|
1. Postquam philosophus manifestavit modum reminiscendi ex parte
rerum reminiscendarum, hic determinat modum reminiscendi ex parte
temporis. Et primo proponit quod intendit. Secundo manifestat
propositum, ibi, est autem aliquid. Dicit ergo primo, quod in
reminiscendo oportet maxime cognoscere tempus, scilicet praeteritum,
quod concernit memoria, cuius inquisitio quaedam est reminiscentia.
Tempus autem praeteritum cognoscitur a reminiscente quandoque quidem
sub certa mensura, puta cum scit se hoc sensisse quandoque ante tres
dies, quandoque autem infinite, idest indeterminate, puta si
recordetur se aliquando hoc sensisse.
2. Deinde cum dicit est autem manifestat propositum. Et primo
ostendit quomodo anima cognoscat mensuram temporis. Secundo manifestat
principale propositum, scilicet quod cognoscere tempus necessarium est
reminiscenti, ibi, cum igitur rei. Et circa primum duo facit.
Primo manifestat propositum. Secundo movet quamdam quaestionem,
ibi, quomodo enim differt. Dicit ergo primo, quod aliquid est in
anima, quo iudicat maiorem et minorem mensuram temporis. Et hoc
rationabile est esse circa tempus, sicut et circa magnitudines
corporales: magnas quidem, quantum ad quantitatem corporum visorum,
et procul, quantum ad quantitatem distantiae localis, cui
proportionatur quantitas temporis, quae accipitur secundum distantiam a
praesenti nunc.
3. Huiusmodi autem magnitudines cognoscit anima non extendendo ibi
intelligentiam, quasi anima cognoscat magnitudinem, contingendo eas
secundum intellectum: quod videtur dicere propter Platonem, ut patet
in primo de anima. Et per hunc etiam modum quidam dicunt visum fieri
per hoc quod radius pertransit totam distantiam usque ad rem visam, ut
dictum est in libro de sensu et sensato. Sed non potest esse quod
magnitudines cognoscantur ab anima per contactum intelligentiae, quia
sic non posset anima intelligere nisi magnitudines existentes: nunc
autem videmus quod intelligit magnitudines quae non sunt. Nihil enim
prohibet animam intelligere quantitatem duplam quantitatis caeli. Non
ergo cognoscit anima magnitudinem ei se coextendendo, sed per hoc,
quod quidam motus a re sensibili resolutus in anima, est proportionalis
magnitudini exteriori. Sunt enim in anima quaedam formae et motus
similes rebus, per quas res cognoscit.
4. Deinde cum dicit quo enim determinat quamdam quaestionem circa
praemissa. Et circa hoc tria facit. Primo proponit quaestionem.
Secundo solvit, ibi, aut quia. Tertio solutionem exemplificat in
literis, ibi, sicut igitur. Quaerit ergo primo, cum anima per
similitudinem magnitudinis quam habet magnitudinem cognoscat, in quo
differt illud quo cognoscit maiorem et minorem magnitudinem? Videtur
enim non habere differentem similitudinem, eo quod non differunt
specie.
5. Deinde cum dicit an quia solvit quaestionem. Et dicit quod anima
vel per similem figuram sive formam intelligit minora, idest minorem
quantitatem, sicut et per formam similem cognoscit maiorem
magnitudinem. Formae enim et motus interiores proportionaliter
correspondent magnitudinibus exterioribus, et forte ita est de
magnitudinibus sive distantiis locorum et temporum, sicut de speciebus
rerum. Unde, sicut in ipso cognoscente sunt diversae similitudines et
motus proportionaliter respondentes diversis speciebus rerum, puta equo
et bovi, ita etiam et diversis quantitatibus.
6. Deinde cum dicit sic igitur manifestat huiusmodi diversam
proportionem per exemplum in literis. Ad cuius evidentiam
considerandum est quod quia supra dixit in intelligentia esse similes
figuras et motus proportionales rebus, utitur hic gratia exempli
similitudine figurarum, sicut geometrae utuntur: apud quod figurae
similes dicuntur, quarum latera sunt proportionabilia et anguli
aequales, ut patet in sexto Euclidis: (figura).
7. Describatur ergo triangulus bae, cuius basis sit be. Deinde a
puncto g signato in latere ba ducatur linea aeque distans a basi usque
ad aliud latus, quae sit gd; et similiter in triangulo gad,
producatur linea aeque distans a basi. Est autem demonstratum in primo
Euclidis, quod linea recta cadens super duas aeque distantes, facit
angulos oppositos aequales. Angulus ergo agd est aequalis angulo aeb,
et angulus adg est aequalis angulo aeb: angulus autem a est communis:
ergo tres anguli trianguli agd, sunt aequales angulis trianguli bae:
ergo lineae, quae subtenduntur aequalibus angulis, sunt
proportionales, secundum quartam proportionem sexti Euclidis; ergo
proportio quae est ab ab ad ag, eadem est proportio be ad gd; ergo
permutatim, quae est proportio ab ad be eadem est proportio ag ad gd:
et sic duo trianguli praedicti sunt figurae similes. Per lineam vero
ab et partes eius, intelliguntur motus animae, quibus anima
cognoscit. Per lineas autem be, gd et zi, quae sunt bases
triangulorum, intelliguntur diversae quantitates, magnitudine et
parvitate differentes.
8. Concludit ergo exemplificando quod, si anima secundum motum ab,
movetur ad cognoscendum quantitatem be, faciet etiam iste motus
secundum aliquid sui cognosci quantitatem gd; quia motus ag qui
continetur in ab, et magnitudo gd in eadem proportione se habent, in
qua motus ab et magnitudo be.
9. Sed tunc redibit quaestio, quae supra mota est: cum plus
requiratur ad cognoscendum quantitatem gd, quae est maior, quam ad
cognoscendum quantitatem zi quae est minor.
10. Et ut hoc expressius videri possit, accipit motus ut distinctos
quorum unus non contineatur in altero. Sit ergo una linea km, et
dividatur in puncto t tali ratione, ut eadem sit proportio kt ad tm,
quae est lineae ag, secundum quam cognoscitur quantitas gd, ad lineam
ab, secundum quam cognoscitur be. Sic ergo simul (figura).
Movetur secundum hos motus: quia sicut secundum motum ag cognoscitur
quantitas gd, ita secundum motum kt. Et sicut secundum motum ab
cognoscitur quantitas be, ita secundum motum tm. Si vero aliquis
velit secundum motum az, cognoscere quantitatem zi, oportebit quod
subtrahatur ab ag hoc quod est gz; sicut ei addebatur gb ad
cognoscendum quantitatem be. Sed, si volumus accipere motus
distinctos, oportebit accipere loco duorum motuum kt et tm, loco cuius
ponit te, ita quod est g et m. Inscribantur eidem puncto alii duo
motus: quorum unus sit kl et alius lm, ita quod linea km dividatur in
puncto l, et ob hanc rationem, ut sit proportio kl ad lm sicut
proportio az ad ab. Unde sicut per motum lm cognoscet quantitatem be,
ita per motum kl cognoscet zi. Quod quidem sic demonstratur.
11. Deinde cum dicit cum igitur manifestat principale propositum.
Et primo ostendit quod reminiscentem oportet cognoscere tempus.
Secundo manifestat duplicem modum cognoscendi tempus, ibi, qui vero
est temporis. Dicit ergo primo, quod quando in anima simul occurrit
motus rei memorandae et temporis praeteriti, tunc est memoriae actus.
Si vero aliquis putet ita se habere, et non ita fiat in memoria, quia
vel deest motus rei, vel motus temporis, non est memoratum. Nihil
enim prohibet quod in memore insit mendacium, sicut cum alicui videtur
quod memoretur et non memoratur, quia occurrit ei tempus praeteritum,
sed non res quam vidit, sed alia loco eius. Et quandoque aliquis
memoratur et non putat se memorari: sed latet ipsum, quia scilicet non
occurrit ei tempus, sed res, quia ut supra dictum est, hoc est
memorari, phantasmati intendere alicuius rei prout est imago prius
apprehensi. Unde, si motus rei fiat sine motu temporis, aut e
converso, non reminiscitur.
12. Deinde cum dicit qui vero ostendit diversum modum quo
reminiscentes cognoscunt tempus. Quandoque enim aliquis recordatur
tempus non quidem sub certa mensura, puta quod tertia die fecerit
aliquid, sed quod aliquando fecit. Quandoque autem recordatur sub
mensura temporis praeteriti, quamvis non sub certa mensura.
Consueverunt enim homines dicere quod recordantur quidem alicuius rei
ut praeteritae, sed nesciunt quando fuerit, quia nesciunt temporis
metrum, idest, mensuram: et hoc contingit propter debilem
impressionem, sicut contingit in his quae videntur a remotis, quae
indeterminata cognoscuntur.
|
|
