|
Constitues eos principes super omnem terram, memores erunt nominis
tui, domine. Licet dominium omne sive principatus a Deo sit
institutus, ut supra est declaratum in tertio libro, diversus tamen in
ipso traditur modus a philosopho, et per sacram Scripturam. Quia
ergo supra, in praefato iam libro, actum est de monarchia unius, puta
de dominio summi pontificis, regali et imperiali, ac ipsorum naturam
concomitantibus; nunc hic congrue agitur de dominio plurium, quod
communi nomine politicum appellamus, descriptum nobis in praesumptis
verbis dupliciter, et quantum quidem ad modum assumendi, et quantum ad
modum vivendi. Modus autem assumendi in hoc gradu electivus est in
quocumque hominis genere, non per naturae originem, ut de regibus
accidit, quod verbum institutionis importat. Constitues, inquit,
eos principes: sed addit, super omnem terram, in hoc ostendens
generalem regulam in principatu politico: ut generalis sit per viam
electionis, ut statuatur princeps: sed quod sit virtuosus: unde
subdit: memores erunt nominis tui, domine, in consideratione scilicet
divina, suorumque praeceptorum, quae sunt regentibus quaedam recta
ratio agendorum. Propter quod in Prov., dicitur, quod mandatum
domini lucerna est, et lex lux. Maximus etiam Valerius de Caesare
dicit, quod caelesti providentia virtutes per ipsum fovebantur, et
vitia vindicabantur. De hoc autem principatu in praesenti libro est
pertractandum, quem philosophus sic distinguit in tertio Politic. et
supra ostensum est in principio libri: quia si tale regimen gubernatur
per paucos et virtuosos, vocatur aristocratia, ut per duos consules,
vel etiam dictatorem in urbe Romana in principio, expulsis regibus.
Si autem per multos, veluti per consules, dictatorem et tribunos,
sicut in processu temporis in eadem contigit urbe, postea vero
senatores, ut historiae narrant, talem regimen politiam appellant, a
polis quod est pluralitas, sive civitas, quia hoc regimen proprie ad
civitates pertinet, ut in partibus Italiae maxime videmus, et olim
viguit apud Athenas, post mortem Codri, ut Augustinus refert de
Civ. Dei. Tunc enim a regali dominio destiterunt, magistratus
reipublicae assumentes: sicut in urbe. Sed quocumque modo dividitur
contra regnum, sive monarchiam, et ipsorum oppositum contra
oppositum: quia si propositum in proposito, et oppositum in opposito.
Et quoniam utrumque pluralitatem includit, ista duo ad politicum se
extendunt, prout dividitur contra regale seu despoticum, ut
philosophus tangit in primo et tertio Politic. De hoc ergo hic est
agendum. Et primo quidem in quo differt a regali, sive imperiali,
sive monarchico, quod ex supra dictis in primo et tertio libro
aliqualiter videri potest; sed nunc etiam differentia est addenda,
quia legibus astringuntur rectores politici, nec ultra possunt
procedere in prosecutione iustitiae: quod de regibus et aliis monarchis
principibus non convenit, quia in ipsorum pectore sunt leges
reconditae, prout casus occurrunt: et pro lege habetur quod principi
placet, sicut iura gentium tradunt: sed de rectoribus politicis non
sic reperitur, quia non audebant aliquam facere novitatem, praeter
legem conscriptam. Unde in I Mach. scribitur, quod Romani curiam
fecerunt, et quod quotidie consulebant trecentos viginti, consilium
agentes semper de multitudine, ut quae digna sunt gerant. Per quod
habetur, quod in regimine Romano a regum expulsione dominium fuerit
politicum, usque ad usurpationem imperii, quod fuit quando Iulius
Caesar, prostratis hostibus, videlicet Pompeio occiso et filiis,
subiugatoque orbe, singulare sibi assumpsit dominium et monarchiam,
convertitque politiam in despoticum principatum, sive tyrannicum.
Nam, sicut historiae tradunt, post praedicta ad contemptum senatorum
videbatur intendere. Ex quo provocati maiores urbis, ipsum in
Capitolio viginti quatuor pugionibus perforaverunt auctoribus bruto et
Cassio, plurimoque senatu. Advertendum etiam hic, quod quamvis unus
dominaretur singulis annis, ut in dicto libro Mach. scribitur, sicut
in civitatibus Italiae etiam modo contingit, regimen tamen dependebat
ex pluribus, et ideo non regale, sed politicum appellabatur, sicut et
de iudicibus Israelitici populi accidit, cum tamen non regaliter, sed
politice populum regerent, sicut dictum est supra. Considerandum
etiam, quod in omnibus regionibus, sive in Germania, sive in
Scythia, sive in Gallia, civitates politice vivunt; sed
circumscripta potentia regis, sive imperatoris, cui sub certis legibus
sunt astricti. Est etiam alia differentia, quia rectores saepius
exponuntur examini, si bene iudicaverunt, aut rexerunt secundum leges
eisdem traditas, et ex contrario subiiciuntur poenis: unde ipse
Samuel, sicut in I Reg. scribitur, quia populum Israeliticum
iudicaverat praedicto modo, tali se sententiae exponit, assumpto in
regem Saule: ecce, inquit, praesto sum, loquimini de me coram
domino et Christo eius (scilicet Saule), utrum bovem cuiusquam
tulerim, si quempiam calumniatus sum, si oppressi aliquem, si de manu
alicuius munus accepi. Sic etiam de consulibus Romanis tradunt
historiae. Propter quam causam accusatus Scipio Africanus ab impiis
aemulis, quod pecunia corruptus fuisset, urbem reliquit. Ex talibus
falsis aemulationibus in processu temporis exorta sunt bella civilia:
quod in regibus vel imperatoribus locum non habet, nisi quod regiones
interdum eis rebellant, si iura regni transcendant, sicut in partibus
Hispaniae et Ungariae frequentius accidit, et inde etiam in oriente
saepius machinantur mortem dominis: ut apud Aegyptum de Soldano
contingit, et in Perside et Assyria, de principibus Tartarorum.
Ex qua causa, quia principes saepe efficiuntur tyranni, quaedam
regiones indignum iudicant, ut etiam philosophus narrat in sua
Politic., quod reges in ipsorum provinciis perpetuentur in filiis,
hoc est quod filii regum succedant in regno: sed ipso mortuo, eligit
populus quem magis ornatum moribus comprehendunt, sicut fiebat de
imperatoribus, ut supra patuit in tertio Lib., et in Aegypto adhuc
observatur modernis temporibus. Quaeruntur enim pueri elegantes in
diversis regionibus, et praecipue in partibus Aquilonis, quia sunt
staturae procerae et ad militarem disciplinam idonei. Hi de aerario
publico nutriuntur, exercitantur in gymnasiis et disciplinis
scholasticis, in civilibus actibus et rebus bellicis assistunt Soldano
in ministerio, sicut traditur, et post mortem eius, qui probati
inveniuntur, ad principatum assumuntur. Interdum tamen impeditur ex
violentia, sive ex tyrannide, aut fastu ambitionis. Sunt et aliae
differentiae circa regimen, quantum ad tempus regiminis, et alias
circumstantias, de quibus philosophus mentionem facit in quarto
Politic.; sed ista sufficiant et quae dicta sunt supra secundo et
tertio libro.
|
|
