetera. Qui procedit, idest processit, de ore, idest praedicatione ejus; quia sicut praedicavit, sic implebitur. Vel, procedit, etiam nunc, ex ore, idest praedicatoribus, qui sunt os ejus. Tangit id quod dictum est supra eodem, et de ore ejus et cetera. Et omnes aves caeli, idest justi, volantes per contemplationem, vel desiderium ad caelestia, saturatae sunt carnibus eorum, idest delectati sunt videndo poenam eorum, considerando divinam justitiam in ea. Isaiae ultimo: et erunt usque ad satietatem visionis omni carni.