|
Et videtur quod non libere, sed ex necessitate eligat.
1. Dicitur enim Ierem. X, 23: non est hominis via eius, nec
viri est ut ambulet et dirigat gressus suos. Sed illud respectu cuius
homo habet libertatem, eius est, quasi in ipsius dominio constitutum.
Ergo videtur quod homo suarum viarum et suorum actuum liberam
electionem non habeat.
2. Sed dicendum, quod hoc refertur ad executionem electionum, quae
interdum non sunt in hominis potestate.- Sed contra, est quod
apostolus dicit Rom. IX, 10: non est volentis, scilicet velle,
neque currentis, scilicet currere; sed miserentis Dei. Sed sicut
currere pertinet ad exteriorem executionem actuum, ita velle ad
interiorem electionem. Ergo etiam interiores electiones non sunt in
hominis potestate, sed sunt homini ex Deo.
3. Sed dicendum, quod homo ad eligendum movetur quodam interiori
instinctu, scilicet ab ipso Deo, et immobiliter; non tamen hoc
repugnat libertati.- Sed contra est, quod cum omne animal moveat
seipsum per appetitum, alia tamen animalia ab homine non habent liberam
electionem quia eorum appetitus a quodam exteriori movente movetur,
scilicet ex virtute corporis caelestis, vel ex actione alicuius
alterius corporis. Si ergo voluntas hominis immobiliter movetur a
Deo, sequitur quod homo non habeat liberam electionem suorum actuum.
4. Praeterea, violentum est cuius principium est extra, nil
conferente vim passo. Si ergo voluntarie electionis principium sit ab
extra, scilicet Deus, videtur quod voluntas per violentiam et ex
necessitate moveatur. Non ergo habet liberam electionem suorum
actuum.
5. Praeterea, impossibile est voluntatem hominis discordare a
voluntate Dei: quia, sicut Augustinus dicit in Enchir., aut homo
facit quod vult Deus, aut Deus de eo suam voluntatem implet. Sed
voluntas Dei est immutabilis. Ergo et voluntas hominis. Omnes ergo
humanae electiones ex immobili electione procedunt.
6. Praeterea, nullius potentiae actus potest esse nisi in suum
obiectum; sicut visus actio non potest esse nisi circa visibile. Sed
obiectum voluntatis est bonum. Ergo voluntas non potest velle nisi
bonum. Ex necessitate ergo vult bonum, et non habet liberam
electionem boni vel mali.
7. Praeterea, omnis potentia ad quam comparatur suum obiectum ut
movens ad mobile, est potentia passiva; et suum operari est pati;
sicut sensibile movet sensum; unde sensus est potentia passiva, et
sentire est quoddam pati. Sed obiectum voluntatis comparatur ad
voluntatem ut movens ad mobile: dicit enim philosophus III de
anima, et XI Metaph., quod appetibile est movens non motum;
appetitus autem est movens motum. Ergo voluntas est potentia passiva,
et velle est pati. Sed omnis potentia passiva ex necessitate movetur a
suo activo, si sit sufficiens. Ergo videtur quod voluntas de
necessitate moveatur ab appetibili. Non ergo est liberum homini velle
vel non velle.
8. Sed dicendum, quod voluntas habet necessitatem respectu finis
ultimi, quia omnis homo ex necessitate vult esse beatus; non autem
respectu eorum quae sunt ad finem.- Sed contra, sicut finis est
obiectum voluntatis, ita et quod est ad finem: quia utrumque habet
rationem boni. Si ergo voluntas ex necessitate movetur in finem,
videtur etiam quod ex necessitate moveatur in id quod est ad finem.
9. Praeterea, ubi est idem motivum et idem mobile, est et idem
modus movendi. Sed cum aliquis vult finem et ea quae sunt ad finem,
idem est quod movetur scilicet voluntas, et idem est movens: quia ea
quae sunt ad finem non vult aliquis, nisi in quantum vult finem. Ergo
est idem modus movendi; ut scilicet sicut aliquis ex necessitate vult
finem ultimum, ita ex necessitate vult ea quae sunt ad finem.
10. Praeterea, sicut intellectus est potentia separata a materia,
ita et voluntas. Sed intellectus ex necessitate movetur a suo
obiecto: cogitur enim homo ex necessitate assentire alicui veritati per
violentiam rationis. Ergo eadem ratione et voluntas necessario movetur
a suo obiecto.
11. Praeterea, dispositio primi moventis relinquitur in omnibus
sequentibus: quia omnia secunda moventia movent in quantum sunt mota a
primo movente. Sed in ordine motuum voluntariorum, primum movens est
appetibile apprehensum. Cum ergo apprehensio appetibilis necessitatem
patiatur, si per demonstrationem probetur aliquid esse bonum, videtur
quod necessitas derivetur ad omnes motus sequentes, et ita voluntas non
libere, sed ex necessitate movetur ad volendum.
12. Praeterea, res magis est motiva quam intentio. Sed secundum
philosophum in VI Metaph., bonum est in rebus, verum autem in
mente; et sic bonum est res, verum autem intentio. Ergo magis habet
rationem motivi bonum quam verum. Sed verum ex necessitate movet
intellectum, ut dictum est. Ergo bonum ex necessitate movet
voluntatem.
13. Praeterea, dilectio, quae pertinet ad voluntatem, est
vehementior motus quam cognitio, quae pertinet ad intellectum: quia
cognitio assimilat, sed dilectio transformat, ut habetur per
Dionysium IV cap. de Divin. Nomin. Ergo voluntas est magis
mobilis quam intellectus. Si ergo intellectus ex necessitate movetur,
videtur quod multo magis voluntas.
14. Sed diceretur, quod actio intellectus est secundum motum ad
animam; actus autem voluntatis est secundum motum ab anima; et sic
intellectus habet magis rationem passivi, voluntas autem magis rationem
activi, unde non necessitate patitur a suo obiecto.- Sed contra,
assentire pertinet ad intellectum, sicut consentire ad voluntatem.
Sed assentire significat motum in rem cui assentitur, sicut et
consentire in rem cui consentitur. Ergo non magis est motus voluntatis
ab anima quam motus intellectus.
15. Praeterea, si voluntas respectu ad aliqua volita non ex
necessitate moveatur, necesse est dicere, quod se habeat ad opposita:
quia quod non necesse est esse, possibile est non esse. Sed omne quod
est in potentia ad opposita, non reducitur in actum alicuius eorum nisi
per aliquod ens actu, quod facit illud quod erat in potentia esse in
actu. Quod autem facit aliquid esse actu, dicimus esse causam eius.
Oportebit ergo, si voluntas aliquid determinate vult, quod sit aliqua
causa quae faciat ipsam hoc velle. Causa autem posita, necesse est
effectum poni, ut Avicenna, probat, quia si causa posita, adhuc est
possibile effectum non esse, indigebit adhuc alio reducente de potentia
in actum; et sic primum non erat sufficiens causa. Ergo voluntas ex
necessitate movetur ad aliquid volendum.
16. Praeterea, nulla virtus se habens ad contraria est activa;
quia omnis virtus activa potest agere id cuius est activa. Possibili
autem posito non sequitur impossibile; sequeretur enim duo opposita
esse simul, quod est impossibile. Sed voluntas est potentia activa.
Ergo non se habet ad opposita, sed de necessitate terminatur ad unum.
17. Praeterea, voluntas aliquando incipit eligere cum prius non
eligeret. Aut ergo quia mutatur a dispositione in qua prius erat, aut
non. Si non, sequitur quod sicut prius non eligebat, ita nec modo:
et sic non eligens eligeret, quod est impossibile. Si autem mutatur
eius dispositio, necesse est quod ab aliquo sit mutata; quia omne quod
movetur, ab alio movetur. Movens autem imponit necessitatem mobili,
alias non sufficienter moveret ipsum. Ergo voluntas ex necessitate
movetur.
18. Sed dicendum, quod rationes istae concludunt de potentia
materiali, quae est in materia, non autem de potentia immateriali quae
est voluntas.- Sed contra, principium totius humanae cognitionis est
sensus. Nihil ergo potest cognosci ab homine nisi secundum quod cadit
sub sensum, vel ipsum vel effectus eius. Sed ipsa virtus se habens ad
opposita, non cadit sub sensum: in effectibus enim eius qui sub sensum
cadunt, non inveniuntur duo actus contrarii simul existere; sed semper
videmus quod determinate unum procedit in actum: ergo non possumus
iudicare esse in homine aliquam activam potentiam ad opposita se
habentem.
19. Praeterea, cum potentia dicatur ad actum, sicut se habet actus
ad actum, ita se habet potentia ad potentiam. Sed duo actus oppositi
non possunt esse simul. Ergo nec potest esse una potentia ad duo
opposita.
20. Praeterea, secundum Augustinum in I de Trinit., nihil est
sibi ipsi causa ut sit. Ergo pari ratione nihil est sibi ipsi causa ut
moveatur. Voluntas ergo non movet seipsam; sed necesse est quod ab
aliquo moveatur: quia incipit agere post, cum prius non ageret; et
omne tale aliquo modo movetur; unde et de Deo dicimus quod non incipit
velle postquam noluerat, propter eius immobilitatem. Ergo necesse est
quod voluntas ab alio moveatur. Sed quod ab alio movetur,
necessitatem ab alio patitur. Ergo voluntas necessario vult et non
libere.
21. Praeterea, omne multiforme reducitur ad aliquod uniforme. Sed
motus humani sunt varii et multiformes. Ergo reducuntur in motum caeli
qui uniformis est, sicut in causam. Sed quod causatur ex motu caeli,
ex necessitate provenit: quia causa naturalis ex necessitate producit
effectum suum nisi sit aliquid impediens. Motum autem caelestis
corporis non potest aliquid impedire quin consequatur suum effectum:
quia oporteret quod et actus illius impedientis reduceretur in aliquod
principium caeleste sicut in causam. Ergo videtur quod motus humani ex
necessitate proveniant, et non ex libera electione.
22. Praeterea, qui facit quod non vult, non habet liberam
electionem. Sed homo facit quod non vult, Rom. VII, 15: quod
odi malum illud facio. Ergo homo non habet liberam electionem suorum
actuum.
23. Praeterea, Augustinus dicit in Enchir., quod homo male
utens libero arbitrio se perdidit, et ipsum. Sed libere eligere non
est nisi habentis liberum arbitrium. Ergo homo non habet liberam
electionem.
24. Praeterea, Augustinus dicit in VIII Confess., quod dum
consuetudini non resistitur, fit necessitas. Ergo videtur quod saltem
in his qui sunt assueti aliquid facere, voluntas ex necessitate
moveatur.
1. Sed contra. Est quod dicit Eccli. XV, 14: Deus ab
initio constituit hominem, et reliquit eum in manu consilii sui. Hoc
autem non esset, nisi haberet liberam electionem, quae est appetitus
praeconsiliati, ut dicitur in III Ethic. Ergo homo habet liberam
electionem suorum actuum.
2. Praeterea, potentiae rationales sunt ad opposita, secundum
philosophum, sed voluntas est potentia rationalis: est enim in
ratione, ut dicitur in III de anima. Ergo voluntas se habet ad
opposita et non ex necessitate movetur ad unum.
3. Praeterea, secundum philosophum in III Ethic., homo est
dominus sui actus, et in ipso est agere et non agere. Sed hoc non
esset, si non haberet liberam electionem suorum actuum.
Respondeo. Dicendum quod quidam posuerunt, quod voluntas hominis ex
necessitate movetur ad aliquid eligendum; nec tamen ponebant quod
voluntas cogeretur. Non enim omne necessarium est violentum; sed
solum id cuius principium est extra; unde et motus naturales
inveniuntur aliqui necessarii, non tamen violenti: violentum enim
repugnat naturali sicut et voluntario, quia utriusque principium est
intra, violenti autem principium est extra. Haec autem opinio est
haeretica: tollit enim rationem meriti et demeriti in humanis actibus.
Non enim videtur esse meritorium vel demeritorium quod aliquis sic ex
necessitate agit quod vitare non possit. Est etiam annumeranda inter
extraneas philosophiae opiniones: quia non solum contrariatur fidei,
sed subvertit omnia principia philosophiae moralis. Si enim non sit
liberum aliquid in nobis, sed ex necessitate movemur ad volendum,
tollitur deliberatio, exhortatio, praeceptum et punitio, et laus et
vituperium, circa quae moralis philosophia consistit. Huiusmodi autem
opiniones quae destruunt principia alicuius partis philosophiae,
dicuntur positiones extraneae, sicut nihil moveri, quod destruit
principia scientiae naturalis. Ad huiusmodi autem positiones ponendas
inducti sunt aliqui homines partim quidem propter proterviam, partim
propter aliquas rationes sophisticas, quas solvere non potuerunt, ut
dicitur in IV Metaph. Ad evidentiam ergo veritatis circa hanc
quaestionem primo considerandum est, quod sicut in aliis rebus est
aliquod principium propriorum actuum, ita etiam in hominibus. Hoc
autem activum sive motivum principium in hominibus proprie est
intellectus et voluntas, ut dicitur in III de anima. Quod quidem
principium partim convenit cum principio activo in rebus naturalibus,
partim ab eo differt. Convenit quidem, quia sicut in rebus
naturalibus invenitur forma, quae est principium actionis, et
inclinatio consequens formam, quae dicitur appetitus naturalis, ex
quibus sequitur actio; ita in homine invenitur forma intellectiva, et
inclinatio voluntatis consequens formam apprehensam, ex quibus sequitur
exterior actio: sed in hoc est differentia, quia forma rei naturalis
est forma individuata per materiam; unde et inclinatio ipsam consequens
est determinata ad unum, sed forma intellecta est universalis sub qua
multa possunt comprehendi; unde cum actus sint in singularibus, in
quibus nullum est quod adaequet potentiam universalis, remanet
inclinatio voluntatis indeterminate se habens ad multa: sicut si
artifex concipiat formam domus in universali sub qua comprehenduntur
diversae figurae domus, potest voluntas eius inclinari ad hoc quod
faciat domum quadratam vel rotundam, vel alterius figurae. Principium
autem activum in brutis animalibus medio modo se habet inter utrumque.
Nam forma apprehensa per sensum est individualis, sicut et forma rei
naturalis; et ideo ex ea sequitur inclinatio ad unum actum sicut in
rebus naturalibus, sed tamen non semper eadem forma recipitur in sensu
sicut est in rebus naturalibus, quia ignis est semper calidus, sed
nunc una, nunc alia, puta nunc forma delectabilis, nunc tristis;
unde nunc fugit, nunc prosequitur; in quo convenit cum principio
activo humano. Secundo considerandum est quod potentia aliqua
dupliciter movetur: uno modo ex parte subiecti; alio modo ex parte
obiecti. Ex parte subiecti quidem, sicut visus per immutationem
dispositionis organi movetur ad clarius vel minus clare videndum; ex
parte vero obiecti, sicut visus nunc videt album nunc videt nigrum; et
prima quidem immutatio pertinet ad ipsum exercitium actus, ut scilicet
agatur vel non agatur aut melius vel debilius agatur: secunda vero
immutatio pertinet ad specificationem actus, nam actus specificatur per
obiectum. Est autem considerandum, quod in rebus naturalibus
specificatio quidem actus est ex forma; ipsum autem exercitium est ab
agente, quod causat ipsam motionem. Movens autem agit propter finem.
Unde relinquitur quod primum principium motionis quantum ad exercitium
actus, sit ex fine. Si autem consideremus obiecta voluntatis et
intellectus, inveniemus quod obiectum intellectus est primum principium
in genere causae formalis, est enim eius obiectum ens et verum; sed
obiectum voluntatis est primum principium in genere causae finalis, nam
eius obiectum est bonum, sub quo comprehenduntur omnes fines, sicut
sub vero comprehenduntur omnes formae apprehensae. Unde et ipsum
bonum, in quantum est quaedam forma apprehensibilis, continetur sub
vero quasi quoddam verum; et ipsum verum, in quantum est finis
intellectualis operationis, continetur sub bono ut quoddam particulare
bonum. Si ergo consideremus motum potentiarum animae ex parte obiecti
specificantis actum, primum principium motionis est ex intellectu: hoc
enim modo bonum intellectum movet etiam ipsam voluntatem. Si autem
consideremus motus potentiarum animae ex parte exercitii actus, sic
principium motionis est ex voluntate. Nam semper potentia ad quam
pertinet finis principalis, movet ad actum potentiam ad quam pertinet
id quod est ad finem; sicut militaris movet frenorum factricem ad
operandum, et hoc modo voluntas movet se ipsam et omnes alias
potentias. Intelligo enim quia volo; et similiter utor omnibus
potentiis et habitibus quia volo; unde et Commentator definit habitum
in III de anima, quod habitus est quo quis utitur cum voluerit.
Sic ergo ad ostendendum quod voluntas non ex necessitate movetur,
oportet considerare motum voluntatis et quantum ad exercitium actus, et
quantum ad determinationem actus, qui est ex obiecto. Quantum ergo ad
exercitium actus, primo quidem manifestum est quod voluntas movetur a
seipsa; sicut enim movet alias potentias, ita et se ipsam movet. Nec
propter hoc sequitur quod voluntas secundum idem sit in potentia et in
actu. Sicut enim homo secundum intellectum in via inventionis movet se
ipsum ad scientiam, in quantum ex uno noto in actu venit in aliquid
ignotum, quod erat solum in potentia notum; ita per hoc quod homo
aliquid vult in actu, movet se ad volendum aliquid aliud in actu;
sicut per hoc quod vult sanitatem, movet se ad volendum sumere
potionem; ex hoc quod vult sanitatem, incipit consiliari de his quae
conferunt ad sanitatem; et tandem determinato consilio vult accipere
potionem. Sic ergo voluntatem accipiendi potionem praecedit
consilium, quod quidem procedit ex voluntate volentis consiliari. Cum
ergo voluntas se consilio moveat, consilium autem est inquisitio
quaedam non demonstrativa, sed ad opposita viam habens, non ex
necessitate voluntas seipsam movet. Sed cum voluntas non semper
voluerit consiliari, necesse est quod ab aliquo moveatur ad hoc quod
velit consiliari; et si quidem a seipsa, necesse est iterum quod motum
voluntatis praecedat consilium, et consilium praecedat actus
voluntatis; et cum hoc in infinitum procedere non possit, necesse est
ponere, quod quantum ad primum motum voluntatis moveatur voluntas
cuiuscumque non semper actu volentis ab aliquo exteriori, cuius
instinctu voluntas velle incipiat. Posuerunt ergo quidam, quod iste
instinctus est a corpore caelesti. Sed hoc esse non potest. Cum enim
voluntas sit in ratione, secundum philosophum in III de anima,
ratio autem intellectus non sit virtus corporea, impossibile est quod
virtus corporis caelestis moveat ipsam voluntatem directe. Ponere
autem quod voluntas hominum moveatur ex impressione caelestis corporis
sicut appetitus brutorum animalium moventur, est secundum opinionem
ponentium non differre intellectum a sensu. Ad hos enim refert
philosophus in Lib. de anima, verbum quorumdam dicentium, quod talis
est voluntas in hominibus qualem inducit pater virorum deorumque, id
est caelum vel sol. Relinquitur ergo, sicut concludit Aristoteles in
cap. de bona fortuna, quod id quod primo movet voluntatem et
intellectum, sit aliquid supra voluntatem et intellectum, scilicet
Deus; qui cum omnia moveat secundum rationem mobilium, ut levia
sursum et gravia deorsum, etiam voluntatem movet secundum eius
conditionem, non ut ex necessitate, sed ut indeterminate se habentem
ad multa. Patet ergo quod si consideretur motus voluntatis ex parte
exercitii actus, non movetur ex necessitate. Si autem consideretur
motus voluntatis ex parte obiecti determinantis actum voluntatis ad hoc
vel illud volendum, considerandum est, quod obiectum movens voluntatem
est bonum conveniens apprehensum; unde si aliquod bonum proponatur quod
apprehendatur in ratione boni, non autem in ratione convenientis, non
movebit voluntatem. Cum autem consilia et electiones sint circa
particularia, quorum est actus, requiritur ut id quod apprehenditur ut
bonum et conveniens, apprehendatur ut bonum et conveniens in
particulari, et non in universali tantum. Si ergo apprehendatur
aliquid ut bonum conveniens secundum omnia particularia quae considerari
possunt, ex necessitate movebit voluntatem; et propter hoc homo ex
necessitate appetit beatitudinem, quae, secundum Boetium est status
omnium bonorum congregatione perfectus. Dico autem ex necessitate
quantum ad determinationem actus, quia non potest velle oppositum; non
autem quantum ad exercitium actus, quia potest aliquis non velle tunc
cogitare de beatitudine; quia etiam ipsi actus intellectus et
voluntatis particulares sunt. Si autem sit tale bonum quod non
inveniatur esse bonum secundum omnia particularia quae considerari
possunt, non ex necessitate movebit etiam quantum ad determinationem
actus; poterit enim aliquis velle eius oppositum, etiam de eo
cogitans, quia forte est bonum vel conveniens secundum aliquod aliud
particulare consideratum, sicut quod est bonum sanitati, non est bonum
delectationi, et sic de aliis. Et quod voluntas feratur in id quod
sibi offertur magis secundum hanc particularem conditionem quam secundum
aliam, potest contingere tripliciter. Uno quidem modo in quantum una
praeponderat, et tunc movetur voluntas secundum rationem; puta, cum
homo praeeligit id quod est utile sanitati, eo quod est utile
voluntati. Alio vero modo in quantum cogitat de una particulari
circumstantia et non de alia; et hoc contingit plerumque per aliquam
occasionem exhibitam vel ab interiori vel ab exteriori, ut ei talis
cogitatio occurrat. Tertio vero modo contingit ex dispositione
hominis; quia, secundum philosophum, qualis unusquisque est, talis
finis videtur ei. Unde aliter movetur ad aliquid voluntas irati et
voluntas quieti, quia non idem est conveniens utrique; sicut etiam
aliter acceptatur cibus a sano et aegro. Si ergo dispositio, per quam
alicui videtur aliquid bonum et conveniens, fuerit naturalis et non
subiacens voluntati, ex necessitate naturali voluntas praeeligit
illud, sicut omnes homines naturaliter desiderant esse, vivere et
intelligere. Si autem sit talis dispositio quae non sit naturalis,
sed subiacens voluntati, puta, cum aliquid disponitur per habitum vel
passionem ad hoc quod sibi videatur aliquid vel bonum vel malum in hoc
particulari, non ex necessitate movetur voluntas; quia poterit hanc
dispositionem removere, ut sibi non videatur aliquid sic, ut scilicet
cum aliquis quietat in se iram, ut non iudicet de aliquo tamquam
iratus. Facilius tamen removetur passio quam habitus. Sic ergo
quantum ad aliqua voluntas ex necessitate movetur ex parte obiecti, non
autem quantum ad omnia; sed ex parte exercitii actus, non ex
necessitate movetur.
Ad primum ergo dicendum, quod actualitas illa dupliciter potest
intelligi. Uno modo ut loquatur propheta quantum ad executionem
electionis: non enim est in potestate hominis ut expleat in effectu
quod mente deliberat. Alio modo potest intelligi quantum ad hoc quod
etiam interior voluntas movetur ab aliquo superiori principio, quod est
Deus; et secundum hoc apostolus dicit, quod non est volentis,
scilicet velle, neque currentis, currere, sicut primi principii, sed
Dei miserentis.
Unde patet solutio ad secundum.
Ad tertium dicendum, quod animalia bruta moventur per instinctum
superioris agentis ad aliquid determinatum secundum modum formae
particularis, cuius conceptionem sequitur appetitus sensitivus. Sed
Deus movet quidem voluntatem immutabiliter propter efficaciam virtutis
moventis, quae deficere non potest; sed propter naturam voluntatis
motae, quae indifferenter se habet ad diversa, non inducitur
necessitas, sed manet libertas; sicut etiam in omnibus providentia
divina infallibiliter operatur; et tamen a causis contingentibus
proveniunt effectus contingenter, in quantum Deus omnia movet
proportionabiliter, unumquodque secundum suum modum.
Ad quartum dicendum, quod voluntas aliquid confert cum a Deo
movetur, ipsa enim est quae operatur, sed mota a Deo; et ideo motus
eius quamvis sit ab extrinseco sicut a primo principio, non tamen est
violentus.
Ad quintum dicendum, quod voluntas hominis quodammodo discordat a Dei
voluntate, in quantum scilicet vult aliquid quod Deus non vult eam
velle, ut cum vult peccare, licet etiam non velit Deus voluntatem hoc
non velle: quia si vellet hoc Deus fieret; omnia enim quaecumque
voluit dominus fecit. Et quamvis hoc modo discordet voluntas hominis,
a Dei voluntate quantum ad motum voluntatis, nunquam tamen potest
discordare quantum ad exitum vel eventum; quia semper voluntas hominis
hunc eventum sortitur, quod Deus de homine suam voluntatem implet.
Sed quantum ad modum volendi, non oportet quod voluntas hominis Dei
voluntati conformetur, quia Deus aeternaliter et infinite vult
unumquodque, non tamen homo; propter quod dicitur Is., LV, 9:
sicut exaltantur caeli a terra, ita sunt exaltatae viae meae a viis
vestris.
Ad sextum dicendum, quod ex hoc quod bonum est obiectum voluntatis,
potest haberi quod voluntas nihil velit nisi sub ratione boni. Sed
quia sub ratione boni multa et diversa continentur, non potest ex hoc
haberi quod ex necessitate voluntas moveatur in hoc vel illud.
Ad septimum dicendum, quod activum non ex necessitate movet nisi
quando superat virtutem passivi. Cum autem voluntas se habeat in
potentia respectu boni universalis, nullum bonum superat virtutem
voluntatis quasi ex necessitate ipsam movens, nisi id quod secundum
omnem considerationem est bonum: et hoc solum est bonum perfectum,
quod est beatitudo, quod voluntas non potest non velle, ita scilicet
quod velit eius oppositum; potest tamen non velle actu, quia potest
avertere cogitationem beatitudinis, in quantum movet intellectum ad
suum actum; et quantum ad hoc nec ipsam beatitudinem ex necessitate
vult; sicut etiam aliquis non ex necessitate calefieret, si posset
calidum a se repellere cum vellet.
Ad octavum dicendum, quod finis est ratio volendi ea quae sunt ad
finem. Unde non similiter se habet voluntas ad utrumque.
Ad nonum dicendum, quod quando ad finem non posset perveniri nisi una
via, tunc eadem ratio esset volendi finem et ea quae sunt ad finem;
sed ita non est in proposito; nam multis viis ad beatitudinem perveniri
potest; et ideo licet homo ex necessitate velit beatitudinem, nihil
tamen eorum quae ad beatitudinem ducunt, ex necessitate vult.
Ad decimum dicendum, quod de intellectu et voluntate quodammodo est
simile, et quodammodo dissimile. Dissimile quidem quantum ad
exercitium actus, nam intellectus movetur a voluntate ad agendum,
voluntas autem non ab alia potentia, sed a seipsa. Sed ex parte
obiecti est utrobique similitudo; sicut enim voluntas movetur ex
necessitate ab obiecto quod est omnifariam bonum, non autem ab obiecto
quod potest accipi secundum aliquam rationem ut malum; ita etiam
intellectus ex necessitate movetur a vero necessario quod non potest
accipi ut falsum, non autem a vero contingenti, quod potest accipi ut
falsum.
Ad undecimum dicendum, quod dispositio primi moventis manet in his
quae ab eo moventur, in quantum moventur ab ipso; sic enim eius
similitudinem recipiunt, non tamen oportet quod totaliter eius
similitudinem sequantur; unde primum principium movens est immobile,
non autem alia.
Ad duodecimum dicendum, quod ex hoc ipso quod verum est intentio
quaedam quasi in mente existens, habet quod sit magis formale quam
bonum, et magis motivum in ratione obiecti; sed bonum est magis
motivum secundum rationem finis, ut dictum est.
Ad decimumtertium dicendum, quod amor dicitur transformare amantem in
amatum, in quantum per amorem movetur amans ad ipsam rem amatam;
cognitio vero assimilat, in quantum similitudo cogniti fit in
cognoscente; quorum primum pertinet ad imitationem quae est ab agente,
quod quaerit finem; secundum vero pertinet ad imitationem, quae est
secundum formam.
Ad decimumquartum dicendum, quod assentire non nominat motum
intellectus ad rem, sed magis ad conceptionem rei, quae habetur in
mente; cui intellectus assentit dum iudicat eam esse veram.
Ad decimumquintum dicendum, quod non omnis causa ex necessitate
inducit effectum, etiam si sit causa sufficiens; eo quod causa potest
impediri, ut quandoque effectum suum non consequatur; sicut causae
naturales, quae non ex necessitate producunt suos effectus, sed ut in
pluribus, quia in paucioribus impediuntur. Sic ergo illa causa quae
facit voluntatem aliquid velle, non oportet quod ex necessitate hoc
faciat: quia potest per ipsam voluntatem impedimentum praestari, vel
removendo talem considerationem quae inducit eum ad volendum, vel
considerando oppositum, scilicet quod hoc quod proponitur ut bonum
secundum aliquid non est bonum.
Ad decimumsextum dicendum, quod philosophus in VI Metaph.,
ostendit per illud medium, non quod aliqua potentia non sit activa ad
contraria se habens: sed quod potentia activa ad contraria se habens
non ex necessitate producit suum effectum. Hoc enim posito manifeste
sequeretur quod contradictoria essent simul. Si autem detur, quod
aliqua potentia activa ad opposita se habeat, non sequitur opposita
esse simul; quia etsi utrumque oppositorum, ad quod potentia se
habet, sit possibile, unum tamen est incompossibile alteri.
Ad decimumseptimum dicendum, quod voluntas quando de novo incipit
eligere, transmutatur a sua priori dispositione quantum ad hoc quod
prius erat eligens in potentia, et postea fit eligens actu; et haec
quidem transmutatio est ab aliquo movente, in quantum ipsa voluntas
movet seipsam ad agendum, et in quantum etiam movetur ab aliquo
exteriori agente, scilicet Deo. Non tamen ex necessitate movetur,
ut dictum est.
Ad decimumoctavum dicendum, quod principium humanae cognitionis est a
sensu; non tamen oportet quod quidquid ab homine cognoscitur, sit
sensui subiectum, vel per effectum sensibilem immediate cognoscatur;
nam et ipse intellectus intelligit seipsum per actum suum, qui non est
sensui subiectus: similiter etiam et interiorem actum voluntatis
intelligit, in quantum per actum intellectus quodammodo movetur
voluntas, et alio modo actus intellectus causatur a voluntate, ut
dictum est, sicut effectus cognoscitur per causam, et causa per
effectum. Dato tamen quod potentia voluntatis ad opposita se habens
non possit cognosci nisi per effectum sensibilem, adhuc ratio non
sequitur. Sicut enim universale, quod est ubique et semper,
cognoscitur a nobis per singularia quae sunt hic et nunc: et materia
prima, quae est in potentia ad diversas formas, cognoscitur a nobis
per successionem formarum, quae tamen non sunt simul in materia: ita
et potentia voluntatis ad opposita se habens cognoscitur a nobis, non
quidem per hoc quod actus oppositi sint simul, sed quia successive sibi
invicem succedunt ab eodem principio.
Ad decimumnonum dicendum, quod ista propositio: sicut se habet actus
ad actum, ita se habet potentia ad potentiam, quodammodo est vera, et
quodammodo est falsa. Si enim accipiatur actus ex aequo correspondens
potentiae ut universale obiectum ipsius, veritatem habet propositio;
sic enim se habet auditus ad visum sicut sonus ad colorem. Si autem
accipiatur id quod continetur sub obiecto universali sicut particularis
actus, sic propositio veritatem non habet; una est enim potentia
visiva, cum tamen album et nigrum non sint idem. Licet ergo simul
insit homini potentia voluntatis ad opposita se habens, tamen opposita
illa ad quae habet voluntas, non sunt simul.
Ad vicesimum dicendum, quod idem secundum idem non movet seipsum; sed
secundum aliud potest seipsum movere; sic enim intellectus, in quantum
intelligit actu principia, reducit seipsum de potentia in actum quantum
ad conclusiones; et voluntas in quantum vult finem, reducit se in
actum quantum ad ea quae sunt ad finem.
Ad vicesimumprimum dicendum, quod motus voluntatis, cum sint
multiformes, reducuntur ad aliquod principium uniforme; quod tamen non
est corpus caeleste, sed Deus, ut dictum est, si accipiatur
principium quod directe voluntatem movet. Si autem loquamur de motu
voluntatis secundum quod movetur ab exteriori sensibili per occasionem,
sic motus voluntatis reducitur in corpus caeleste. Nec tamen ex
necessitate voluntas movetur; non enim est necessarium quod
praesentatis cibis delectabilibus, voluntas appetat ipsos. Nec tamen
verum est quod ea quae directe causantur a corporibus caelestibus, ex
necessitate ab ipsis proveniant; ut enim philosophus dicit in VI
Metaph., si omnis effectus ex aliqua causa procederet, et omnis
causa ex necessitate produceret suum effectum, sequeretur quod omnia
essent necessaria. Sed utrumque istorum est falsum: quia aliquae
causae, etiam cum sint sufficientes, non ex necessitate producunt suos
effectus, quia possunt impediri, sicut patet in omnibus causis
naturalibus. Nec iterum verum est quod omne quod fit, habeat causam
naturalem; ea enim quae fiunt per accidens, non fiunt ab aliqua causa
activa naturali; quia quod est per accidens, non est ens et unum.
Sic ergo occursus impedientis, cum sit per accidens, non reducitur in
corpus caeleste sicut in causam: agit enim corpus caeleste per modum
agentis naturalis.
Ad vicesimumsecundum dicendum, quod ille qui facit quod non vult non
habet liberam actionem, sed potest habere liberam voluntatem.
Ad vicesimumtertium dicendum, quod homo peccans liberum arbitrium
perdidit quantum ad libertatem quae est a culpa et miseria, non autem
quantum ad libertatem quae est a coactione.
Ad vicesimumquartum dicendum quod consuetudo facit necessitatem non
simpliciter, sed in repentinis praecipue; nam ex deliberatione
quantumcumque consuetus potest contra consuetudinem agere.
|
|
