|
1. Et quemadmodum linea et cetera. Postquam philosophus ostendit
differentiam inter iustum quod est directivum commutationum et iustum
distributivum, hic ostendit qualiter accipiatur medium in hoc iusto,
quod est directivum commutationum. Et circa hoc duo facit. Primo
ostendit propositum. Secundo manifestat originem horum nominum damnum
et lucrum quibus usus fuerat, ibi: venerunt autem et nomina haec et
cetera. Circa primum duo facit. Primo ostendit quomodo inveniatur
medium commutativae iustitiae circa easdem res. Secundo, quomodo
inveniatur circa res diversarum artium, ibi, est autem et in aliis
artibus et cetera. Circa primum duo facit. Primo inducit exemplum ad
ostendendum qualiter accipiatur medium in commutativa iustitia.
Secundo manifestat quod dixerat, ibi si enim duobus aequalibus et
cetera. Circa primum duo facit. Primo proponit exemplum ad
propositum ostendendum. Secundo ostendit convenientiam exempli ex ipso
modo loquendi, ibi, propter quod, et nominatur et cetera.
2. Dicit ergo primo quod ita iudex ad aequalitatem reducit, sicut si
esset una linea divisa in partes inaequales, ille qui vellet ad
aequalitatem reducere, auferret a maiori parte illud in quo excedit
medietatem totius lineae et apponeret illud minori parti, ita quod
medietas totius lineae esset quasi quaedam dica, id est regula vel
mensura, per quam inaequalia reducerentur ad aequalitatem. Et sic
quum totum quod est duorum hominum dividatur tali dica, id est
mensura, tunc dicunt, quod unusquisque habet quod suum est, inquantum
scilicet accipiunt aequale, quod est medium inter maius et minus, et
hoc secundum arismeticam proportionalitatem, quia scilicet quantum
medium iustitiae exceditur ab eo qui habebat plus, tantum excedit illum
qui habet minus, quod pertinet ad proportionabilitatem arithmeticam,
ut prius dictum est.
3. Deinde cum dicit propter quod et nominatur etc., manifestat
exemplum praemissum esse conveniens per modum loquendi apud Graecos.
Et dicit, quod quia medium huius iustitiae est sicut quaedam dicha,
inde est quod iustum apud Graecos, vocatur dicheon, sicut si aliquis
volens huiusmodi nomina variare dicat quod dicaon est iustum et dicastes
iustus et dicaste iustitia.
4. Deinde cum dicit: si enim duobus etc., manifestat quod
dixerat, scilicet quod oporteat subtrahere ab eo qui habet plus id in
quo excedit medietatem, et apponere ei qui habet minus. Et primo
manifestat quod dictum est. Secundo exponit in terminis, ibi:
aequales in quibus et cetera. Dicit ergo primo quod si sint duo
aequalia, quorum utrumque habeat duas mensuras, puta duas palmas, aut
duos pedes, et medietas auferatur ab uno et apponatur alteri.
Manifestum est quod illud cui apponitur superexcedit alterum in
duobus: quia ei cui subtrahitur non remanet nisi unum, illud autem cui
additur habet tria; sed si id quod subtrahitur ab uno non apponatur
alteri, manifestum est quod non erit excessus nisi in uno. Per id
autem cui nihil additur nec subtrahitur, intelligitur ipsum medium
iustitiae, quia habet quod suum est et nec plus nec minus; per id
autem cui additur intelligitur ille qui plus habet. Per id autem cui
subtrahitur intelligitur ille qui minus habet.
5. Sic ergo patet quod ille qui plus habet excedit medium in uno,
quod scilicet est sibi superadditum, medium vero excedit id a quo
ablatum est in uno, quod scilicet est sibi subtractum. Hoc ergo,
scilicet medio, cognoscemus et quid oportet auferre ab eo qui plus
habet et quid oportet apponere ei qui minus habet; quia illud oportet
apponere minus habenti in quo medium excedit ipsum, hoc autem oportet
auferre a maximo, id est ab eo qui plus habet, in quo medium
superexceditur ab eo.
6. Deinde cum dicit aequales in quibus etc., proponit quae dicta
sunt in terminis. Sint enim tres lineae aequales, in quarum una
scribatur in terminis aa, in alia bb, in tertia gg; linea ergo bb
maneat figura indivisa, linea vero aa dividatur per medium in puncto
e, linea vero gg dividatur per medium in puncto z. Auferatur ergo a
linea quae est aa, una pars quae est ae, et apponatur lineae quae est
gg et vocetur hoc appositum gd; sic ergo patet quod tota linea quae est
dgg superexcedit eam quae est ae in duobus, scilicet in eo quod est
gd, et in eo quod est gz, sed lineam quae est bb excedit in uno solo,
quod est gd. Sic ergo patet quod id quod est maximum excedit medium in
uno, minimum autem in duobus, ad modum arismeticae
proportionalitatis.
7. Deinde cum dicit: est autem et in aliis etc., ostendit quod
illud quod dictum est, observari oportet etiam in commutatione
diversarum artium. Destruerentur enim artes, si ille qui facit
aliquod artificium non pateretur, id est non reciperet pro illo
artificio tantum et tale quantum et quale fecit. Et ideo oportet
commensurari opera unius artificis operibus alterius ad hoc quod sit
iusta commutatio.
8. Deinde cum dicit: venerunt autem etc., ostendit originem horum
nominum, damnum et lucrum. Et dicit quod ista nomina provenerunt ex
commutationibus voluntariis in quibus primo fuit usus talium nominum.
Cum enim aliquis plus haberet quam prius habuerat, dicebatur lucrari:
quando autem minus, dicebatur damnificari, sicut in emptionibus et
venditionibus et in omnibus aliis commutationibus quae sunt licitae
secundum legem. Sed quando aliqui neque plus neque minus habebant eo
quod a principio habuerant, sed ipsamet reportabant in aequali
quantitate per commutationem eorum quae attulerant, tunc dicebantur
habere ea quae eorum sunt et nihil lucrari neque amittere.
9. Concludit autem ulterius conclusionem principaliter intentam. Ex
praemissis enim patet quod iustum de quo nunc agitur, est medium damni
et lucri: quod quidem iustum nihil est aliud quam habere aequale ante
commutationem et post, etiam praeter voluntatem; ut patet in eo qui,
iudice cogente, restituit alteri quod plus habebat.
|
|
