|
1. His igitur praelibatis, sciendum est quod Aristoteles in hoc
libro praemittit quoddam prooemium, in quo manifestat intentionem huius
scientiae: et deinde accedit ad propositum manifestandum, ibi,
quoniam autem manifestum ex quibus partibus et cetera. Circa primum
duo facit. Primo ostendit dignitatem civitatis, de qua est politica,
ex eius fine: secundo ostendit comparationem civitatis ad alias
communitates, ibi, quicumque quidem igitur et cetera.
2. Circa primum duo intendit probare. Quorum primum est, quod
civitas ordinetur ad aliquod bonum, sicut ad finem. Secundo, quod
bonum ad quod ordinatur civitas, sit principalissimum inter bona
humana, ibi, maxime autem principalissimum omnium et cetera. Circa
primum ponit talem rationem. Omnis communitas est instituta gratia
alicuius boni. Sed omnis civitas est communitas quaedam, ut manifeste
videmus. Ergo omnis civitas est instituta gratia alicuius boni. Quia
igitur minor manifestatur, maiorem sic probat. Omnes homines omnia
quae faciunt operantur gratia eius quod videtur bonum; sive sit vere
bonum, sive non. Sed omnis communitas est instituta aliquo operante.
Ergo omnes communitates coniectant aliquod bonum, idest intendunt
aliquod bonum, sicut finem.
3. Deinde cum dicit maxime autem etc., ostendit quod illud bonum ad
quod ordinatur civitas, est principalissimum inter bona humana, tali
ratione. Si omnis communitas ordinatur ad bonum, necesse est quod
illa communitas quae est maxime principalis, maxime sit coniectatrix
boni quod est inter omnia humana bona principalissimum. Oportet enim
quod proportio eorum quae sunt ad finem, sit secundum proportionem
finium. Quae autem communitas sit maxime principalis, manifestat per
hoc quod addit. Et omnes alias circumplectens. Est enim communitas
quoddam totum: in omnibus autem totis, talis ordo invenitur quod illud
totum quod in se includit aliud totum principalius est: sicut paries
est quoddam totum: et quia includitur in hoc toto quod est domus,
manifestum est quod domus est principalius totum: et similiter
communitas quae includit alias communitates est principalior.
Manifestum est autem quod civitas includit omnes alias communitates.
Nam et domus et vici sub civitate comprehenduntur; et sic ipsa
communitas politica est communitas principalissima. Est ergo
coniectatrix principalissimi boni inter omnia bona humana: intendit
enim bonum commune quod est melius et divinius quam bonum unius, ut
dicitur in principio Ethicorum.
4. Deinde cum dicit quicumque quidem igitur etc., comparat
civitatem ad alias communitates: et circa hoc tria facit. Primo ponit
quorumdam falsam opinionem. Secundo ostendit quomodo positae opinionis
falsitas innotescere possit, ibi, haec autem non sunt vera et cetera.
Tertio secundum assignatum modum ponit veram comparationem civitatis ad
alias communitates, ibi, necesse itaque primum combinare. Circa
primum duo facit. Primo ponit falsam opinionem. Secundo inducit
eorum rationem, ibi, multitudine enim et paucitate et cetera.
5. Circa primum considerandum est, quod duplex est communitas
omnibus manifesta: scilicet civitatis et domus. Civitas autem duplici
regimine regitur: scilicet politico et regali. Regale quidem est
regimen, quando ille qui civitati praeest habet plenariam potestatem.
Politicum autem regimen est quando ille qui praeest habet potestatem
coarctatam secundum aliquas leges civitatis. Et similiter duplex est
regimen domus; scilicet oeconomicum et despoticum. Despotes quidem
vocatur omnis habens servos. Oeconomus autem vocatur procurator et
dispensator alicuius familiae. Unde despoticum regimen est quo aliquis
dominus suis servis praesidet: oeconomicum autem regimen est quo
aliquis dispensat ea quae pertinent ad totam familiam, in qua
continentur non solum servi, sed etiam liberi multi. Posuerunt ergo
quidam, sed non bene, quod ista regimina non differunt, sed sunt
omnino idem.
6. Deinde cum dicit multitudinem enim et paucitate etc., ponit
rationem eorum; quae talis est. Quaecumque differunt solum
multitudine et paucitate non differunt specie; quia differentia quae
est secundum magis et minus non diversificat speciem. Sed praedicta
regimina differunt solum multitudine et paucitate; quod sic
manifestabant. Si enim communitas, quae regitur, sit paucorum,
sicut in aliqua parva domo, ille qui praeest dicitur paterfamilias, ad
quem pertinet despoticus principatus. Si autem sit plurium, ita quod
non solum contineat servos, sed etiam multitudinem liberorum, dicitur
ille qui praeest, oeconomus. Si autem sit adhuc plurium, puta non
solum eorum qui sunt unius domus, sed unius civitatis, tunc dicitur
regimen politicum aut regale.
7. Quod quidem dicebant tamquam nihil differret domus a civitate nisi
magnitudine et parvitate; ita quod magna domus sit parva civitas, et e
converso; quod ex sequentibus patet esse falsum. Similiter etiam
politicum et regale regimen ponebant differre solum multitudine et
paucitate. Quando enim ipse homo praeest simpliciter et secundum
omnia, dicitur regimen regale. Quando autem praeest secundum sermones
disciplinales, idest secundum leges positas per disciplinam politicam,
est regimen politicum; quasi secundum partem principetur, quantum ad
ea scilicet quae eius potestatem subsunt; et secundum partem sit
subiectus, quantum ad ea in quibus subiicitur legi. Ex quibus omnibus
concludebant quod omnia praedicta regimina, quorum quaedam pertinent ad
civitatem quaedam ad domum, non differant specie.
8. Deinde cum dicit haec autem non sunt vera etc., ostendit modum
manifestandi falsitatem praedictae opinionis: et dicit quod ea quae
dicta sunt non sunt vera: et hoc erit manifestum si quis velit
intendere secundum subiectam methodum, idest secundum artem
considerandi talia quae infra ponetur. Modus autem huius artis est
talis. Quod sicut in aliis rebus ad cognitionem totius necesse est
dividere compositum usque ad incomposita, idest usque ad indivisibilia
quae sunt minimae partes totius (puta ad cognoscendum orationem,
necesse est dividere usque ad literas, et ad cognoscendum corpus
naturale mixtum, necesse est dividere usque ad elementa): sic, si
consideremus ex quibus civitas componatur, magis poterimus videre ex
praemissis regiminibus quid unumquodque sit secundum se et quid
differant adinvicem, et utrum aliquid circa unumquodque eorum possit
artificialiter considerari. In omnibus enim ita videmus quod siquis
inspiciat res secundum quod oriuntur ex suo principio, optime poterit
in eis contemplari veritatem. Et hoc sicut est verum in aliis rebus,
ita etiam est verum in his de quibus intendimus. In his autem verbis
philosophi considerandum est quod ad cognitionem compositorum primo opus
est via resolutionis, ut scilicet dividamus compositum usque ad
individua. Postmodum vero necessaria est via compositionis, ut ex
principiis indivisibilibus iam notis diiudicemus de rebus quae ex
principiis causantur.
9. Deinde cum dicit necesse itaque primum combinare etc., secundum
praemissum modum ponit veram comparationem aliarum communitatum ad
civitatem: et circa hoc duo facit. Primo agit de aliis communitatibus
quae ordinantur ad civitatem. Secundo de communitate civitatis, ibi,
quae autem ex pluribus vicis. Circa primum tria facit. Primo
proponit communitatem personae ad personam. Secundo ponit communitatem
domus quae complectitur diversas personarum communicationes, ibi, ex
his quidem igitur duabus et cetera. Tertio ponit communitatem vici,
quae est ex pluribus multitudinibus, ibi, ex pluribus autem domibus et
cetera. Circa primum duo facit. Primo ponit duas communicationes
personales. Secundo comparat eas adinvicem, ibi, natura quidem
igitur et cetera. Duarum autem communicationum personalium, primo
ponit eam quae est maris et feminae: et dicit, quod quia oportet nos
dividere civitatem usque ad partes minimas, necesse est dicere quod
prima combinatio est personarum quae sine invicem esse non possunt,
scilicet maris et feminae. Huiusmodi enim combinatio est propter
generationem per quam producuntur et mares et feminae. Et ex hoc patet
quod sine invicem esse non possunt.
10. Sed quare ista combinatio sit prima, ostendit per hoc quod
subdit, quod non ex electione. Ubi considerandum est, quod in homine
est aliquid quod est proprium eius, scilicet ratio, secundum quam ei
competit quod et consilio et electione agat. Invenitur etiam aliquid
in homine quod est commune ei et aliis, et huiusmodi est generare.
Hoc igitur non competit eis ex electione, idest secundum quod habet
rationem eligentem, sed competit ei secundum rationem communem sibi et
animalibus et etiam plantis. Omnibus enim his inest naturalis
appetitus, ut post se derelinquat alterum tale quale ipsum est; ut sic
per generationem conservetur in specie quod idem numero conservari non
potest. Est quidem igitur huiusmodi naturalis appetitus etiam in
omnibus aliis rebus naturalibus corruptibilibus. Sed quia et
viventia, scilicet plantae et animalia habent specialem modum
generandi, ut scilicet generent ex seipsis, ideo specialiter de
plantis et animalibus mentionem facit. Nam etiam in plantis invenitur
vis masculina et feminina, sed coniuncta in eodem individuo, licet in
uno abundet plus una, in alio altera; ita scilicet, ut imaginemur
plantam omni tempore esse talem qualia sunt mas et femina tempore
coitus.
11. Deinde cum dicit principans autem etc., ponit secundam
communicationem personarum, scilicet principantis et subiecti: et haec
etiam communicatio est a natura propter salutem. Natura enim non solum
intendit generationem, sed etiam quod generata salventur. Et quod hoc
quidem contingat in hominibus per communicationem principantis et
subiecti, ostendit per hoc quod ille est naturaliter principans et
dominans qui suo intellectu potest praevidere ea quae congruunt saluti,
puta consequendo proficua et repellendo nociva: ille autem qui potest
per fortitudinem corporis implere opere quod sapiens mente praeviderit,
est naturaliter subiectus et servus. Ex quo patet quod idem expedit
utrique ad salutem, scilicet quod iste principetur et ille
subiiciatur. Ille enim qui propter sapientiam potest mente
praevidere, interdum salvari non posset deficientibus viribus
corporis, nisi haberet servum qui exequeretur; nec ille qui abundat
viribus corporis, posset salvari, nisi alterius prudentia regeretur.
12. Deinde cum dicit natura quidem igitur etc., comparat
praedictas communicationes adinvicem. Et primo secundum veritatem.
Secundo excludit errorem, ibi, inter barbaros autem et cetera.
Concludit ergo primo ex praedictis, quod femina et servus naturaliter
distinguuntur. Femina enim naturaliter est disposita ad generandum ex
alio; non autem est robusta corpore, quod requiritur in servo. Et
sic praedictae duae communicationes abinvicem differunt.
13. Causas autem praemissae distinctionis assignat ex hoc: quod
natura non facit aliquod tale, sicut illi qui fabricant ex aere, idest
ex metallo, Delphicum gladium pro aliquo paupere. Apud Delphos enim
fiebant quidam gladii, quorum unus ad plura ministeria deputabatur:
puta si unus gladius esset ad incidendum, ad limandum et ad aliqua alia
huiusmodi. Et hoc fiebat propter pauperes qui non poterant plura
instrumenta habere. Natura autem sic non facit ut unum ordinet ad
diversa officia; sed unum deputat ad unum officium. Et propter hoc
femina non deputatur a natura ad serviendum, sed ad generandum: sic
enim optime fient omnia, quando unum instrumentum non deservit multis
operibus, sed uni tantum. Sed hoc est intelligendum quando accideret
impedimentum in utroque vel altero duorum operum, quibus idem
instrumentum attribueretur; ut puta si oporteret utrumque opus
frequenter simul exercere. Si autem per vices diversa opera
exerceantur, nullum impedimentum sequitur, si unum instrumentum
pluribus operibus accommodetur. Unde et lingua congruit in duo opera
naturae; scilicet in gustum et locutionem, ut dicitur in III de
anima. Non enim haec duo opera secundum idem tempus sibiinvicem
coincidunt.
14. Deinde cum dicit inter barbaros autem etc., excludit errorem
contrarium. Et primo ponit errorem. Secundo ostendit causam
erroris, ibi, causa autem quia natura et cetera. Dicit ergo primo,
quod apud barbaros femina et servus habentur quasi eiusdem ordinis;
utuntur enim feminis quasi servis. Potest autem hic esse dubium qui
dicantur barbari. Dicunt enim quidam omnem hominem barbarum esse ei
qui linguam eius non intelligit. Unde et apostolus dicit: si nesciero
virtutem vocis, ero ei cui loquar barbarus, et qui loquitur mihi
barbarus. Quibusdam autem videtur illos barbaros dici, qui non habent
literalem locutionem suo vulgali ydiomati respondentem. Unde et Beda
dicitur in linguam Anglicam liberales artes transtulisse, ne Anglici
barbari reputarentur. Quibusdam autem videtur barbaros esse eos qui ab
aliquibus civilibus legibus non reguntur.
15. Et quidem omnia aliqualiter ad veritatem accedunt: in nomine
enim barbari extraneum aliquid intelligitur. Potest enim aliquis homo
extraneus dici vel simpliciter vel quo ad aliquem. Simpliciter quidem
extraneus videtur ab humano genere qui deficit ratione, secundum quam
homo dicitur; et ideo simpliciter barbari nominantur illi qui ratione
deficiunt vel propter plagam caeli quam intemperatam sortiuntur, ut ex
ipsa dispositione regionis hebetes ut plurimum inveniantur: vel etiam
propter aliquam malam consuetudinem in aliquibus terris existentem; ex
qua provenit, ut homines irrationales et quasi brutales reddantur.
Manifestum est autem quod ex virtute rationis procedit quod homines
rationabili iure regantur, et quod in literis exercitentur. Unde
barbaries convenienter hoc signo declaratur, quod homines vel non
utuntur legibus vel irrationabilibus utuntur: et similiter quod apud
aliquas gentes non sint exercitia literarum. Sed quo ad aliquem
dicitur esse extraneus qui cum eo non communicat. Maxime autem homines
nati sunt sibi communicare per sermonem: et secundum hoc, illi qui
suum invicem sermonem non intelligunt, barbari ad seipsos dici
possunt. Philosophus autem loquitur hic de his qui sunt simpliciter
barbari.
16. Deinde cum dicit causa autem assignat causam praedicti erroris.
Et dicit quod causa eius est, quia apud barbaros non est principatus
secundum naturam. Dictum est enim supra, quod principans secundum
naturam est, qui potest mente praevidere: servus autem qui potest
corpore exequi. Barbari autem ut plurimum inveniuntur corpore robusti
et mente deficientes. Et ideo apud eos non potest esse naturalis ordo
principatus et subiectionis. Sed apud ipsos fit quaedam communicatio
servae et servi; idest communiter utuntur serva, scilicet muliere, et
servo. Et quia naturaliter non est principatus in barbaris, sed in
his qui mente abundant, propter hoc dicunt poetae quod congruum quod
Graeci qui sapientia praediti erant, principentur barbaris: ac si
idem sit naturaliter esse barbarum et esse servum. Cum autem e
converso est, sequitur perversio et inordinatio in mundo, secundum
illud Salomonis: vidi servos in equis, et principes ambulantes sicut
servos super terram.
17. Deinde cum dicit: ex his quidem igitur etc., determinat de
communitate domus quae constituitur ex pluribus communicationibus
personalibus. Et circa hoc tria facit. Primo ostendit ex quibus
consistit ista communitas. Secundo ostendit ad quid sit, ibi, in
omnem quidem igitur et cetera. Tertio ostendit quomodo nominantur qui
in hac communitate sunt, ibi, quos Charondas quidem et cetera.
Dicit ergo primo, quod ex praedictis duabus communitatibus
personalibus, quarum una est ad generationem, alia ad salutem,
constituitur prima domus. Oportet enim in domo esse virum et feminam,
et dominum et servum. Ideo autem dicitur domus prima, quia est et
alia communicatio personalis quae invenitur in domo, scilicet patris et
filii, quae ex prima causatur. Unde primae duae sunt primordiales.
Et ad hoc inducit verbum Hesiodi poetae, qui dixit quod domus habet
haec tria: dominum qui praeeminet et mulierem et bovem ad arandum. In
paupere enim domo bos est loco ministri. Utitur enim homo bove ad
exequendum aliquod opus, sicut et ministro.
18. Deinde cum dicit in omnem quidem igitur etc., ostendit ad quid
ordinetur communitas domus. Ubi considerandum est quod omnis humana
communicatio est secundum aliquos actus. Actuum autem humanorum quidam
sunt quotidiani, sicut comedere, calefieri ad ignem, et alia
huiusmodi. Quidam autem non sunt quotidiani, sicut mercari,
pugnare, et alia huiusmodi. Naturale est autem hominibus, ut in
utroque genere operum sibi communicent seinvicem iuvantes. Et ideo
dicit quod nihil aliud est domus quam quaedam communitas secundum
naturam constituta in omnem diem, idest ad actus, qui occurrunt
quotidie agendi. Et hoc manifestat consequenter per nomina. Quidam
enim Charondas nomine nominat eos qui communicant in domo,
homostitios, quasi unius pulmenti, quia communicant in cibo. Quidam
autem alius nomine Epimenides, natione Ocres, vocat eos homocapnos
quasi unius fumi, quia sedent ad eumdem ignem.
19. Deinde cum dicit ex pluribus autem domibus etc., ponit tertiam
communitatem, scilicet vici. Et primo ostendit ex quibus sit ista
communitas et propter quid. Secundo ostendit quod sit naturalis,
ibi, maxime autem videtur et cetera. Dicit ergo primo, quod prima
communicatio quae est ex pluribus domibus, vocatur vicus: et dicitur
prima ad differentiam secundae quae est civitas: haec autem communitas
non est constituta in diem sicut dicit de domo, sed est instituta
gratia usus non diurnalis. Illi enim qui sunt convicanei, non
communicant sibi in actibus quotidianis in quibus communicant sibi illi
qui sunt unius domus, sicut est comedere, sedere ad ignem et
huiusmodi: sed communicant sibi in aliquibus exterioribus actibus non
quotidianis.
20. Deinde cum dicit maxime autem videtur etc., ostendit quod
communitas vici sit naturalis. Et primo ostendit propositum per
rationem. Secundo per quaedam signa, ibi, propter quod et primum et
cetera. Dicit ergo primo, quod vicinia domorum, quae est vicus,
maxime videtur esse secundum naturam. Nihil enim est magis naturale
quam propagatio multorum ex uno in animalibus; et hoc facit viciniam
domorum. Hos enim qui habent domos vicinas, quidam vocant
collactaneos, puerosque, idest filios, et puerorum pueros, idest
nepotes, ut intelligamus quod huiusmodi vicinia domorum ex hoc primo
processit quod filii et nepotes multiplicati instituerunt diversas domos
iuxta se habitantes. Unde cum multiplicatio prolis sit naturalis,
sequitur quod communitas vici sit naturalis.
21. Deinde cum dicit propter quod et primum etc., manifestat idem
per signa. Et primo secundum ea quae videmus in hominibus. Secundo
secundum ea quae dicebantur de diis, ibi, et deos autem propter hoc et
cetera. Dicit ergo primo, quod quia ex multiplicatione prolis
constituta est vicinia, ex hoc processit, quod a principio quaelibet
civitas regebatur rege: et adhuc aliquae gentes habent regem, etsi
singulae civitates singulos reges non habeant; et hoc ideo, quia
civitates et gentes instituuntur ex his qui sunt subiecti regi.
Quomodo autem signum hoc respondeat praemissis, ostendit per hoc,
quod subditur: quia omnis domus regitur ab aliquo antiquissimo, sicut
a patrefamilias reguntur filii. Et exinde contingit, quod etiam tota
vicinia, quae erat instituta ex consanguineis, regebatur propter
cognationem ab aliquo qui erat principalis in cognatione, sicut civitas
regitur a rege. Unde Homerus dixit, quod unusquisque uxori et pueris
suis instituit leges, sicut rex in civitate. Ideo autem hoc regimen a
domibus et vicis processit ad civitates, quia diversi vici sunt sicut
civitas dispersa in diversas partes; et ideo antiquitus habitabant
homines dispersi per vicos, non tamen congregati in unam civitatem.
Sic ergo patet, quod regimen regis super civitatem vel gentem
processit a regimine antiquioris in domo vel vico.
22. Deinde cum dicit et deos autem etc., ponit aliud signum per ea
quae de diis dicebantur. Et dicit, quod propter praemissa omnes
gentiles dicebant, quod eorum dii regebantur ab aliquo rege, dicentes
Iovem esse regem deorum. Et hoc ideo, quia homines adhuc aliqui
regibus reguntur, antiquitus autem fere omnes regebantur regibus. Hoc
autem fuit primum regimen, ut infra dicetur. Homines autem sicut
assimilant sibi species deorum, idest, formas eorum, aestimantes deos
esse in figura quorumdam hominum, ita et assimilant sibi vitas deorum
idest, conversationes, aestimantes eos conversari secundum quod vident
conversari homines. Hic Aristoteles (deos) nominat more
Platonicorum substantias separatas a materia, ab uno tantum summo Deo
creatas, quibus gentiles erronee et formas et conversationes hominum
attribuebant, ut hic philosophus dicit.
23. Quae autem ex pluribus vicis et cetera. Postquam philosophus
determinavit de communitatibus ordinatis ad civitatem, hic determinat
de ipsa communitate civitatis. Et dividitur in partes tres. In prima
ostendit qualis sit civitatis communitas. Secundo ostendit, quod est
naturalis, ibi, propter quod omnis civitas et cetera. Tertio agit de
institutione civitatis, ibi natura igitur quidem et cetera. Circa
primum ostendit conditionem civitatis quantum ad tria. Primo ostendit
ex quibus sit civitas. Quia sicut vicus constituitur ex pluribus
domibus, ita et civitas ex pluribus vicis. Secundo dicit, quod
civitas est communitas perfecta: quod ex hoc probat, quia cum omnis
communicatio omnium hominum ordinetur ad aliquid necessarium vitae,
illa erit perfecta communitas, quae ordinatur ad hoc quod homo habeat
sufficienter quicquid est necessarium ad vitam: talis autem est
communitas civitatis. Est enim de ratione civitatis, quod in ea
inveniantur omnia quae sufficiunt ad vitam humanam, sicut contingit
esse. Et propter hoc componitur ex pluribus vicis, in quorum uno
exercetur ars fabrilis, in alio ars textoria, et sic de aliis. Unde
manifestum est, quod civitas est communitas perfecta. Tertio ostendit
ad quid est civitas ordinata: est enim primitus facta gratia vivendi,
ut scilicet homines sufficienter invenirent unde vivere possent: sed ex
eius esse provenit, quod homines non solum vivant, sed quod bene
vivant, inquantum per leges civitatis ordinatur vita hominum ad
virtutes.
24. Deinde cum dicit propter quod omnis civitas etc., ostendit,
quod communitas civitatis est naturalis. Et circa hoc tria facit.
Primo ostendit, quod civitas est naturalis. Secundo, quod homo est
naturaliter animal civile, ibi, ex his igitur manifestum et cetera.
Tertio ostendit, quid sit prius secundum naturam, utrum unus homo,
aut domus, vel civitas, ibi, et prius itaque civitas et cetera.
Circa primum ponit duas rationes: quarum prima talis est. Finis
rerum naturalium est natura ipsarum. Sed civitas est finis
praedictarum communitatum, de quibus ostensum est quod sunt naturales:
ergo et civitas est naturalis. Quod autem natura sit finis rerum
naturalium, probat, ibi, quale enim etc. tali ratione. Illud
dicimus esse naturam uniuscuiusque rei, quod convenit ei quando est
eius generatio perfecta: sicut natura hominis est, quam habet post
perfectionem generationis ipsius: et similiter et de equo, et de
domo: ut tamen natura domus intelligatur forma ipsius. Sed dispositio
rei quam habet perfecta sua generatione, est finis omnium eorum quae
sunt ante generationem ipsius: ergo id quod est finis naturalium
principiorum ex quibus aliquid generatur, est natura rei. Et sic cum
civitas generetur ex praemissis communitatibus, quae sunt naturales,
ipsa erit naturalis.
25. Secundam rationem ponit, ibi, adhuc quod cuius gratia et
cetera. Quae talis est. Illud quod est optimum in unoquoque, est
finis, et cuius gratia aliquid fit: sed habere sufficientiam est
optimum: ergo habet rationem finis. Et sic, cum civitas sit
communitas habens per se sufficientiam vitae, ipsa est finis
praemissarum communitatum. Unde patet, quod haec secunda ratio
inducitur ut probatio minoris praecedentis rationis.
26. Deinde cum dicit ex hiis igitur manifestum etc., ostendit,
quod homo sit naturaliter civile animal. Et primo concludit hoc ex
naturalitate civitatis. Secundo probat hoc per operationem propriam
ipsius, ibi, quod autem civile et cetera. Circa primum duo facit.
Primo ostendit propositum. Secundo excludit dubitationem, ibi, et
qui incivilis et cetera. Concludit ergo primo ex praemissis, quod
civitas est eorum quae sunt secundum naturam. Et cum civitas non sit
nisi congregatio hominum, sequitur, quod homo sit animal naturaliter
civile.
27. Posset autem hoc alicui venire in dubium ex hoc, quod ea quae
sunt secundum naturam omnibus insunt. Non autem omnes homines
inveniuntur esse habitatores civitatum. Et ideo ad hanc dubitationem
excludendam consequenter dicit, quod aliqui sunt non civiles propter
fortunam, utpote quia sunt expulsi de civitate, vel propter
paupertatem necesse habent excolere agros, aut animalia custodire. Et
hoc patet quod non est contrarium ei quod dictum est, quod homo sit
naturaliter civilis: quia et alia naturalia aliquando deficiunt propter
fortunam: puta, cum alicui amputatur manus, vel cum privatur oculo.
Sed si aliquis homo habet quod non sit civilis propter naturam,
necesse est quod vel sit pravus, utpote cum hoc contingit ex
corruptione naturae humanae; aut est melior quam homo, inquantum
scilicet habet naturam perfectiorem aliis hominibus communiter, ita
quod per se sibi possit sufficere absque hominum societate; sicut fuit
in Ioanne Baptista, et beato Antonio heremita. Inducit ad hoc
verbum Homeri maledicentis quemdam, qui non erat civilis propter
pravitatem. Dicit enim de ipso quod erat insocialis, quia non poterat
contineri vinculo amicitiae, et illegalis, quia non poterat contineri
sub iugo legis, et sceleratus, quia non poterat contineri sub regula
rationis. Qui autem est talis secundum naturam, simul cum hoc oportet
quod habeat quod sit affectator belli, quasi litigiosus et sine iugo
existens. Sicut videmus quod volatilia, quae non sunt socialia, sunt
rapacia.
28. Deinde cum dicit quod autem civile animal etc., probat ex
propria operatione hominis quod sit animal civile, magis etiam quam
apis, et quam quodcumque gregale animal, tali ratione. Dicimus enim
quod natura nihil facit frustra, quia semper operatur ad finem
determinatum. Unde, si natura attribuit alicui rei aliquid quod de se
est ordinatum ad aliquem finem, sequitur quod ille finis detur illi rei
a natura. Videmus enim quod cum quaedam alia animalia habeant vocem,
solus homo supra alia animalia habeat loquutionem. Nam etsi quaedam
animalia loquutionem humanam proferant, non tamen proprie loquuntur,
quia non intelligunt quid dicunt, sed ex usu quodam tales voces
proferunt. Est autem differentia inter sermonem et simplicem vocem.
Nam vox est signum tristitiae et delectationis, et per consequens
aliarum passionum, ut irae et timoris, quae omnes ordinantur ad
delectationem et tristitiam, ut in secundo Ethicorum dicitur. Et
ideo vox datur aliis animalibus, quorum natura usque ad hoc pervenit,
quod sentiant suas delectationes et tristitias, et haec sibiinvicem
significent per aliquas naturales voces, sicut leo per rugitum, et
canis per latratum, loco quorum nos habemus interiectiones.
29. Sed loquutio humana significat quid est utile et quid nocivum.
Ex quo sequitur quod significet iustum et iniustum. Consistit enim
iustitia et iniustitia ex hoc quod aliqui adaequentur vel non aequentur
in rebus utilibus et nocivis. Et ideo loquutio est propria hominibus;
quia hoc est proprium eis in comparatione ad alia animalia, quod
habeant cognitionem boni et mali, ita et iniusti, et aliorum
huiusmodi, quae sermone significari possunt. Cum ergo homini datus
sit sermo a natura, et sermo ordinetur ad hoc, quod homines
sibiinvicem communicent in utili et nocivo, iusto et iniusto, et aliis
huiusmodi; sequitur, ex quo natura nihil facit frustra, quod
naturaliter homines in his sibi communicent. Sed communicatio in istis
facit domum et civitatem. Igitur homo est naturaliter animal
domesticum et civile.
30. Deinde cum dicit et prius itaque civitas etc., ostendit ex
praemissis, quod civitas sit prior secundum naturam quam domus, vel
quam unus homo singularis, tali ratione. Necesse est totum esse prius
parte, ordine scilicet naturae et perfectionis. Sed hoc intelligendum
est de parte materiae, non de parte speciei, ut ostenditur in septimo
metaphysicae. Et hoc sic probat: quia destructo toto homine, non
remanet pes neque manus nisi aequivoce, eo modo quo manus lapidea
posset dici manus. Et hoc ideo, quia talis pars corrumpitur corrupto
toto. Illud autem, quod est corruptum, non retinet speciem, a qua
sumitur ratio definitiva. Unde patet, quod non remanet eadem ratio
nominis, et sic nomen aequivoce praedicatur. Et quod pars corrumpatur
corrupto toto, ostendit per hoc, quod omnis pars definitur per suam
operationem, et per virtutem qua operatur. Sicut definitio pedis
est, quod sit membrum organicum habens virtutem ad ambulandum. Et
ideo, ex quo iam non habet talem virtutem et operationem, non est idem
secundum speciem, sed aequivoce dicitur pes. Et eadem ratio est de
aliis huiusmodi partibus, quae dicuntur partes materiae, in quarum
definitione ponitur totum, sicut et in definitione semicirculi ponitur
circulus. Est semicirculus media pars circuli. Secus autem est de
partibus speciei, quae ponuntur in definitione totius, sicut lineae
ponuntur in definitione trianguli.
31. Sic igitur patet, quod totum est prius naturaliter quam partes
materiae, quamvis partes sint priores ordine generationis. Sed
singuli homines comparantur ad totam civitatem, sicut partes hominis ad
hominem. Quia sicut manus aut pes non potest esse sine homine, ita
nec unus homo est per se sufficiens ad vivendum separatus a civitate.
Si autem contingat, quod aliquis non possit communicare societate
civitatis propter suam pravitatem, est peior quam homo, et quasi
bestia. Si vero nullo indigeat, et (sit) quasi habens per se
sufficientiam, et propter hoc non sit pars civitatis, est melior quam
homo. Est enim quasi quidam Deus. Relinquitur ergo ex praemissis,
quod civitas est prius secundum naturam quam unus homo.
32. Deinde cum dicit natura igitur quidem etc., agit de
institutione civitatis; concludens ex praemissis, quod in omnibus
hominibus inest quidam naturalis impetus ad communitatem civitatis sicut
et ad virtutes. Sed tamen, sicut virtutes acquiruntur per exercitium
humanum, ut dicitur in secundo Ethicorum, ita civitates sunt
institutae humana industria. Ille autem qui primo instituit
civitatem, fuit causa hominibus maximorum bonorum.
33. Homo enim est optimum animalium si perficiatur in eo virtus, ad
quam habet inclinationem naturalem. Sed si sit sine lege et iustitia,
homo est pessimum omnium animalium. Quod sic probat. Quia iniustitia
tanto est saevior, quanto plura habet arma, idest adiumenta ad male
faciendum. Homini autem secundum suam naturam convenit prudentia et
virtus quae de se sunt ordinata ad bonum: sed quando homo est malus,
utitur eis quasi quibusdam armis ad male faciendum: sicut cum per
astutiam excogitat diversas fraudes, et per abstinentiam potens fit ad
tolerandum famem et sitim, ut magis in malitia perseveret, et
similiter de aliis; et inde est, quod homo sine virtute quantum ad
corruptionem irascibilis est maxime scelestus et silvestris, utpote
crudelis et sine affectione. Et quantum ad corruptionem
concupiscibilis est pessimus quantum ad venerea, et quantum ad
voracitatem ciborum. Sed homo reducitur ad iustitiam per ordinem
civilem: quod patet ex hoc, quod eodem nomine apud Graecos nominatur
ordo civilis communitatis, et iudicium iustitiae, scilicet diki.
Unde manifestum est, quod ille qui civitatem instituit, abstulit
hominibus quod essent pessimi, et reduxit eos ad hoc quod essent optimi
secundum iustitiam et virtutes.
|
|
