|
1. Sicut philosophus dicit in tertio de anima, sicut separabiles
sunt res a materia, sic et quae circa intellectum sunt. Unumquodque
enim intantum est intelligibile, inquantum est a materia separabile.
Unde ea quae sunt secundum naturam a materia separata, sunt secundum
seipsa intelligibilia actu: quae vero a nobis a materialibus
conditionibus sunt abstracta, fiunt intelligibilia actu per lumen
nostri intellectus agentis. Et, quia habitus alicuius potentiae
distinguuntur specie secundum differentiam eius quod est per se obiectum
potentiae, necesse est quod habitus scientiarum, quibus intellectus
perficitur, etiam distinguantur secundum differentiam separationis a
materia; et ideo philosophus in sexto metaphysicorum distinguit genera
scientiarum secundum diversum modum separationis a materia. Nam ea,
quae sunt separata a materia secundum esse et rationem, pertinent ad
metaphysicum; quae autem sunt separata secundum rationem et non
secundum esse, pertinent ad mathematicum; quae autem in sui ratione
concernunt materiam sensibilem, pertinent ad naturalem.
2. Et sicut diversa genera scientiarum distinguuntur secundum hoc
quod res sunt diversimode a materia separabiles, ita etiam in singulis
scientiis, et praecipue in scientia naturali, distinguuntur partes
scientiae secundum diversum separationis et concretionis modum. Et
quia universalia sunt magis a materia separata, ideo in scientia
naturali ab universalibus ad minus universalia proceditur, sicut
philosophus docet primo physicorum. Unde et scientiam naturalem
incipit tradere ab his quae sunt communissima omnibus naturalibus, quae
sunt motus et principium motus, et demum processit per modum
concretionis, sive applicationis principiorum communium, ad quaedam
determinata mobilia, quorum quaedam sunt corpora viventia: circa quae
etiam simili modo processit distinguens hanc considerationem in tres
partes. Nam primo quidem consideravit de anima secundum se, quasi in
quadam abstractione. Secundo considerationem facit de his, quae sunt
animae secundum quamdam concretionem, sive applicationem ad corpus,
sed in generali. Tertio considerationem facit applicando omnia haec ad
singulas species animalium et plantarum, determinando quid sit proprium
unicuique speciei. Prima igitur consideratio continetur in libro de
anima. Tertia vero consideratio continetur in libris quos scribit de
animalibus et plantis. Media vero consideratio continetur in libris,
quos scribit de quibusdam, quae pertinent communiter, vel ad omnia
animalia, vel ad plura genera eorum, vel etiam ad omnia viventia,
circa quae huius libri est praesens intentio.
3. Unde considerandum est, quod in secundo de anima quatuor gradus
viventium determinavit. Quorum primus est eorum quae habent solam
partem animae nutritivam per quam vivunt, sicut sunt plantae. Quaedam
autem sunt, quae cum hoc habent etiam sensum sine motu progressivo,
sicut sunt animalia imperfecta, puta conchylia. Quaedam vero, quae
habent insuper motum localem progressivum, sicut animalia perfecta, ut
equus et bos. Quaedam vero insuper intellectum, sicut homines.
Appetitivum enim, quamvis ponatur quintum genus potentiarum animae,
non tamen constituit quintum gradum viventium, quia semper consequitur
sensitivum.
4. Horum autem, intellectus quidem nullius partis corporis actus
est, ut probatur tertio de anima: unde non potest considerari per
concretionem, vel applicationem ad corpus vel ad aliquod organum
corporeum. Maxima enim concretio eius est in anima: summa autem eius
abstractio est in substantiis separatis. Et ideo praeter librum de
anima Aristoteles non fecit librum de intellectu et intelligibili: vel
si fecisset, non pertineret ad scientiam naturalem, sed magis ad
metaphysicam, cuius est considerare de substantiis separatis. Alia
vero omnia sunt actus alicuius partis corporis: et ideo eorum potest
esse specialis consideratio per applicationem ad corpus, vel organa
corporea, praeter considerationem quae habita est de ipsis in libro de
anima.
5. Oportet ergo huiusmodi considerationem mediam in tres partes
distingui: quarum unum contineat ea, quae pertinent ad vivum,
inquantum est vivum: et hic continetur in libro quem scribit de morte
et vita, in quo etiam determinat de respiratione et expiratione, per
quae in quibusdam vita conservatur; et de iuventute et senectute, per
quae diversificatur status vitae. Similiter autem et in libro qui
inscribitur de causis longitudinis et brevitatis vitae et in libro quem
fecit de sanitate et aegritudine, quae etiam pertinent ad dispositionem
vitae, et in libro quem dicitur fecisse de nutrimento et nutribili,
qui duo libri apud nos nondum habentur. Alia vero pertinent ad
motivum: quae quidem continentur in duobus: scilicet in libro de causa
motus animalium, et in libro de progressu animalium, in quo
determinatur de partibus animalium opportunis ad motum. Tertia vero
pertinet ad sensitivum. Circa quod considerari potest, et id quod
pertinet ad actum interioris, vel exterioris sensus; et quantum ad hoc
consideratio sensitivi continetur in hoc libro, qui inscribitur de
sensu et sensato; idest de sensitivo et sensibili, sub quo etiam
continetur tractatus de memoria et reminiscentia. Et iterum, ad
considerationem sensitivi pertinet id, quod facit differentiam circa
sensum in sentiendo, quod per somnum et vigiliam determinavit in libro
quod inscribitur de somno et vigilia.
6. Sed quia oportet per magis similia ad dissimilia transire, talis
videtur esse rationabiliter horum librorum ordo, ut post librum de
anima, in quo de anima secundum se determinatur, immediate sequatur
hic liber de sensu et sensato, quia ipsum sentire magis ad animam quam
ad corpus pertinet: post quem ordinandus est liber de somno et
vigilia, quae important ligamentum et solutionem sensus. Deinde
sequuntur libri qui pertinent ad motivum, quod est magis propinquum
sensitivo. Ultimo autem ordinantur libri qui pertinent ad communem
considerationem vivi, quia ista consideratio maxime concernit corporis
dispositionem.
7. Hic igitur liber, qui de sensu et sensato inscribitur, primo
quidem in duas partes dividitur, in prooemium et tractatum, quod
incipit, ibi, sed de sensu et sentire. Circa primum duo facit.
Primo manifestat suam intentionem, ostendens de quibus sit
tractandum. Secundo assignat rationem, quare necessarium est de his
tractari, ibi, videntur autem maxime. Dicit ergo primo iam
determinatum esse in libro de anima, de anima secundum seipsam, ubi
scilicet animam definivit. Iterum consequenter determinatum est de
qualibet virtute et potentia eius: sed hoc dico ex parte ipsius. Cum
enim potentiae animae, praeter intellectum, sint actus quarumdam
partium corporis, dupliciter de his considerari potest: uno modo
secundum quod pertinent ad animam, quasi quaedam potentiae vel virtutes
eius; alio modo ex parte corporis. De ipsis ergo potentiis animae ex
parte ipsius animae determinatum est in libro de anima, sed nunc
consequens est facere considerationem de animalibus, et omnibus
habentibus vitam: quod addit propter plantas determinando scilicet quae
sunt operationes eorum propriae scilicet singulis speciebus animalium et
plantarum. Et quae communes, scilicet omnibus viventibus, vel
omnibus animalibus, vel multis generibus eorum, illa igitur quae dicta
sunt de anima subiiciantur vel supponantur, idest utamur ipsis in
sequentibus, tamquam suppositionibus iam manifestis. De reliquis
autem dicamus, et primum de primis, id est primo de communibus, et
postea de propriis. Iste enim est debitus ordo scientiae naturalis,
ut determinatum est in principio libri physici.
8. Deinde cum dicit videntur autem ostendit necessitatem praesentis
considerationis. Si enim operationes tam propriae, quam communes
animalium et plantarum, essent propriae ipsius animae, sufficeret ad
hoc consideratio de anima. Sed quia sunt communes animae et corpori;
ideo oportet, post considerationem de anima, de huiusmodi
considerare, ut sciatur qualis dispositio corporum ad huiusmodi
operationes vel passiones requiritur. Et ideo philosophus hic ostendit
omnia communia esse animae et corpori. Circa autem hoc tria facit
philosophus. Primo proponit quod intendit. Secundo numerat ea, de
quibus est intentio, ibi, puta sensus. Tertio probat propositum,
ibi, quod autem omnia dicta. Dicit ergo primo, quod illa quae sunt
maxima et praecipua inter ea quae pertinent ad animalia et plantas,
sive sint communia omnium animalium aut plurium, sive sint propria
singulis speciebus, etiam ex ipso primo aspectu videntur esse communia
animae et corporis. Unde aliam considerationem requirunt praeter eam
quae est de anima absolute.
9. Deinde cum dicit puta sensus enumerat ea de quibus est intentio:
et primo ponit ea quae pertinent ad sensitivum, scilicet sensum et
memoriam. Non facit autem de aliis mentionem, scilicet de
imaginatione et aestimatione, quia haec non distinguuntur a sensu ex
parte rei cognitae: sunt enim praesentium vel quasi praesentium; sed
memoria distinguitur per hoc quod est praeteritorum inquantum praeterita
sunt.
10. Secundo ponit illa quae pertinent ad motivum. Est autem
propinquum principium motus in animalibus appetitus sensitivus, qui
dividitur in duas vires, scilicet irascibilem et concupiscibilem,
sicut dictum est in tertio de anima. Ponit ergo iram pertinentem ad
vim irascibilem, et desiderium pertinens ad concupiscibilem; a quibus
duabus passionibus, tamquam a manifestioribus, praedictae duae vires
denominantur. Concupiscibilis enim denominatur a desiderio,
irascibilis autem ab ira. Sed, quia sunt quaedam aliae animae
passiones ad vim appetitivam pertinentes, ideo subiungit, et omnino
appetitus ut comprehendat omnia quae ad vim appetitivam pertinent.
11. Ad omnes autem passiones animae, sive sint in irascibili, sive
in concupiscibili, sequitur gaudium vel tristitia, ut dicitur secundo
Ethicorum; et ideo subdit et cum his gaudium et tristitiam, quasi
finales ultimae passiones. Et subiungit quod haec, quae enumerata
sunt, fere inveniuntur in omnibus generibus animalium. Dicit autem
fere, quia plura eorum inveniuntur in omnibus animalibus tam perfectis
quam imperfectis, scilicet sensus et desiderium et appetitus et gaudium
et tristitia. Habent enim animalia imperfecta de sensibus solum
tactum, habent etiam phantasiam et concupiscentiam et gaudium et
tristitiam, licet indeterminate sint, et indeterminate moveantur, ut
dictum est secundo de anima. Memoria vero et ira in eis totaliter non
invenitur, sed solum in animalibus perfectis. Cuius ratio est, quia
non omnia quae sunt inferioris generis, sed solum suprema et
perfectiora, pertingunt ad aliquam participationem similitudinis eius,
quod est proprium superiori generi. Differt autem sensus ab intellectu
et ratione; quia intellectus vel ratio est universalium, quae sunt
ubique et semper; sensus autem est singularium quae sunt hic et nunc.
Et ideo sensus secundum suam propriam rationem non est cognoscitivus
nisi praesentium.
12. Quod autem sit aliqua virtus sensitivae partis, se extendens ad
alia quae non sunt praesentia, hoc est secundum similitudinariam
participationem rationis vel intellectus. Unde memoria, quae est
cognoscitiva praeteritorum, convenit solum animalibus perfectis,
utpote supremum quoddam in cognitione sensitiva. Similiter etiam
appetitus sensitivus, consequens sensum secundum propriam rationem,
est eius quod est delectabile secundum sensum, quod pertinet ad vim
concupiscibilem, quae est communis animalibus. Sed quod animal tendat
per appetitum ad aliquod laboriosum, puta ad pugnam vel aliquod
huiusmodi, habet similitudinem cum appetitu rationali, cuius est
appetere aliqua propter finem quae non secundum sensum sunt
appetibilia. Et ideo ira, quae est appetitus vindictae, pertinet
solum ad animalia perfecta, propter quamdam appropinquationem ad genus
rationalium.
13. Deinde ponit ea quae pertinent aliqualiter ad rationem vitae:
et dicit quod cum praemissis inveniuntur alia in animalibus, quorum
quaedam sunt communia omnibus participantibus vitam, non solum
animalibus, sed etiam plantis. Quaedam vero pertinent solum ad
quaedam genera animalium: et horum praecipua sub quadruplici
coniunctione enumerantur vel coniugatione. Primam quidem coniugationem
ponit vigiliam et somnum: quae inveniuntur in omnibus animalibus, non
tamen in plantis. Secundam autem ponit iuventutem et senectutem, quae
inveniuntur tam in animalibus quam in plantis. Cuiuslibet enim
corruptibilis et generabilis vita distinguitur per diversas aetates.
Tertiam ponit respirationem et expirationem, quae inveniuntur in
quibusdam generibus animalium, scilicet in omnibus habentibus
pulmonem. Quartam ponit vitam et mortem, quae inveniuntur in omnibus
viventibus in hoc mundo inferiori. Et de his omnibus dicit
considerandum quid unumquodque eorum sit, et quae sit causa eius. Et
quia praedicta dixerat esse maxima, subiungit de quibusdam quae non
sunt ita praecipua, sicut sanitas et aegritudo, quae non inveniuntur
in omnibus individuis generum, in quibus nata sunt esse, sicut accidit
de praemissis; sunt tamen nata inveniri in omnibus viventibus tam
animalibus quam plantis.
14. Dicit autem quod etiam ad naturalem philosophum pertinet
invenire prima et universalia principia sanitatis et aegritudinis:
particularia autem principia considerare pertinet ad medicum, qui est
artifex factivus sanitatis; sicut ad quamlibet artem factivam pertinet
considerare singularia circa suum propositum, eo quod operationes in
singularibus sunt. Et quod haec consideratio pertineat ad naturalem
probat, ibi, nec enim sanitatem et cetera. Et hoc dupliciter.
15. Primo quidem per rationem. Non enim potest inveniri sanitas,
nisi in habentibus vitam. Ex quo patet quod corpus vivum est proprium
subiectum sanitatis et aegritudinis. Principia enim subiecti sunt
principia propriae passionis. Unde, cum ad philosophum naturalem
pertineat considerare corpus vivum et eius principia, oportet etiam
quod consideret principia sanitatis et aegritudinis.
16. Secundo probat idem per signum sive exemplum, quod concludit ex
ratione inducta. Plurimi enim philosophorum naturalium finiunt suam
considerationem ad ea etiam quae sunt de medicina. Similiter etiam
plurimi medicorum, qui scilicet magis physice artem medicinae
prosequuntur, non solum experimentis utentes sed causas inquirentes,
incipiunt medicinalem considerationem a naturalibus. Ex quo patet quod
consideratio sanitatis et aegritudinis communis est et medicis et
naturalibus. Cuius ratio est, quia sanitas causatur quandoque quidem
solum a natura, et propter hoc pertinet ad considerationem naturalis,
cuius est considerare opera naturae: quandoque vero ab arte, et
secundum hoc consideratur a medico. Sed quia ars non principaliter
causat sanitatem, sed quasi adiuvat naturam et est ministrans ei; ideo
necesse est quod medicus a naturali tamquam a principaliori principia
suae scientiae accipiat, sicut gubernator navis ab astrologo. Et haec
est ratio quare medici bene artem prosequentes a naturalibus incipiunt.
Si qua vero sunt artificialia, quae solum fiunt ab arte, ut domus et
navis, haec nullo modo pertinent ad considerationem naturalis, sicut
ea quae fiunt solum a natura nullo modo pertinent ad considerationem
artis, nisi inquantum ars utitur re naturali.
17. Deinde cum dicit quod autem probat propositum, scilicet quod
omnia praedicta sunt communia animae et corpori: et utitur tali
ratione. Omnia praedicta ad sensum pertinent: sensus autem communis
est animae et corpori, sentire enim convenit animae per corpus: ergo
praedicta omnia sunt communia animae et corpori. Primum manifestat
quasi per inductionem. Praedictorum enim quaedam cum sensu accidunt,
scilicet quae pertinent ad cognitionem sensitivam, ut sensus,
phantasia et memoria, quaedam vero accidunt per sensum, sicut ea quae
pertinent ad vim appetitivam, quae movetur per apprehensionem sensus.
Aliorum vero, quae pertinent manifestius ad corpus, quaedam sunt
passiones sensus, scilicet somnus, qui est ligamentum sensus, et
vigilia quae est solutio eius; quaedam vero sunt habitudines sensus,
scilicet iuventus et senectus quae pertinent ad hoc, quod sensus bene
se habeant vel debiliter; quaedam vero sunt conservationes et salutaria
sensus, scilicet respiratio, vita et sanitas; quaedam vero
corruptiones, sicut mors et infirmitas. Secundum autem, scilicet
quod sensus communis sit animae et corpori, dicit esse manifestum, et
per rationem et sine ratione. Ratio enim est in promptu: quia cum
sensus patiatur a sensibili, sicut ostensum est in libro de anima,
sensibilia autem materialia sint et corporea, necesse corporeum esse,
quod a sensibili patiatur. Absque autem ratione manifestum est
experimento: quia turbatis corporeis organis impeditur operatio
sensus; et eis ablatis, totaliter sensus tollitur.
|
|
