|
In principio creavit et cetera. Liber iste dicitur Genesis: et
ratio est, secundum Damascenum, quia Genesis sive generatio, quod
idem est, generale est ad primam rei conditionem; unde infra 2:
istae sunt generationes caeli et terrae, et ad propagationem
naturalem; unde infra 6, dicitur: hic est liber generationis Adam
et cetera. Liber igitur iste, in quo de propagatione naturali
agitur, et de prima rerum conditione, in duas partes dividi potest.
In quarum prima ponitur prima conditio secundum quam sunt omnia
creata. In secunda ponitur propagatio naturalis, secundum quam natura
humana est multiplicata, infra cap. 3: sed et serpens erat
callidior. In prima primo agitur de rerum omnium conditione
generaliter. In secunda de productione hominis in speciali, cap.
2: istae sunt generationes caeli et terrae. In prima, primo quantum
ad factionem. In secunda, quantum ad perfectionem, cap. 2: igitur
perfecti sunt caeli et terra. Factum vero distinguitur per
creationem, de qua agitur primo, et per distinctionem, de qua ibi,
dixit quoque Deus: fiat lux. Et per ornatum sive dispositionem, de
qua ibi, et ait, germinet terra. Secundum enim auctorem libri de
spiritu et anima, tria omni existenti insunt: essentia qua res est,
species qua differt, usus quo utilis est et proficua. Essentia
pertinet ad creationem, species ad distinctionem, usus ad utilitatem.
De opere creationis tangit causam creatricem, et substantiam creatam,
ibi, in principio creavit Deus caelum et terram. Dicit itaque, in
principio. Quaestio autem potest esse, si in principio teneatur
causaliter, vel temporaliter. Si tenetur causaliter, sic est
sensus: in principio, idest, in filio vel per filium, qui est
principium, secundum illud Joan. cap. 8: ego principium, qui et
loquor vobis. Et Psal. 103: omnia in sapientia fecisti. Et hoc
dicit Hieronymus in Lib. Hebraicarum quaestionum, sensisse
Hilarium in expositione cujusdam Psalmi: ubi dicit quod in Hebraeo
habetur: in filio fecit Deus caelum et terram. Augustinus etiam 12
Confess. ait: pater, in principio quod est de te, et in sapientia
de te nata fecisti caelum et terram. Licet autem ita possit vere
intelligi secundum unum sensum, sicut etiam dicit Hieronymus in illo
libro: tamen mens literae magis videtur esse quod accipiatur principium
non causaliter, sed initialiter, quod est pro initio temporis. Unde
in decretali firmiter credimus dicitur quod ab initio temporis simul
utramque naturam condidit, spiritualem et corporalem: et in Psal.
101, dicitur: initio tu, domine, terram fundasti. Quo sensu
etiam apostolus ad Hebr. 1, assumit hoc verbum: et propheta utique
super istam Moysi auctoritatem fundat dictum suum. Ratio etiam ad hoc
facit; quia magis necessarium fuit exprimere mundum non fuisse ab
aeterno, quam Trinitatem. Unde Rabbi Moyses inquit, quod Moyses
nisus est vehementer mundi inceptionem exprimere, et ideo describit
creationem ita seriose, et texit numerum annorum ab Adam usque ad
Abraham, et deinceps. Nec cogit auctoritas Hilarii in contra
citata. Nam Hieronymus inquit falsum esse quod in Hebraeo habeatur,
in filio creavit etc.: quod probat per omnes translationes. Unde
Hilarius potuit decipi per dictum alicujus non textum exponentis, sed
allegorizantis, sicut etiam allegorizat Augustinus in Confess.
Lib. 12. Item quaeritur, utrum initium vel principium stet ibi
pro initio tam corporalis quam spiritualis creaturae. Nam Damascenus
Lib. 2 cap. 3 dicit, quod stat pro initio corporalis creaturae:
ait enim: quidam inquiunt, quod ante creaturam omnem incorporalem
Angeli sunt creati. Unde dicit theologus Gregorius quod primum
excogitavit Deus angelicas virtutes, et excogitatio ejus opus fuit.
Alii autem quod postquam genitum est primum caelum. Ego autem
Gregorio theologo consentio. Par enim fuit intellectualem substantiam
creari, atque inde sensibilem, et tunc ex utrisque hominem. Unde et
super illud ad Tit. 1: quem promisit Deus non mendax ante tempora
saecularia; post alia inquit Hieronymus: sex millia nostri temporis
nondum implentur annorum: et quantas prius aeternitates, quantas
spatiorum origines fuisse arbitrandum est, in quibus Angeli, throni,
dominationes, caeterique ordines servierunt Deo, et Deo jubente
substiterunt. Item Moyses non subdit nisi de creatione corporalium.
Hujus contrarium habent Augustinus et ceteri auctores Latini, et
Innocentius tertius, in illa decretali firmiter credimus. Dicit enim
quod simul Deus condidit creaturam spiritualem et corporalem. Et hoc
etiam ex textu videtur haberi, in quo dicitur non in principio hujus
vel illius, sed simpliciter et absolute, in principio. Sicut etiam
finis simpliciter et absolute dictus accipitur pro fine ultimo totius
creaturae. Item Joan. 8: ille erat homicida ab initio: et certum
est quod non fuit homicida ante hominem: igitur facti sunt simul.
Item Joan. 1 ad instar Genesis dicitur: in principio erat verbum.
Sed principium ibi sumitur pro initio corporalium et spiritualium:
ergo etiam sic in Genesi. Item Job 40: ecce, Behemoth quem feci
tecum. Item Ecclesiast. 18: qui vivit in aeternum, creavit omnia
simul. Item 2 Pet. 2: Deus Angelis peccantibus non pepercit,
sed in Tartarum detractos tradidit cruciandos: ergo fuit tunc
Infernus factus, et multo fortius aliae creaturae corporales. Item
Isaiae 14: quomodo cecidisti de caelo Lucifer, qui mane
oriebaris? Corruisti in terram. Igitur terra tunc erat cum Angelo
cadente: et hoc credo verum. Neque obstat quod Hieronymus et quidam
Graeci aliud dicunt: quia quamvis hoc sit magis probabile, aliud
tamen non est impossibile, nec id per Scripturas ita necessario
constituitur, quin alia pars possit defendi. Igitur in principio,
idest, in temporis initio, Deus, idest, tota Trinitas, ut
teneatur essentialiter, non pro aliqua persona particulari, creavit,
idest, de nihilo fecit. Et ponitur illud suppositum respectu talis
actus, quod etsi non poneretur, intelligendum erat; quia nihil potest
isti actui supponi nisi natura potentiae infinitae, cujusmodi est
natura divina sola. Deinde tangit substantiam creatam triplicem:
scilicet, luminosam caelum: et opacam terram: mediam, idest,
transparentem, quae non est luminosa de se, nec totaliter opaca, quia
illuminabilis est ex alia natura, ut sunt aquae. Aqua enim est
diaphana et media inter caelum et terram situ et natura. Et primo agit
de extremis, deinde de medio. Dicit igitur, caelum, idest, totam
naturam caelestem super elementa constitutam. Et ponitur hic caelum
singulariter, non pluraliter, quia omnes caeli in una natura
consistunt luminosa, et in una figura circulari, et in una periodo vel
mensura in esse corporali. Et dicitur caelum a caelando, quia totam
naturam inferiorem integraliter ambit, et in se et sua continentia
claudit. Et terram, idest, naturam opacam et inferiorem. Et
dicitur terra quia teritur pedibus animalium, et est eorum solidum
sustentaculum, et etiam vomeribus et aliis instrumentis ut exculta
fructificet, quia est animalibus in nutrimentum et pabulum. Describit
autem eam pro tempore creationis quantum ad triplicem defectum:
scilicet quantum ad defectum fecunditatis, quia, inanis, idest, non
foecunda in fructibus: quantum ad defectum ornatus vel decoris, quia
vacua animalibus: unde dicit, et vacua: et quantum ad carentiam
extrinsecae lucis, quia carebat radiis illustrantibus: unde dicit: et
tenebrae erant super faciem abyssi. Tenebra dicitur quasi tenens
umbram. Et nota quod idem intelligitur nomine terrae et abyssi; sed
terra dicitur, quia ut commune subjectum generationis naturalis et
naturalis actionis et sustentationis animalium, multiplicibus
actionibus teritur et patitur. Abyssus autem dicitur ratione
informitatis, inanitatis, et tenebrositatis, sub quibus creata est.
Abyssus enim dicitur ab a, quod est sine, et byssus quod est candor,
quasi sine candore vel pulchritudine. Vel ab a, quod est sine, et
base, quasi sine base vel fundamento, quia non habet corporale
sustentaculum. Unde Job dicitur: expandit terram super nihilum. Et
nota quod cum dicitur, et tenebrae erant etc. per tenebras non
intelligitur natura aliqua, sicut Manichaei volunt, dicentes tenebram
rem aliquam creatam esse a malo Deo; sed intelligitur tantum lucis
carentia vel defectus, sicut dicit Augustinus contra Manichaeos: et
ponit exemplum accommodum, dicens, silentium nihil est, sed silentium
est ubi sonus non est. Unde si esset ponenda regio tenebrarum, esset
etiam ponenda regio silentiorum contra vocem domini, sicut tenebrarum
contra lucem ab eo factam. Consequenter tangit creationem naturae
mediae quae est diaphana, cum dicit, et spiritus domini ferebatur
super aquas. Inter alia elementa a terra tantum ponitur aqua,
secundum Hieronymum et Augustinum, et subticentur aqua et ignis,
quia sola aqua est visibilis. Moyses autem rudi populo loquens,
creationem naturae visibilis vel sensibilis volebat texere. Et per
spiritum intelligunt vim divinam spiritui sancto appropriatam, materiam
illam incompletam, inanem et vacuam, foventem et regentem. Non quod
ignis et aer non sint aliquid creatum reale, sed quia non ita visibiles
res sint. Aliqui tamen inquiunt aquas tantum exprimi et terram, quia
alia elementa non sunt aliquid per se. Nam ignis, inquiunt, non est
in sphaera, in qua ab aliquibus ponitur, scilicet, in sublunari
globo: sed tantum in materia terrea, de qua educitur per sublimationem
de terra: unde non debet poni distinctum elementum ab ipsa, sicut nec
metalla, nec animalia quae ex illa educuntur. Aer etiam non est aliud
nisi vapores beneficio caloris a terra et aqua generati, qui occupant
totum medium inter caelum et aquam. Quod etiam inde probant, quia in
multis locis aer parum differt ab aqua, sicut patet in locis humidis et
frigidis: et etiam quia omnia illa quae assignantur ad ponendum aerem
possunt salvari cum isto modo, sicut spiratio et respiratio, et alia
hujusmodi. Item quia ponere ignem in sphaera superiori superfluum
videtur. Nam calor generatus ex corporibus primis sufficit ad caloris
generationem, quantum ad necessitatem generationis et corruptionis
naturalis attinet. Addunt etiam ad hoc Augustinum dicentem, quod
aves per illum aerem volare possunt, qui de terrae et maris humoribus
surgit. In Olympo autem Macedoniae monte non volant propter nimiam
subtilitatem. Dicit igitur: et spiritus domini ferebatur et cetera.
Quod per spiritum hic intelligatur vis divina spiritui sancto
appropriata, patet per aliam literam, quae sic habet, spiritus domini
incubabat super aquas. Et etiam quia si spiritus domini accipiatur pro
aere; sicut dicitur spiritus domini, sic etiam diceretur super aquas
domini: nam ut aer sic etiam et aquae sunt domini. Non tamen est
negandum quia saepius in Scripturis spiritus pro aere legatur, ut
patet Exod. 15 et in Psal. 147: flabit spiritus ejus et fluent
aquae. Et attende quod illa tria, caelum, terra et aqua, fuerunt
facta non sub formis completis et distinctis: nam postmodum dicitur,
fiat firmamentum, et vocavit Deus firmamentum caelum. Sed sub formis
incompletis, vel in materia ad tales formas apta, quae jam vocabatur
nominibus formarum, ad quas erat apta; sicut Augustinus dicit in
Lib. de Genesi contra Manichaeos, et sicut modus est Scripturae
plurimis in locis aliis. Et ponit exemplum in verbo illo: omnia quae
audivi a patre meo, nota feci vobis. Non quia jam notificasset, sed
quia notificaturus erat. Dixitque Deus, fiat lux. Descendendo de
opere creationis, determinat de opere actualis distinctionis, quae non
est creatio, cum supponat jam naturam creatam. Unde magis dicitur
factio quam creatio. Propter quod signanter dicitur in sequentibus,
fiat et factum est. Non autem dicitur, creavit et creatum est. Et
secundum triplicem naturam, scilicet, luminosam, opacam et mediam,
ponit triplicem distinctionem per ordinem, secundum triplicem
differentiam generalem eorum: prima est distinctio lucis a tenebris;
secunda est aquarum ab aquis; tertia est aquarum inferiorum ab ipsa
terra vel a rebus infimis, vel rerum mediarum ab infimis. Dicit
ergo, dixitque Deus. Istud dicere non fuit vocalis expressio seu
insinuatio; sed fuit tantum conceptio cum ipsius voluntatis imperio:
ad quae subsecuta est exterior operatio. Unde differentia est inter
nostram loquutionem et Dei: quia ad ejus dicere sequitur facere, et
loquor de intellectu ejus ad voluntatem extenso: ad nostrum autem
dicere vel velle non sequitur aliud extra, cum actiones quae faciunt
aliquid extra, requirant materiam in quam agant. Istae autem actiones
intelligere et velle sunt actiones intrinsecae; ideo nulla creatura nec
angelica nec humana per illas exterius aliquid facit. Unde decipi eos
puto qui dicunt quod Angeli caelum movent solum per actum intellectus
et affectus. In eo autem quod dicendo fecit lucere, ostenditur Dei
potentia, cui ita facile est dicere sicut facere et e contra.
Sequitur, fiat lux. Non dicit, creetur lux, vel creavit lucem,
sed, fiat lux, quia illa fuit facta de praejacenti materia. Si autem
quaeritur ubi fuerit facta vel in qua parte mundi, credo quod in
oriente; et suo motu circa illam materiam informem faciebat diem in una
parte, quam potes appellare hemisphaerium; in alia parte relinquebat
sua absentia noctem, sicut sol facit modo. Unde iste modus qui dicit
quod suos radios diffundebat ad diem faciendum et retrahebat ad noctem
causandum, non videtur verus: quia sequeretur quod hoc fieret cum
miraculo, vel quod ageret a proposito. Et etiam non posset assignari
ratio, quare magis alternaret vices lucendi in una parte quam in alia.
Si autem quaeritur quid factum sit de illa luce cum factus est sol,
dicitur vel quod redacta est in materiam praejacentem, sicut stella
magorum suo officio peracto, vel de ea factus est sol, vel etiam cum
sole modo indivisa movetur, tamen non apparet, quia ejus lux minor
majoris luminis solaris claritate absorbetur. Si rursus quaeritur,
cur non dicitur, dixit Deus, fiat caelum et terra, sicut dicitur,
dixit Deus, fiat lux: dicendum, quod dicere ipsius Dei importat
actum interiorem et effectum exteriorem. Et ideo si res imperfecta
diceretur dicta, posset intelligi actio interior Dei imperfecta, quod
non potest esse. Et vidit Deus lucem quod esset bona. Hoc
reprehendunt Manichaei, quia ex hoc, inquiunt, videtur quod prius
non sciverit lucem esse bonam. Sed ad hoc respondet Augustinus in
Lib. de Gen. contra Manichaeos, dicens: quod illud quod scivit
vel vidit bonum ex simplici intelligentia ab aeterno, vidit bonum ex
experientia, quando lux fuit formata. Et ponit exemplum de artifice,
qui primo concipit domum et intelligit ejus fructum; tamen hoc non
experitur nisi modo, cum videt quod sit bona. Neque solum bona erat
mediocriter vel communiter, sicut sunt omnia entia: sed etiam
excellenter: et non solum formaliter, sed etiam efficienter. Nam
inter corporalia lux est ens accidentalius, virtuosius, et ad omnem
actionem naturae aptius. Unde potest appellari totius naturae
generalis et corporalis spiritus et anima: sicut in alchimia sunt
quaedam corpora quae vocantur spiritus, quia quasi in omnibus
effectibus alchimiae necessaria est illorum influentia; ut argentum
vivum, et alia similia. Ideo ut Deus res produceret secundum debitum
ordinem, primo lucem produxit. Quia vero unumquodque eo ipso quod in
se perficitur, ab alio distinguitur, et praecipue ab opposito,
sequitur, et divisit lucem tenebris. Non quod tenebrae aliquid essent
in rerum natura quod posset a luce dividi, sicut aqua ab aqua
dividitur, vel terra vel una differentia contra aliam oppositam. Sed
pro tanto dividi dicuntur a luce cum lucis sint privatio, quia per
lucem, ac si essent aliquid, cognosci possunt: privationes enim per
habitus cognoscuntur, sicut et rectum est sui index et obliqui.
Sequitur, appellavitque lucem diem, et tenebras noctem. Nota quod
haec appellatio non dicit aliquam expressionem idiomatis alicui factam
actualiter; sed hoc tunc praeconcepit quod postmodum complevit, cum
fuit qui illud idioma potuit concipere. Lux autem illa dicitur dies,
non quidem proprie et formaliter secundum suam essentiam et secundum
diffusum ab ipsa luce fulgorem, et nox etiam dicit illius fulgoris
absentiam. Unde si sol esset sine fulgore super terram, non esset
dies, sicut patet cum eclypsatur, et ut fuit in passione domini. Et
dicitur lux a luendo vel purgando, quia tenebrarum et sordium purgativa
est; ac per hoc ubi non incidit lux, locus est spurcissimus. Attende
etiam quod non omnis tenebra nox est, sicut tenebrae sunt in
speluncis; sed illae quae succedunt luci solis dum recedit et recedunt
etiam vel non sunt dum sol ipse revertitur. Sicut neque e contra omnis
lux est dies, sed illa sola quae est ex solis praesentia. Lux enim
candelae non dicitur dies. Et hoc habet Augustinus Lib. 1 super
Genesis. Et factum est vespere et mane dies unus. Non accipitur hic
unus pro re aliqua indivisa, sed accipitur pro prima. Nam et
sequentium quilibet posset dici unus. Sed hic est notanter primus:
nam in eo ostenditur nova lucis forma; cum hoc etiam ostenditur relatio
ad sequentem qui dicitur secundus. Luce autem jam facta in oriente,
et praecedente ad motum solis, factum est vespere ex occasu illius,
quia vespera dicit finem diei artificialis: eadem autem luce migrante
sub terra et faciente noctem super illam per suam absentiam et veniente
ad ortum suum, factum est mane: et sic ex vespere et mane factus est
unus dies naturalis ex vigintiquatuor horis. Et per hoc solvitur
quaestio quae fit quare primus dies non habuit mane: quia mane dicit
finem noctis praecedentis et initium diei sequentis. Quia igitur
primam diem nulla nox praecessit (nox enim dicit privationem lucis
diurnae quae diem constituit), et ante lucem illam primam non fuit
privatio illius (nihil enim privatur antequam sit), propter hoc
primus dies mane non habuit. Quia autem hic supponitur quod distinctio
rerum facta fuit senario dierum numero, et per quamdam successionem res
fuerunt ab incompleto esse ad completum deductae, ideo id ponitur sub
quaestione. Augustinus Lib. 11 super Genesim ad literam et Lib.
ult. Confes. dicit, quod omnia fuerunt simul facta sub formis
completis, et inquit, quod opera sex dierum intelliguntur per
respectum ad causas ipsorum operum et illuminationis Angelorum sub
operibus praedictis. Itaque mane vocat Augustinus cognitionem ipsarum
rerum in verbo tantum quae est clara: vespere autem cognitionem
earumdem rerum in genere proprio. Et movetur ex eo quod dicitur
Eccles. 18: qui vivit in aeternum, creavit omnia simul. Item
Genesis 2: istae sunt generationes caeli et terrae, quae creata sunt
in die quo fecit Deus caelum et terram et omne virgultum. Commendatur
etiam in hoc omnipotentia Dei. Deriderent enim aliqui infideles
Scripturam, cum videretur ponere quod Deus indiguerit dierum
successione et temporum. Istam tamen viam non tenent doctores
moderni, nec sancti alii, sicut Hieronymus, Gregorius et alii: et
Scriptura oppositum videtur habere. Nec valet responsio, quod ideo
haec ita narrat Moyses, ut populus melius intelligeret, nam aeque
bene intelligeret omnia simul facta, sicut successive, sicut etiam
intellexit materiam omnium simul factam, quod difficilius fuit
intelligere quam rerum distinctionem per actualem et completam formam:
cum nullum agens naturale agat materiam, sed supponat illam, formam
autem potest agere. Praeterea nulla occasione Moyses legislator et
instrumentum spiritus sancti, et de praeterito ignota prophetans,
falsum diceret: falsum est autem quod simul sit terra discooperta et
operta aquis, et homo simul formatus de limo et de nihilo, et quod
Adam simul fuit extra Paradisum et intra, et multa talia. Item
falsum esset quod Deus statuit diem septimum coli ad firmandum fidem
creationis mundi. Et Exod. 20 redditur ratio praecepti. Quia sex
diebus fecit Deus caelum et terram, et requievit Deus et cetera.
Item in hoc quod materia primo est creata, et postmodum dicitur ad
actum completum deducta, magis eliditur Platonis opinio, qui posuit
materiam aeternam. Si enim omnia essent simul facta posset intelligi
quantum ad formam, non quantum ad materiam. Item per hoc etiam
ostenditur quod Deus non agit necessitate naturae, sed libere
prorsus. Ad rationes autem in oppositum dicitur ad primum, quod
auctoritas Ecclesiastici intelligitur sic, quod omnia sunt simul
facta, idest in brevi tempore. Sequitur, dixit quoque Deus, fiat
firmamentum. In ista parte postquam posuit distinctionem luminosae
naturae per productionem lucis, ponit distinctionem naturae mediae,
scilicet aquarum ab aquis. Unde Scriptura haec dicit, quod fecit
firmamentum quod aquas superiores ab inferioribus divisit. Dicuntur
autem aquae superiores non aquae lubricae vel fluidae, sicut sunt istae
inferiores aquae. Quare autem ibi ponantur aquae istae, credo hoc
esse ad contemperandum calorem a calore caelesti et a stellis et
planetis influentiae calidae generatum. Unde sicut in minori mundo,
hoc est in homine, in parte superiori, hoc est in cerebro, sunt
aquae, inquantum cerebrum est naturae frigidae et humidae (quod quidem
cerebrum calorem naturalem hominis et ejus excessum contemperat); ita
et in mundo majori. Unde licet hoc subticeret Scriptura, hoc docet
ratio recta. Firmamentum autem illud quod istas aquas dividit, est
caelum ipsum in quo sunt stellae fixae, sub quo sunt septem planetae et
eorum orbes: et dicitur a firmitate formae, quia est incorporale,
neque recipit peregrinas impressiones. Dicitur etiam firmamentum a
firmitate loci; quia quamvis maneat super polos suos, quantum ad
singulas partes, tamen totum suum locum non mutat: et sic a firmitate
actus dicitur etiam. Et nota quod istius firmamenti exprimit essentiam
dum ait: fiat firmamentum. Et quia unumquodque debet locari secundum
naturam, exprimit suum locum dum dicit: fiat in medio aquarum.
Exprimit etiam suum necessarium actum dum inquit, et dividat aquas ab
aquis. Sicut enim aquae superiores et inferiores sunt necessariae ad
temperamentum caloris, ita firmamentum cum motu suo est necessarium
aquis frigidis ad temperamentum nimii frigoris et humoris. Et ideo
quia secundum philosophum 3 de anima, natura in superfluis non
abundat, neque deficit in necessariis; ideo illud fuit satis
rationabile: ideo sequitur, et fecit Deus firmamentum, divisitque
aquas quae erant super firmamentum ab iis quae erant sub firmamento.
Sed videtur quod hanc divisionem facere non debuit: quia unumquodque
secundum exigentiam suae naturae locare debuit; et quae sunt
propinquiora in natura, sunt etiam propinquiora secundum locum. Sicut
aqua propinquior est terrae quam caelum, et cum ea magis convenit in
natura. Igitur aquae debuerunt simul stare, vel saltem consequenter
sine firmamenti interjectione. Dicendum ad hoc quod quamvis ita esset
secundum convenientiam naturarum particularium, tamen propter bonum
naturae universalis et harmoniae communis, oportuit illa quae magis
conveniebant dividere, ne possent in suis actionibus excedere et
naturae ordinem corrumpere. Sicut videmus quod ligna igni subtrahuntur
vel pars ignis, ut cibaria temperate coquantur. Determinat postmodum
duplex esse ipsius firmamenti: scilicet esse existentiae naturalis,
cum dicit, et factum est, nempe ut Deus disposuerat: et esse etiam
in cognitione vel in esse intellectuali, ut quando dicit, et vocavit
Deus firmamentum, caelum, idest caelativum, quia omnia inferiora
caelat et claudit. Dixit vero Deus, congregentur aquae quae sub
caelo sunt, in locum unum. Agitur jam de distinctione naturae
opacae, scilicet terrae, a perspicua inferiori, scilicet ab aquis
inferioribus. Unde tangitur hic istorum duorum elementorum actualis et
completa productio, et tangitur etiam suum fieri sive factum esse;
bonitas etiam quam habet ex suo fine. Dicit igitur, dixit vero
Deus, congregentur aquae quae sub caelo sunt. Illud enim quod
producitur vel efficitur, congregari dicitur: quod autem corrumpitur,
dispergi. Cujus ratio est, quia partes simul uniuntur et causae
intrinsecae. Ideo ait, congregentur aquae, idest producantur, quae
sub caelo sunt, idest sub firmamento, in locum unum. Sed quare magis
de aquis ponit quod congregentur in locum unum quam de aliis? Dicitur
quod quia aquae quantum est ex se habent fluxibilitatem et lubricitatem
per quam quidem disperguntur; et ideo ad hoc quod maneant, oportet
quod in unum colligentur: unde congregatio est id sine quo nihil
prodesset eadem productio. Ubi autem fuerint congregatae, dicit
Beda, quod in magno mari. Nam quamvis flumina discontinuantur et
multa terrarum spatia inter ipsa intercipiantur: tamen et venae terrae
aliquam partem accipiunt in terrae visceribus, sicut patet in fluviorum
originibus. Attamen secundum ipsum Bedam, omnes aquae in ipso mari
congregantur; omnia namque maria magno mari immerguntur, et aquae in
occultis meatibus in mare revolvuntur. Subdit mox de productione
terrae in sua actualitate, et dicit: appareat arida. Prius enim
latebat ob suam incompletionem, quia etiam erat aquis vel aquarum
materia velata; et cum discooperta fuit, tunc actualitas sua, quantum
in se fuit, se exhibuit, ut sui cognitionem generaret: et etiam quia
impedimentum amotum fuit, videlicet ipsae aquae quae ipsam
circumdabant. Hoc autem factum est propter necessitatem animalium quae
non possent in aquis vivere. Et vocat eam aridam propter ejus
qualitatem alteram: est enim frigida et sicca, unde multi in quibus
abundat terra per praedominium, sunt frigidi et sicci, et ob hoc
tristes et meditativi: quia calor cor dilatat et exhilarat, frigus
vero contristat. Unde rationabiliter sequitur, vocavitque Deus
aridam terram, congregationesque aquarum appellavit maria. Pluraliter
dicitur maria propter multos ejus sinus. Et vidit Deus quod esset
bonum. In hoc notatur istius discoopertionis bonitas et utilitas,
scilicet habitatio animalium terrestrium, praecipue eorum quae habent
pulmonem et respirant quae in aqua diu non durant sine suffocatione:
sicut sunt aliqui pisces, ut delphini secundum Aristotelem. Si autem
quaeritur ubi legitur productio aliorum caelorum a firmamento et a
crystallino, quia de istis solum fit mentio: dicitur quod productio
eorum notatur in divisione aquarum quae sunt super firmamentum: ibi
enim traditur distinctio totius regionis caelestis. Nam illa omnia
corpora fuerunt per firmamentum ab elementis distincta et divisa. Unde
sicut a parte elementorum ponuntur aquae, quia secundum apparentiam,
idest secundum ea quae sensui apparent, sunt firmamento immediatae:
ita aperte corporum caelestium illud tantum caelum exprimitur, quod
immediate firmamento conjungitur, illo tamen mediante alia dividuntur.
Sequitur, germinet terra herbam virentem. Post elementorum
distinctionem agit in hac parte de eorum ornatu: et primo de ornatu
naturae opacae; secundo de ornatu luminosae, ibi, fiant luminaria;
tertio de ornatu mediae, scilicet aquae ibi, producant aquae; quarto
ut addat aliquid, replicat de ornatu terrae, ibi: producat terra.
Dicit igitur primo, germinet terra. Describit eam sicut prius, et
quantum ad fieri, et quantum ad factum esse, et a sua utilitate.
Dicit igitur, germinet: ad productionem enim sequitur collatio
potestatis ipsi terrae ad producendum terrae nascentia: pro nihilo enim
materia requireretur, nisi illi data esset seminalis potentia. Unde
confertur potentia quantum ad duo: quantum ad illa, quae sunt in usum
hominum et jumentorum communiter: et quantum ad illa, quae sunt in
usum hominum specialiter vel singulariter. Prius igitur describit
collationem potentiae seminalis respectu eorum quae sunt ad usum
animalium generaliter, cum dicit: germinet terra herbam virentem, et
facientem semen juxta genus suum: et subdit productionem actualem cum
dicit: et protulit terra herbam virentem et facientem semen juxta genus
suum; et istud est ad usum animalium generaliter: et hortum pomiferum
faciens fructum unumquodque semen secundum speciem suam; et istud est
ad usum hominum specialiter: unde naturalis cibus jumentorum est
herba, naturalis cibus hominum sunt fructus vel poma; sicut patet per
sequentem litteram, quae dicit, quod homini in statu naturae integrae
fuit datum et assignatum alimentum illi statui conveniens. Sed fuerunt
tantum assignati fructus arborum. Unde quod aliis utantur animalia vel
jumenta et homines, non facit naturalis necessitas, sed humana
curiositas, quae ad suam voluptatem exquisivit tantam potuum et ciborum
varietatem. De hoc autem, quod hic dicitur, protulit terra herbam
virentem etc. dubitatio consurgit. Certum est enim, quod illud
opus, sicut alia opera sex dierum, sunt facta in instanti. Non enim
est intelligendum, quod tota die Deus opera sua continuaret sicut
artifex creatus. Agere autem in instanti est creato agenti
impossibile. Igitur non debuit dicere, protulit, sed quod Deus
produxit. Ad hoc posset dici, quod terra non dicitur germinasse aut
protulisse herbam tamquam causa efficiens, sed solum tamquam causa
materialis, de qua et in qua est hoc factum, itaque quasi se habeat
sicut mater ad supernaturalem partum, etiam cum dicitur protulisse:
quia non fuit in ipsa terra tantum potentia susceptiva vel pura
materia, sed ratio seminalis ad talem effectum vel formam specialiter
ordinata. Sicut etiam terra cum actione communis patris, scilicet
solis, dicitur proferre herbas et talia, non quia habeat modum et
dispositionem susceptivam a se, sed ab ipso agente. Unde si sol
posset agere in instanti, et educere potentiam materiae in actum,
diceretur proferre herbam in instanti, quia illud administraret quod
deberet, scilicet materiam et rationem seminalem, illam materiam ad
talem effectum determinantem, praesupponendo agentis actionem. Modus
enim successivus non est in rebus ex parte materiae vel seminalis
potentiae: sed ex defectu agentis hoc habuit potissimum. Nec minus
propter hoc dicitur illum fructum proferre. Et hoc intelligo respectu
illorum, respectu quorum habet seminalem potentiam terra ex se sine
particulari agente, cum influentia universalis agentis: respectu enim
illorum non fuit miraculum, nisi quantum ad modum. Si autem sunt
aliqua ligna, ad quae non est terra in potentia seminali ex se, nisi
mediante aliqua specie, sicut pinus et ficus et talia: exponitur,
quod protulit ista, quia in eis ista prolata sunt. Dicitur ergo, et
ait. Vox illa, ut dicit Basilius, fuit quaedam lex naturae, terrae
fructificandi praestans in posterum facultatem. Unde sequitur,
germinet, idest, a me potestatem germinandi accipiat, herbam
virentem. In hoc mirabilis apparet Dei potentia, quod in terra
frigida et sicca aliquid virens efficitur, et de ea educitur
naturaliter res virens, quae humida est et calida. Virentia enim
vivunt, et vita fundatur in calore et humore secundum Aristotelem in
Lib. de plantis. Herbam autem vocat hic omnia terrae nascentia,
quantitatem brevem habentia, et raram substantiam. Lignum autem
pomiferum vocat arbores, quae habent soliditatem majorem ligneam, non
raritatem herbalem: et habent quantitatem majorem. Juxta genus suum.
Secundum enim naturam terrae nascentium est natura fructuum. In quo
ostenditur, quod in rebus creatis effectus specialis respondet causae
speciali, et proprio generi; unde genus unum non se extendit ad
alterius generis effectum, sicut nec actus intrinsecus, qui est intra
rem, scilicet ipsum esse, quod est actus entis: et ita se habent
actus extrinseci super actus intrinsecos, sicut super radices proprias
effectivas fundati. Ideo diversa genera arborum habent diversa genera
seminum, et productorum effectuum. Deus autem est illimitatum ens
producens istos effectus inferiores, non secundum naturam vel genus
suum, sed secundum suae voluntatis imperium. Ideo sicut natura potest
in illa, ad quae se extendit et ordinatur, ita et voluntas libera
potest in omnia illa ad quae se extendit libertas sua. Voluntas autem
potest se extendere quantum ad actum in omnia rationem bonitatis
habentia; ideo potest in omnia non secundum genus suum, sed secundum
suum imperium. Et sequitur, et lignum pomiferum faciens fructum
secundum speciem suam. Herbae enim faciunt secundum genus suum, non
secundum speciem suam, quia frequenter ex dispositione terrae ex semine
unius grani secundum speciem surgit aliud secundum speciem, sicut ex
tritico siligo: et hoc propter imperfectionem et indifferentiam
specierum. Sicut etiam masculus propter infirmitatem sive naturalis
potentiae vel materiae mulieris, quamvis sit masculus, generat
feminam: et quamvis sit fortis, generat debilem. Arbores autem
semper in semine suo generant idem secundum speciem. Si autem
quaeritur, quo tempore mundus est formatus? Respondet Beda in
Glossa germinet etc. quod incoepit in tempore vernali, in quo solent
terrae nascentia germinare. Nec obstat, quod dicit Basilius
ratiocinando, quod in autumno formatus est, arguens ex plenitudine
fructuum et seminum: quia ex quo illi fructus non fuerunt educti per
generationem, non oportuit quod expectarent aestivam maturationem.
Fuit enim illa per vim divinam, quae subito potest totum facere: et
probabilius fuit ac rationabilius, quod fieret in vernali tempore, in
quo naturaliter germinant omnia communiter, quam in autumno, in quo
supernaturaliter fieri oportet germinationem et maturationem. Ita enim
Deus res administrat, quod quantum possibile est sibi, illud quod
potest, illis reservat. Rationabile enim videtur, quod illo tempore
fieret, quo dies noctibus adaequarentur: et hoc est in tempore
vernali, et sub ariete, non sub leone in Augusto, vel sub libra in
autumno. Sequitur, dixit autem Deus, fiant luminaria in firmamento
caeli. Agitur de ornatu firmamenti, et quantum ad fieri, et quantum
ad situm, et quantum ad motum, secundum quem est distinctio diei et
noctis, et temporum, ibi, et dividant diem et noctem, et quantum ad
effectum, ibi, ut luceant in firmamento. Quantum igitur ad fieri et
situm dicit, fiant luminaria in firmamento. Hoc intelligatur de
firmamento large, non de eo in quo sunt stellae fixae; quia in eo non
sunt sol et luna. Sed accipitur firmamentum pro loco stellarum sive
erraticarum sive fixarum. Ista autem luminaria quamvis nondum
exprimantur propriis nominibus, exprimuntur tamen in suis effectibus.
Unde sequitur, et dividant diem et cetera. Praesentia enim solis
facit in hemisphaerio uno diem, et ejus absentia noctem. Item
secundum ista non tantum est indicium diei et noctis, sed serenitatis
et tempestatis, et ex interjectione diversarum nubium fiunt sol et luna
diversi coloris, et ex diversis eorum coloribus deprehenditur serenitas
vel tempestas, secundum illud quod dicitur, mane rubens caelum notat
imbres: sero, serenum. Ratio vero est, quia quando sero rubet
caelum, nubes sunt in oriente ad oppositum, ac ideo sol in mane
invenit eas, et sibi propinquas dissolvit. Quando autem in mane sunt
nubes longe a sole, et oppositae, non potest sol eas dissolvere, et
ideo fit pluvia. Sunt etiam in tempora, nam secundum quod sol est in
diversis signis, variantur tempora anni quatuor, atque in quolibet
tempore stat sub tribus signis. Tempora autem sunt ver, aestas,
autumnus, hyems. In vere stat sub ariete, tauro, geminis. In
aestate sub cancro, leone, virgine. In autumno sub libra,
scorpione, sagittario. In hyeme sub Capricorno, aquario,
piscibus. Et sunt ista signa diversae portiones caeli, sub quibus suo
motu pertransit sol in zodiaco; et denominantur sic a stellis, quae in
illis portionibus sunt sitae secundum aliquam similitudinem ad illa ex
quibus sumuntur ista nomina. Luna etiam sub istis signis diversificat
tempora vel qualitates aeris. Sunt etiam in dies et annos. Nam suo
motu diurno sol facit dies continue, et suo motu in orbe proprio et
annuo facit annos, secundum quod movetur ab oriente in occidens in
duodecim mensibus. Postmodum describit ea, quantum ad effectum vel
actum, et intrinsecum, qui est ipsius luminaris in se, et
extrinsecum, qui est in aliud. Unde sequitur, ut luceant in
firmamento caeli, ut legatur intransitive, quasi dicat, quod est
caelum: et illuminent terram: unde describitur et quantum ad actum
interpolatum, qui est illuminare. Et tunc subdit, fecit Deus duo
luminaria. Agitur de istis luminaribus distincte, postquam
indistincte de illis actum est. Et primo agit de majoribus per se,
secundo de minoribus per se, ibi, et stellas, et simul de utrisque
ibi, ut luceant. Dicitur vero Deus fecisse duo luminaria magna,
quia magna utique sunt ambo in se considerata: licet unum ad aliud
relatum sit minus illo, ut luna quam sol: unde sequitur, et luminare
minus, ut praeesset nocti. Sicut mons aliquis dicitur magnus
absolute, et respectu majoris montis dicitur parvus. Luna ergo in se
magna est, et aliter, cum decrescit, et aliter cum est integra, res
disponit: cerebrumque augmentat pecorum, et animalium marinorum
viscera, arborumque medullas et ossium, et sic est etiam virtute
magna. Luminare majus, ut praeesset diei. Sol enim major est luna
quantitate et virtute. Quod quantitate, patet ex eo, quia est a
nobis remotior, et tamen apparet major: cum tamen a remotiori res
videantur minores, sicut homo super campanile videtur, quantitate
unius corniculae. In virtute etiam excedit, quia omnino illuminat et
lunam et stellas, et vivificat omnia: unde dato quod stellae et luna
etiam ex se luceant, tamen ex hoc apparet solaris lucis et virtutis
suae excellentia, quia earum lumen sua praesentia absorbet. Et
stellas. Agit de minoribus, quas posuit in firmamento, et ad
illuminationis effectum; unde sequitur, et posuit eas in firmamento,
ut lucerent super terram. Quod quidem dicit, non quia luceant super
aquas, et in aere simpliciter, sed quia earum lux magis apparet in
terra. Vel forte, quia radius non illuminat, nisi in aliquo solido
impingat: atque ideo, quia terra magis solida est, ideo magis
resultat lumen ab ea, vel circa eam, ut praeessent diei et nocti.
Non respectu solis et lunae, sed respectu illuminationis, propter
quod sequitur: et dividerent lucem ac tenebras, non complete et
integraliter, sicut lux primo facta, vel sol: sed incomplete, quia
incompletam illuminationem faciunt, quae sufficit ad necessitatem; nec
est tanta, quod excludat animalium quietem. Lux enim magna est
sensuum aperitiva, et sic cum somnus sit retractio et clausio sensuum,
lux intensa quiescere non sinit: ideo est temperata de nocte, et
commendatur ex hoc et aliis multis finibus. Sequitur, vidit Deus,
quod esset bonum, et factum est mane et vespere dies quartus. Si
autem quaeritur, utrum sol et luna et stellae differant specie ab ipsis
orbibus et caelis: quamvis non possumus habere magnam super haec
certitudinem, credo tamen, quod differant specie: et probatur ex
Scriptura, quae dicit ea facta in quarta die, caelum autem in
secunda. Non enim verisimile est, quod eadem specie fierent in
diversis diebus. An vero inter se differant specie? Dicitur id
facile sciri non posse: bene videmus tamen diversitatem effectuum,
quia una stella infrigidat, alia inflammat; una humectat, alia
desiccat. Ex qua diversitate possumus arguere diversitatem speciei,
sed non certitudinaliter: nam videmus mirabiles diversitates in aquis,
et tamen secundum philosophum, omnis aqua omni aquae est eadem specie.
Videmus etiam mirabiles diversitates in vino: aliud est rubeum, aliud
album, aliud dulce, aliud amarum etc.; et tamen omne vinum, omni
vino idem specie dicitur, unde in omni vino consecratur: et omnis aqua
eadem specie est omni aquae, unde in omni aqua baptizatur. Licet
autem illud non sit demonstrabile, tamen est possibile. Si autem
quaeritur, utrum sol et luna sint majora caeli luminaria?
Respondetur, quod Augustinus movet hanc quaestionem libro 2 super
Genesim ad litteram cap. 16, et refert opiniones quorumdam
dicentium, aliquas stellas esse majores illis, licet propter earum
majorem remotionem appareant minores. Et subdit dicant quicquid
velint, nos credimus illa esse majora, quae magis commendat
Scriptura; et certe hoc concedent nostris oculis, quod patet magis
lucere ista duo super terram. Quaerit eodem libro cap. 15
Augustinus, utrum luna fuerit facta plena: et arguit, quod sic,
secundum aliquos, quia non debuit esse imperfecta; et neutram partem
asserit. Tamen Magister historiarum dicit, quod fuerit facta plena,
quod probat per aliam translationem, quae dicit, luminare minus in
inchoatione noctis: in principio autem noctis non apparet nisi plena,
quia tunc est soli opposita diametraliter. Si tamen non fuit plena,
non est inconveniens, quia ista imperfectio non esset in ea, sed in
oppositione ad solem; in se enim fuit perfecta. Quaerit etiam
Augustinus de caelis, an sint animati, libro 2 super Genesim cap.
ultimo, et nihil determinat. Tamen Damascenus libro 2 inquit:
nullus animatos caelos existimet: inanimati enim sunt et insensibiles.
Sequitur: producant aquae reptile. Ubi agit de ornatu naturae
mediae, vel perspicuae, sicut aeris et aquae, secundum modum in aliis
observatum, et quantum ad conditionem, et quantum ad suum ordinem,
ibi, et vidit Deus quod esset bonum, et quantum ad multiplicationem,
ibi, et benedixit, dicens, crescite etc. et quantum ad
consummationem, ibi, et factum est vespere et cetera. Dicit igitur,
producant aquae reptile. Reptile est, quod repit, et quasi serpit:
et dividitur reptile contra gressibile. Sed circa hoc quaeritur. Nam
dicit universaliter, quod ornatus aquarum est reptile: videtur enim,
quod hoc sit falsum: nam in terra sunt quaedam reptilia, sicut ranae,
sicut cancri, sicut tauri marini, sicut crocodili. Respondit
Basilius, quod in omnibus istis, de quibus loquitur, est praecipue
natatus: unde dicit reptile, quod communiter corpus per aquas trahit.
Et duo aquis attribuit: scilicet reptibilia, et etiam volatilia.
Unde per hoc ajunt quidam, quod innuit, quod aquae non sunt ab aere
distinctae, quantum ad intentionem Scripturae. Nam certum est, quod
aves fiunt vel producuntur ex aere isto pingui aquis vicino. Non quod
non sint in avibus alia elementa, scilicet terra et aqua, sed aer est
ibi in praedominantia. Et si argueretur, quod tunc sequeretur, quod
aves supernaturaliter moventur, quia unumquodque movetur secundum
naturam praedominantis in ipso: sicut videmus, quod metalla,
lapides, et talia, quae sunt per praedominium de terra, moventur
deorsum: dicendum, quod aves et omnia animalia ex conjunctione
elementorum producta sunt a terra omnino, et plus est in illis de
terra, quam de alio elemento: atque ideo omnes sequuntur ejus motum,
et moventur ex gravitate, quam habent deorsum. Dicuntur tamen aliqua
animalia ab aqua, aliqua ab aere: non quod ibi sit plus de aqua vel de
aere, quam de terra; nam alias nec haberent tantam densitatem, nec
tantam gravitatem, nec tantam soliditatem, cum talia praecipue
sequantur terram, et qualitatem terrae: sed pro tanto dicuntur ab aere
vel ab aqua, sicut pisces vel aves, quia in ipsis plus abundant ista,
scilicet aqua in piscibus, aer in avibus, quam in caeteris
animalibus, sicut patet. Nam pisces habent naturam humidiorem et
rariorem et frigidiorem: quod patet, quia citius propter suam
raritatem corrumpuntur, propter suam frigiditatem non ita nutriunt.
Propter quod et religiosi magis in conventibus piscibus utuntur, quam
carnibus, quia homines ex usu piscium propter suam frigiditatem ad
voluptates non ita inardescunt, neque tantum humorem, neque tantum
calorem in homine relinquunt; sicut etiam patet in avibus, quae
plumescunt, et plumae ex natura sua habent levitatem et raritatem,
quae sequuntur aerem. Quod autem per aquas, de quibus producuntur
aves, intelligatur aer crassus et pinguis, apparet per illam Glossam
Augustini super illum locum, ubi dicit, aquarum natura locum sortita
inferiorem hic in terra, et superiorem in aura flabili. Nota autem,
quod per hoc, quod dicit reptile animae viventis, excludit errorem
Philonis, qui posuit Angelos esse ornatum aeris. Et dicit volatile
secundum genus suum. Ex quo videtur, quod non fecit nisi unam speciem
volatilis et reptilis. Nam in una specie servatur ratio generis. Et
sic oportuit postmodum alias species creari, vel de elementis sine
particulari agente cum causa universali, scilicet cum sole educi.
Quod tamen falsum videtur de speciebus completis, quae non generantur
per putrefactionem, sed per propagationem. Ad hoc dicendum, quod
genus accipitur secundum totum suum ambitum, scilicet pro omnibus
speciebus, in quibus salvatur et servatur ratio generis: unde
accipitur pro genere, et pro omnibus de quibus praedicatur, et in quae
descendit per differentias formales, sicut sunt omnes suae species.
Itaque accipitur hic genus pro speciebus generis, sicut etiam
accipitur quandoque species pro omnibus individuis, ut patet infra,
cum dicitur: delebo quippe hominem a facie terrae. Describit deinde
opera illius diei, quantum ad ordinem, cum dicit, vidit Deus, quod
esset bonum. Nota, quod non semper in praecedentibus posuit verba
ista, scilicet in productione firmamenti. Cujus quidem ratio potest
esse, quia non oportet illa exprimere, quae in omnibus patent, et
quae nullum latent. Illa autem, quae sunt patentia super omnia,
quantum ad necessitatem mundi et ordinis universi, sunt corpora
caelestia, sine quibus nec aliquis vivit nec durat. Illa autem, quae
latent, et sunt ad certitudinem difficilia vel ad intelligendum,
oportet magis exprimere: sicut est de istis reptilibus et volatilibus,
in quibus sunt multa, quae non videntur habere aliquam necessitatem,
sed magis superfluitatem, imo magnam contrarietatem ad universi
ordinem, sicut sunt etiam multa animalia reptantia et aves volantes.
Quae quidem, etsi utilitates earum latent vel eorum, tamen in ordine
universi magnam utilitatem afferunt. Mundus enim quibusdam decoratur
antidotis: nam id, quod est uni rei vel particulae nocivum, est
alteri necessarium: et illud, quod est contrarium naturae sanae, est
opus naturae aegrae; sicut patet de theriaca et multis aliis venenis.
Atque propter hoc ut simplices edocerentur in illis, quae non sunt per
se expressa, et quae sunt occulta, et a speciali providentia divina
specialiter disposita, hic addit, vidit Deus quod esset bonum. Non
autem in praecedenti die, cum illud esset evidentissimum. Vel etiam
illud non posuit tunc, ut magis credo, ne toties illud replicando
generaret fastidium legentibus et audientibus. A quo etiam cavere
debet, qui aliquid in scriptis redigit, ne suus labor displiceat et
contemnatur: et Scripturae debito fine priventur, si non legantur.
Sequitur, et creavit Deus cete grandia. Ingeminatio haec ponitur
propter duplicem rationem, quam res supponit, ut exeat in esse,
scilicet causalem et seminalem. Causalis est apud Deum vel divinam
potentiam, et ob id dicitur, creavit, seminalis apud materiam,
propter quod dixit, producant aquae reptile, et accipitur hic creatio
non pro productione rei ex nihilo, sed de materia praejacenti. Et
omnem animam viventem ac motabilem. Per hoc, quod dicit, omnem
animam viventem, excludit arbores, et ea, quae vivunt non per
animam, sed per viriditatem, sicut dicit Gregorius in Homil.
Motabile dicitur ad excludendum animam rationalem, quae non est
mutabilis ab esse in non esse. Et istam sententiam ponit Glossa
Bedae: unde accipit motabile pro corporali. Quod quamquam sit
verum, et quod anima rationalis est incorruptibilis, omnis autem anima
sensitiva et vegetativa corruptibilis: tamen non videtur ille proprius
sensus literae. Credo autem, quod intelligit per motabile animam,
quae est principium motus localis, ut discernat inter opus diei
tertiae, et istius diei quintae. Nam tertia die fuerunt facta
viventia, sed non mobilia secundum locum, sicut herba et plantae. Et
per hoc etiam et secundum istum sensum potest haberi differentia operis
istius respectu animae hominis. Nam anima rationalis, inquantum
rationalis, non est principium motus localis, sed ille est ab altera
anima, vel ab altera potentia, quam sit rationalis; quia motus
localis est communis animalibus brutis et hominibus: ideo oportet quod
sit per aliquid commune. Rationale autem non est quid commune brutis
et hominibus. In hoc etiam ponit differentiam animae vegetabilis,
quae non movetur secundum locum. Et advertendum, quod dicit, quod
Deus illud creavit, et quod aquae produxerunt, ut concludatur, quod
nulla creatura in sua actione causam primam excludit, ex quo cum
productione aquae eamdem rem producit. Quamvis, ut proprie loquamur,
in ista materia, ideo producere dicuntur aquae, quia inde fuerunt pars
ista producta, non quod fuerit illa causa activa. Sequitur jam ea
pars, in qua tangit de illorum benedictione et multiplicatione: unde
dicit: benedixitque illis, dicens, crescite, et multiplicamini, et
replete aquas maris, et multiplicentur super terram. Ubi
benedictionem suam ad tria ostendit ordinatam. Ad propriam rerum
promotionem, ibi, crescite, et quantum ad generandorum
universitatem, ibi, et multiplicamini, et quantum ad ordinem et
totius universi decorem, ibi, et replete aquas maris, avesque
multiplicentur super terram. Ista enim sunt tria, quae rem laudabilem
reddunt, quando videlicet res in se debitum incrementum suscipit:
quando aliud a se facit, unde 7 metaphysicorum, unumquodque tunc
perfectum dicitur, quando generat sibi simile. Et etiam quando suum
totum honestat, et universitati proficit. Et ista sunt illa tria
praedicta. Et sequitur consummatio, et factum est vespere et mane
dies quintus. Sequitur: dixit quoque Deus, producat terra animam
viventem. Agitur primo de conditione irrationabilium; secundo de
conditione rationabilium, ibi, faciamus hominem. Producit igitur
terra animam viventem, aliam scilicet a genere avium et piscium; nam
et illa fuerunt quinta die facta. Quare autem ista animalia, sicut
jumenta, bestias et reptilia terrae fecit ultima die vel sexta cum
homine, redditur ei ratio, quia cum homine habent communem
habitationem; ideoque cum sint facta ad habitaculi ornatum, eadem die
debuerunt produci. Et dicit, in genere suo, quia sub multis
speciebus continentur. Possunt autem haec, quae hic notantur, sic
distingui. Nam animalium quaedam sunt in hominis adjutorium, et haec
jumenta dicuntur, unde jumenta sunt quasi juvamenta. Quaedam sunt in
exercitium, sicut illa, quae habent potestatem laedendi. Et hoc
duplex potest esse: quia quaedam habent potestatem nocendi occulte, ut
serpentes et reptilia, quaedam autem manifeste, sicut bestiae, quae
ferocitatem habent. Attamen secundum Augustinum, Lib. 3 super
Genesim ad literam, quamvis ista fuerint ad nocendum apta ante
peccatum, tamen homine stante in statu innocentiae, ista aptitudo
reduci non posset in actum, licet tunc creata fuisse non videtur posse
dubitari. Unde et infra cap. 3 patet, quod serpens fuerat creatus,
unde ibi dicitur, serpens erat callidior et cetera. De spinis autem,
et herbis nocivis, an fuerint ante peccatum? Dicitur, quod ita.
Quod vero infra cap. 3 dicitur: spinas, pariet tibi, respondetur,
quod non est absolute dictum, pariet, sed pariet tibi. Quod enim
fuerunt, hoc fuit ex creatione Dei: sed quod ita creverint, ut
herbis fructiferis damna fuerint, et labor proinde exerceri debuerit ad
illarum evulsionem, hoc est ex poena peccati. Si vero quaeritur de
animalibus, an unum aliud comedisset tunc? Non videtur inconveniens
id concedere, cum unum sit alterius alimentum. Posset etiam fieri,
quod omnia animalia fuissent herbis contenta, sicut videtur ex eo,
quod hic dicit, dedi vobis omnem herbam, et universa ligna, ut sint
vobis in escam, et cunctis animantibus: unde licet id detur, quod
tunc fuissent animalia herbis contenta, et unum aliud non occidisset,
non sequitur, quod natura eorum esset mutata. Nam videre est etiam
homines, qui maximam accipiunt variationem in cibis. Inveniuntur
quoque mulieres, quae vivunt de carbonibus; aliqua etiam fuit, quae
vivebat de veneno, ut in antiquis historiis legitur. Sequitur: et
vidit Deus, quod esset bonum, et ait, faciamus hominem ad imaginem
et similitudinem nostram. Ubi ultimo agitur de conditione hominis, et
id quantum ad finem, quia, ut dicit Beda, et habetur etiam secundo
Lib. physicorum homo est omnium finis. Determinat vero de conditione
hominis, et quantum ad fieri, et secundo quantum ad factum esse,
ibi, et factum est. Tertio, quantum ad ordinationem in suum
optimum, ibi, vidit Deus cuncta quae fecerat. Quarto, quantum ad
suam consummationem, ibi, et factum est vespere et mane et cetera.
Dicit igitur, faciamus. In quo per numerum pluralem aperte explicat
ipsam Trinitatem: quia ante hoc nullus dogma de Trinitate intelligere
potuit: unde et Glossa ait: dum enim, qui doceretur, non erat,
occulta fuit praedicatio veritatis. Si autem quaeritur, cujus fuit
illa locutio, et ad quid, et ad quos fuit directa? Respondetur,
quod non fuit ad Angelos, quicquid dicant Judaei; quia Dei et
Angelorum non est imago una, nisi secundum analogiam. Deus autem non
loquitur nisi ad habentem suam similitudinem. Unde puto dicendum,
quod est loquutio vel verbum totius Trinitatis sub personarum trium
distinctione loquentis et pluralitate. Nec audeo vel nolo dicere,
quod fuerit locutio patris loquentis ad filium, quia respectu
creaturarum non legi distinctionem actionum. Distinctio autem est
inter loquentem et audientem, et inter loquutionem in quantum est in
loquente, et in quantum recipitur in audiente. Propter hoc autem
exprimitur hic distinctio Trinitatis, et ejus similitudo vel imago,
quia homo configurationem habet ad filium propter rationem et
intelligentiam, quia filius est ars patris. Et hoc notatur in ratione
imaginis. Nam sic intelligentia est expressa similitudo memoriae,
sicut filius est expressa similitudo patris. Configuratur etiam
patri; quod notatur in hoc, quod dicit, et praesit piscibus maris.
Nam in praesidentia designatur potentia, et potentia appropriatur
patri. Configuratur etiam spiritui sancto, cui appropriatur bonitas;
quod ostendit, cum dicit, et vidit cuncta quae fecerat, et erant
valde bona. Dicit igitur, faciamus hominem ad imaginem et
similitudinem nostram. Habent ista duo distinctionem: nam imago
attenditur secundum potentiam cognoscendi, similitudo quantum ad
potentiam diligendi, secundum auctorem libri de spiritu et anima. Vel
imago dicitur, quantum ad naturalia, et dispositionem partium
naturalium; sicut videmus, quod imago habet consimilem dispositionem
in partibus quantitatis cum re imaginata. Similitudo autem attenditur
quantum ad gratuita, sicut dicit Magister in historia. Et subdit
postea dispositionem suae praelationis vel sublimationis, cum dicitur,
et praesit piscibus maris: ubi tangitur ejus presidentia respectu
aquatilium et volatilium, et respectu terrestris duplicis, scilicet
gressibilis et reptilis, quae omnia patent in litera: et respectu
creaturae omnis corporalis universaeque terrae. Quod alicui videbitur
contrarium esse veritati et sensui. Nam videmus multa sibi resistere
et contrariari etiam pro illo statu innocentiae; nam tunc corpora
caelestia non fuissent illi subjecta, nec sol, nec stellae, neque
etiam hic mineralia. Ad hoc dicitur, quod pro illo statu habuit
duplicem praesidentiam super omnem creaturam irrationalem: primo
scilicet praesidentiam naturalis dignitatis; secundo praesidentiam
finis bonitatis; quia sicut omnibus fuit natura superior, sic ad ejus
servitium et utilitatem omnia sunt producta, et propter ipsum.
Respectu autem naturalium, vel rerum, quae possunt nutus humanos
aliqualiter recipere, habuit tertiam praesidentiam imperii: quandiu
enim expediret, ejus nutibus obtemperassent. Si autem quaeritur, an
tunc esset aliqua impressio in animalibus, quae non modo non, propter
quam nutui hominis paruissent, an forte sic se habent modo, etiam quod
si homo non esset infectus, adhuc sibi obtemperassent? Incertum est,
quid horum duorum sit verius: verisimile est tamen, quod ex utraque
parte modo sit defectus. Et quod tunc ex parte virtutis hominis,
scilicet justitiae originalis, et ex parte dispositionis animalium
obedientia illa caussaretur, quorum utrumque nunc deest. In quibusdam
tamen, Deo sic ordinante, dispositio ista remansit propter hominum
maximam necessitatem, sicut in pecoribus et jumentis. Pisces dicuntur
a pascendo, quia ex illis pascimur, vel quia unus alterius est cibus.
Dicit autem Papias, quod piscibus nomina sunt instituta post
animalia; unde vocantur aut ex similitudine animalium terrestrium, ut
vituli, aut ex colore, aut ex moribus ut canes, quia mordent. Alia
vero nomina sunt prius exposita, ut volatile, etc. sequitur. Et
creavit Deus et cetera. Ubi post dispositionem factionis tangit ipsam
factionem hominis, et tangit ipsius esse, secundum quod fuit in
fieri, et secundum factum esse, et secundum sexuum distinctionem:
unde dicit per ordinem, creavit, id est, de materia produxit.
Accipitur enim hic creatio pro factione, et non pro productione ex
nihilo. Quamvis autem productio hominis fuerit de materia, dicitur
creatio, quia fuit factus subito homo: unde et si fuerit factus
propter subjectum, quod ibi fuit materia: tamen dicitur creatus
propter istam causam. Sicut etiam Scriptura vocat eum hominem ab humo
vel limo, de quo fuit factus cum aliis animalibus communiter: et
denominatur sic a viliori ut ex suo nomine discat homo subjici et
humiliari Deo, quando cognoverit se esse de materia ista vili, et non
possit eum latere, quando nomen ejus ad materiam tam vilem tantam habet
vicinitatem. Et ne forte aestimari posset, quod ipsum fecisset
quantum ad corpus solum, et quod non esset in eo aliquid nisi corporale
et eductum de materia corporali, addit, ad imaginem et similitudinem
nostram. Quia secundum quod dictum est, imago attenditur in homine
secundum animam. At vero ne etiam ab aliquibus putaretur, quod Deus
solum produxit hominem secundum animam, eo quod toties ponitur imago et
similitudo, quae sequitur animam, sicut etiam dixerunt Manichaei,
quod corporalia essent a Deo malo; subdit, masculum et feminam
creavit eos. Distinctio enim sexuum ad corpus pertinet, et ex illo
pendet. Provide Manichaeorum error ex hoc manifeste eliditur. Hic
autem moveri potest quaestio de muliere: an sexto die sit formata, an
post septimum diem? Nam Scriptura, postquam recitavit opera sex
dierum, et post septimam diem quietis enarrat formationem illius. Sed
per istam literam potest videre alicui solutum, quia dicitur hic, quod
fecit masculum et feminam, et sic uterque videtur factus fuisse die
sexta. Sed contrarium videtur dicere Scriptura in alio loco.
Ideoque aliqui dixerunt quod ambo sexta die fuerunt facti secundum
rationem causalem vel seminalem, postea autem fuerunt facti secundum
existentiam actualem. Quod credo non esse verum: sed secundum quod
hic recitat Scriptura, credo prius, scilicet sexta die, fuisse
factum hominem in genere masculino, et postmodum ex eo formatam
mulierem, ut ex hoc monstretur, quod homo sit generis humani
principium, et quod respectu mulieris debet habere principatum. Et ut
notaretur, mulierem ad speciem humanam, quasi quid annexum, ad
generationis scilicet officium, esse. Sequitur, benedixitque illis.
Ubi agitur de conservatione hominis secundum naturam speciei, et primo
potentia multiplicativa tribuitur. Secundo terminus illius potentiae
exprimitur, ibi, crescite et multiplicamini. Tertio dignitas
multiplicandorum subjungitur, ibi, et subjicite eam. Ait ergo:
benedixitque illis. Bonum est sui ipsius diffusivum. Unde per verbum
benedictionis ostenditur collatio gratuitae virtutis, quae est radix
diffusionis. Crescite et multiplicamini; et replete terram, et
subjicite eam. In hoc nota secundum Glossam, quod nullo modo sunt
damnandae nuptiae, quas ad propagationem suprema benedictio instituit,
etsi virginitas praeferatur, secundum quod probat Augustinus in libro
de virginitate. Videtur autem, quod matrimonium hic fuerit
institutum: aliis autem videtur, quod sit institutum infra 2, cum
dicitur: hoc nunc os ex ossibus meis, et caro de carne mea; propter
hanc relinquet homo patrem et matrem. Sed haec contrarietas potest
solvi per distinctionem. Nam in matrimonio requiritur ad actum
conjugalem habilitas, quae fundatur in distinctione sexuum, et
aptitudine ad multiplicationem secundum vim et potentiam diffusivam: et
hoc secundum statum etiam innocentiae generaliter et universaliter, et
secundum statum naturae communiter consideratae. Vel etiam fundatur in
aptitudine ad concupiscentiae repressionem; et hoc secundum statum
naturae lapsae singulariter, in quo matrimonium est in officium
communiter, sicut in statu naturae integrae, et specialiter in
remedium concupiscentiae. Et quantum ad ista fuit matrimonium
institutum in illo loco quando vis generativa fuit homini data.
Requiritur etiam in matrimonio consensus animorum; et quantum ad hoc
fuit institutum cap. 2 in loco citato. Non tantum autem dedit ei
dominus fecunditatem, sed et dignitatem et praesidentiam: unde dicit,
et subjicite eam, idest terram, et dominamini piscibus maris.
Quaeritur, cur horum accepit homo dominium, cum haec non essent in
alimentum, nec in juvamentum? Respondet Beda quod Deus praesciebat
eum lapsurum; ideo dedit ei unde posset se secundum statum infirmitatis
tueri; animalia scilicet in alimentum, indumentum, et laboris
juvamentum. Secundo potest dici, quod etiam pro illo statu fuerunt
facta, et ad illum ordinat; ad decorem, scilicet, et ornatum
habitationis humanae, et ad multiformem ostensionem divinae potentiae
et sapientiae, et ad monstrandum in effectu multiformem ambitum generis
et specierum entis. Item ut ex hoc reluceret hominis nobilitas et
dominativa potestas, et ejus sagacitas in gubernatione rerum. Propter
hoc autem facta sunt sub tanta varietate, ut ex hoc admirabilis
appareret divinae sapientiae pulchritudo, quae sub tanto ordine
teneret, non tantum convenientia secundum mores, sed etiam contraria.
Sicut videmus, quod quaedam habent mititatem, quaedam ferocitatem,
et sic de aliis: et tamen omnia sequuntur incommutabilem ordinem.
Sequitur: dixitque Deus, ecce dedi vobis et cetera. Agitur de
conservatione individui. Primo enim contulit potentiam generativam ad
multiplicandum speciem, et postmodum dat materiam et potentiam ad
conservandum individuum: et patet ordo, quia illud prius est divinius
et communius. Quamvis enim quaelibet substantia singularis super
seipsam moveatur, reciproce, et quasi naturaliter alia diligit, in
quantum ad seipsam et ad bonum suum reducit; sicut dicit philosophus 9
Ethicorum, quod amicabilia, quae sunt ad alterum, sunt ex
amicabilibus quae sunt ad se. Cujus etiam exemplum est in ordine
potentiarum; quia natura plus defert potentiae nutritivae, quae est ad
conservationem individui, quam generativae, quae est ad conservationem
speciei. Nam communiter non mittit ad generativam nisi superfluum
alimenti, secundum philosophum in libro 16 de animalibus: tamen
causa generationis, quae est naturae vis generativa, magis intendit
bonum commune, quam bonum cujuslibet praecise. Sicut etiam rector
civitatis, ut salvet rempublicam occidit malefactorem. Ideo dico,
augetur de conservatione individui, quae erat futura in hominibus et
animalibus per modum nutrimenti. Quamvis enim homines possent non
mori, tamen non habebant necessitatem ad non moriendum. Immortalitas
enim illa fundabatur super hoc quod cibum proportionate ac sobrie
sumerent, et a Demonum adversitate per industriam suam et Angelorum
adjutorium se defenderent, et omne illud, quod posset eos gravare,
vitarent. Quia igitur indigebant cibo, ait: ecce dedi vobis omnem
herbam, etc. cunctisque animantibus. Manifestum ex hoc, ut quod
animalia cuncta communiter viverent cum homine de herbis, granis et
terrae nascentibus. Ratio autem, quare Deus voluit, ut homo et
animalia cibos haberent communes, fuit, quia voluit ei dare occasionem
suae humiliationis, ne nimis superbiret ex consideratione suae
praelationis et dignitatis. Sequitur, et factum est ita, ubi post
divinum imperium sequitur necessario, ut res imperata procedat in
actum. Nam imperium suum est practicum et operis effectivum, et sine
transitu ad materiam agit rem exterius. Non enim agit ut nos, sed
tantum dicit et fit quod dicitur, et vidit Deus cuncta quae fecerat,
et erant valde bona, ubi describitur conditio hominis quantum ad suum
optimum et finem. Et signanter post productionem naturae rationalis
humanae, additur, valde bona. In aliis autem praecedentibus
dicebatur, vidit Deus, quod esset bonum. Nam ex conditione naturae
hominis dependet sub Deo quasi bonitas omnis naturae corporalis, cum
finis sit quodammodo omnium, et ex fine habent ea quae sunt ad finem
necessitatem, bonitatem et ordinem: unde ex comparatione ad hominem ad
quem ordinantur, etsi res quaelibet sit bona in se, tamen per
respectum ad finem omnes sunt valde bonae. Si autem illud signum
(cuncta) accipiatur collective, tunc nullum dubium est, quin omnia
sint valde bona, et perfecta. Ideo sequitur consummatio, factum est
vespere et mane dies sextus. Secundum aliquos ideo in sexto die factae
sunt res adeo perfectae, quia ille est numerus perfectus. Constat
enim ex omnibus partibus suis aliquoties simul sumptis. Partes autem
aliquotae sunt, quae aliquotiens sumptae totum suum reddunt; sicut in
senario unitas, binarius et ternarius. Ista enim simul sumpta faciunt
sex. Sed ego neque isti neque alteri numero tantam praerogativam
dandam puto, ut dicatur Deum fecisse res sub tali numero propter
conditionem seu perfectionem numeri. Ideo magis putarem dicendum,
quod Deus fecit res sex diebus, propter perfectionem sex rerum, in
quem quae sufficiunt ad pulchritudinem et debitum ordinem universi.
Quod vero inquiunt sancti, quod est attendenda ratio numeri in rebus
factis: intelligendum est secundum sensum mysticum, qui potest trahi
quovis modo de littera, dum tamen possit probari per alium literalem
sensum.
|
|
