|
Differentia, ut hic sumitur, dupliciter describitur. Primo sic.
Differentia est quae praedicatur de pluribus differentibus specie in eo
quod quale. Secundo sic. Differentia est qua species abundat a
genere. Ad videndum autem primam descriptionem sciendum est, quod,
ut supra dictum est, in aliquibus formis potest esse latitudo in eadem
forma secundum gradus formales, quorum unus secundum se est nobilior et
perfectior alio: et ab hac forma sumitur genus. Ubi nota, quod in
entibus sunt diversi gradus essendi, sive sint gradus substantiales,
sive accidentales: qui gradus licet in aliquibus entibus sint
dispersi, tamen aliquando invenitur aliquod unum plures gradus
perfectionis substantiales vel accidentales comprehendens. Verbi
gratia, vegetabile, sensibile, rationale, sunt gradus entium
substantiales: planta enim substantialiter est vegetabilis: canis vero
substantialiter est sensibilis: et homo substantialiter est
rationalis; et isti gradus dispersi in multis, aliquando inveniuntur
in uno solo, puta in homine: homo namque per suam formam substantialem
quae est in una, habet omnes istas tres perfectiones: nam est
vegetabilis, et est sensibilis, et est rationabilis: unde Socrates
per unam suam essentiam conformatur plantae et cani et Platoni, ut
supra dictum est. Haec autem conformitas quae est Socratis ad
plantam, potest esse una duorum: sicut enim similitudo duorum nigrorum
est una amborum, quia unius ut subjecti, et alterius ut termini; sic
talis conformitas est Socratis ut subjecti, et illius plantae ut
termini. Nec propter hoc dico quod talis conformitas sit relatio
secundum esse; sed est relatio secundum dici, ut fundamentum
relationis secundum esse. Talis autem conformitas quae realiter una
est, ut dictum est, movet intellectum nostrum ad unum conceptum, puta
vivum, a quo conceptu sumitur genus, vel aliquando species, ut ex
supradictis haberi potest. Unde talis conformitas se habet ad genus ut
fundamentum remotum. Conceptus vero vivi ad quem talis conformitas
movet intellectum, se habet ad genus ut fundamentum propinquum: et sic
licet unitas generis sit unitas rationis, tamen aliquo modo habet
fundari in uno secundum rem. Difformitas vero quae est inter Socratem
et plantam, est, quia Socrates sentit, non autem planta: a qua
difformitate sumitur differentia, quae dividit vivum quod commune est
homini et plantae. Unde per hanc differentiam ostenditur, quod vivum
invenitur in habente aliquam aliam perfectionem, quae non est in
planta. Et quia in tali perfectione, puta sensibili, convenit
Socrates cum cane; similiter inter eos est una conformitas movens ad
unum conceptum; a quo, si sumatur in concreto substantive, ita quod
tale concretum de suo significato dicat explicite et vivum et
sensibile, sumitur aliud genus, scilicet animal. Si vero sumatur in
concreto adjective, ita quod de suo significato dicat solam illam
perfectionem explicite, scilicet sensibile, sumitur differentia, puta
in quantum dicatur sensibile: et sic de aliis usque ad ultimam
differentiam specificam, infra quam non est perfectio formalis. Cum
ergo de tot possit dici sensibile de quot dicitur animal: sed animal
quod est genus, praedicatur de pluribus differentibus specie:
similiter et sensibile quod est differentia, praedicatur de pluribus
differentibus specie. Notandum quod forma substantialis habet duplex
esse. Unum est objective in intellectu; et secundum hoc esse
intellectus attribuit sibi nomen abstractum: considerat enim eam
intellectus non considerando materiam in qua est; et propterea dat sibi
nomen abstractum, ut humanitas. Aliud esse habet in materia: ad quam
habet duplicem habitudinem. Una est, quia inhaeret ei tamquam salvata
in ipsa; et sic aliquo modo habet modum accidentis: et sic dat ei
intellectus nomen concretum adjectivum, quale est nomen accidentis, ut
humanum. Secunda comparatio quam habet ad materiam, ut complens et
perficiens ipsam; et sic non habet modum accidentis, sed modum
substantiae: et sic dat ei intellectus nomen concretum substantivum,
ut homo. Notandum, quod animal differt a sensibili: quia animal
dicitur ab anima sensibili; sensibile autem dicitur a sensibilitate.
Et quia anima ad sensibilitatem se habet, sicut potentia ad actum;
ideo differentia magis est actualis quam id cujus est differentia,
licet tantum ambiant ambo. Dicitur autem differentia praedicari in
quale, idest adjective: hujus ratio est. Ut enim dictum est,
differentia divisiva alicujus generis sumitur a perfectione quam non
habent omnia quae sunt sub genere: quae perfectio comparata ad illud
unde sumitur genus, se habet ut quoddam perfectum, et per consequens
ut formale. Et quia adjectiva communiter a formis sumuntur, quae
formae habent adjacere; ideo ad designandum quod differentia sumitur a
solo formali, et illud solum dicit explicite, perfecta est differentia
per modum adjectivum in sui praedicatione. Ad videndum autem secundam
definitionem differentiae, sciendum quod impossibile est partem de toto
praedicari; sed quidquid de alio vere praedicatur, oportet quod dicat
totum. Cum autem de Socrate praedicetur homo et animal et rationale,
oportet quod homo dicat totum formale quod est in Petro: et dico
formale, loquendo de forma quae sequitur totum compositum. Similiter
oportet quod animal dicat totum formale, et similiter rationale dicat
totum formale: sed diversimode: nam rationale dicit totum illud quod
dicit homo, non tamen explicite, sed implicite: rationale enim dicit
habens rationem. Unde de suo principali significato dicit solum
rationem. Sed quia dicit habens rationem in hoc quod dicit habens
intelligitur implicite homo quicumque sit ille: et sic dicit totum quod
dicit homo; aliquid tamen explicite, et aliquid implicite. Similiter
etiam animal dicit totum quod dicit homo, non tamen explicite; dicit
enim animal habens vitam et sensum; unde de suo principali significato
solum dicit vitam et sensum: sed in hoc quod dicit habens implicite
intelligitur homo. Homo vero dicit explicite totum formale quod est in
Socrate: nam dicit habens humanitatem: quae humanitas dicit explicite
motum et sensum, quod dicit animal, et rationem quam dicit rationale.
Unde homo de suo principali significato dicit animal rationale:
comparando enim significata istorum explicite: cum genus et
differentia, ut dictum est, non significent quodlibet eorum nisi
partem, species vero explicite significet illud quod significat.
Utrumque ergo significatum explicitum speciei excedit significatum
explicitum generis in significato explicito differentiae. Similiter
etiam excedit significatum differentiae in significato generis. Bene
ergo dicitur in praedicta descriptione, quod differentia est qua
species abundat a genere: quia species abundat, idest excedit in suo
significato etiam illud quod explicite significat differentia. Et sic
patet quid est differentia secundum sui rationem.
|
|
