|
1. Agit de speciebus digestionis et indigestionis sibi oppositae.
Et primo agit de pepansi, quae sola est naturalis species
digestionis, aliae vero sunt magis artificiales; secundo agit de aliis
speciebus, ibi: hepsesis autem et cetera. Circa primum duo facit:
primo determinat de pepansi; secundo de omote ei opposita, ibi:
omotes autem et cetera. Dicit ergo primo quod pepansis est digestio
quaedam in pericarpiis, idest in illo tegmine sive cooperimento quod
cooperit semen vel fructum, sive sit pellis in animalibus, sive cortex
in fructibus. Et quia digestio ut dictum est, est perfectio, ideo et
pepansis quae est eius species, est perfectio quaedam. Tunc enim res
dicitur pepansim passa, quando semen in pericarpio potest efficere et
generare tale, quale est id a quo procedit: in aliis enim perfectum
etiam dicimus, quod potest generare tale quale est ipsum, ut
declaratum est in II de anima. Est autem pepansis ab eodem agente,
scilicet a naturali calido principaliter, et in eadem materia,
scilicet in humido naturali, sicut superius dictum est de digestione in
universali. Alio autem modo dicitur pepansis metaphorice: quia non
eodem modo univoce, neque etiam pure aequivoce, sed analogice
praedicatur pepansis de suis subiectis, sicut ridere de animali et
prato viridi. Est autem pepansis metaphorice non solum in nutrimento
viventium, sed etiam circa alia: ut circa nascentias, idest
apostemata, et phlegmatica, ut sunt catarrhi, et circa urinas et
secessiones. Et universaliter dicitur digestio pepansis metaphorice
omnis maturatio et terminatio huiusmodi a naturali calido, quod fit,
sicut dictum est, quando calidum obtinet super humidum: impossibile
enim esset quod terminaret, nisi obtineret victoriam supra ipsum. Fit
autem hoc modo. Nam primo calor digerens agit in humidum aereum, quod
est spumosum, faciendo evaporare subtiliores partes, et ingrossando
reliquas ac convertendo in humorem aquosum. Deinde subtiliando humorem
aquosum facit ipsum evaporare, reliquum ingrossat, terminat et
digerit, et ipsum coniungit cum sicco: et tunc convertitur in semen.
Iste autem ordo apparet in animalibus et plantis. Nam in prima
digestione separantur faeces: quando autem humidum cibi est reductum ad
humorem aquosum, tunc in secunda digestione separatur urina: in tertia
vero et quarta fit maturatio cibi, et conversio in semen. Hoc etiam
apparet in omnibus pomis, et clare in amygdala, in qua prius a calido
separatur humidum aereum, et convertitur flos in corticem viridem et
aquosum, postea separatur humidum aquosum et convertitur in corticem
osseum, et tertio semen intra formatur. Et ex hoc quasi in omnibus
seminibus invenimus corticem extrinsecam magis aeream, secundam magis
aqueam, et intra semen bene maturatum et digestum.
2. Deinde cum dicit: omotes autem etc., determinat de omote
opposita pepansi. Et dicit quod est indigestio in pericarpio, sicut
pepansis est digestio in eo: ut quando semina non possunt efficere tale
quale ipsa sunt; et habet fieri circa humidum interminatum: quia illa
quae patiuntur omoten, sunt spumosa aut aquosa, sive mixta ex his.
Sicut autem pepansis est perfectio, sic et omotes est imperfectio,
quae accidit propter indigentiam calidi et abundantiam frigidi. Cum
enim calidum non est commensuratum et proportionatum humido, tunc
sequitur omotes: quia nunquam fit pepansis in humido solo sine
siccitate, quae fit a calido proportionato; et ex hoc sola aqua inter
omnia humida non ingrossatur, quia caret siccitate. Fit autem omotes
propter duas causas: aut scilicet propter defectum caliditatis, sicut
dictum est: aut propter excessum humidi digerendi; tunc enim calor
proprius non potest obtinere humidum, et sequitur indigestio. Signum
autem huius est, quod omnes fructus et poma parva in suo genere et
humida, sunt indigesta et non bene matura: calida vero et grossa sunt
bene digesta, et talia sunt apta ad esum humanum. Et universaliter
quaecumque patiuntur omoten, sunt magis frigida et subtilia et humida.
Sicut autem pepansis non dicitur uno modo sed multis, et dicitur
quandoque metaphorice, sic et omotes dicitur quandoque metaphorice, et
est indigestio quae apparet in catarrhis senum, infirmorum et
mulierum, et in pustulis et huiusmodi. Adhuc etiam dicitur omotes
magis metaphorice in lateribus et lacte: quando enim calidum non
obtinet super humidum in talibus, tunc dicuntur indigesta, sicut
sensus manifestat. Digestio igitur fit a calido naturali primo et per
se, a frigido autem per accidens. Frigidum enim extrinsece
circumstans calidum concludit ipsum interius et non permittit ipsum
evaporare, et sic retinendo calidum naturale interius, causat
digestionem. In cuius signum ventres animalium sunt calidiores et
magis digerunt in hieme, quam in aestate. Indigestio autem fit a
frigido per se, a calido autem per accidens, sicut supra dictum est.
|
|
