|
1. Postquam philosophus determinavit de politia optima, puta de
regno, et distinxit eius modos, et dissolvit quasdam dubitationes ex
quibus apparet natura ipsius, scilicet monarchiae, idest potestatis
regalis, prosequitur de aliis politiis. Et dividitur in duas. In
prima ostendit de quibus et quo ordine considerandum est in hac
scientia, et quae sunt considerata, et quae restant consideranda.
Secundo prosequitur de illis, ibi, ut igitur et cetera. Prima in
tres. In prima ostendit, quae sunt consideranda in hac scientia.
Secundo ostendit, quae sunt considerata, et qui restant
consideranda, ibi, quoniam autem in prima et cetera. In tertia
ostendit quo ordine considerandum est, ibi, nobis autem et cetera.
Adhuc prima in duas. In prima ostendit, quod istius scientiae est
considerare de politia optima, quae et qualis sit, et quibus et
qualibus congruit. Secundo ostendit quae sunt illa universaliter quae
pertinent ad considerationem huius scientiae, ibi, quam optima
simpliciter et cetera. In prima intendit istam rationem, in omnibus
artibus factivis, et in omnibus scientiis activis, quae non versantur
circa aliquam naturam particularem, sed circa aliquod unum commune, et
quae perfecte considerant aliquod unum commune, unius est considerare
qualis dispositio convenit unicuique illorum, quae sunt sub communi,
et qualis est optima, quae competit illi communi et primo: sed
politica est scientia activa considerativa alicuius unius communis, non
particularis, et perfecte considerat illud: quare ipsius est
considerare quae politia est optima, et quae politia quibus convenit.
Circa istam rationem sic procedit. Supposita minore. Primo probat
minorem, et eam ponit. Secundo concludit conclusionem, ibi, quare
manifestum et cetera. Circa primum intelligendum est, quod scientiae
omnes aliquod subiectum considerant, sed in quibusdam contingit esse
illud univocum, in aliis autem non univocum, sed analogum, dictum de
pluribus per attributionem ad aliquod prius inter illa. Et sicut est
in speculativis, sic etiam est in activis et factivis, quae sunt
quaedam scientiae activae et factivae considerantes aliquod unum dictum
de pluribus per attributionem ad aliquod primum. Et in talibus
proponit propositionem suam maiorem. Et dicit quod in omnibus artibus
factivis et scientiis activis, quae non considerant particulare
aliquod, sed considerant aliquod unum commune pluribus secundum
analogiam perfecte considerantibus, illud commune unius est considerare
quae et qualis est dispositio uniuscuiusque illorum habentium
attributionem ad primum, et qualis est optima dispositio, quae
competit illi primo, ad quod alia habent attributionem. Et declarat
istam proportionem, quia ars exercitativa considerat quae et qualis
exercitatio, cui et quali corpori conveniat. Considerat etiam quae
est exercitatio optima, quae optime disposito corpori convenit.
Optima enim exercitatio convenit ei qui est optime dispositus et
proportionatus secundum naturam, et illa exercitatio, quae competit
pluribus habentibus attributionem ad aliquid unum, illa una omnibus
competit secundum attributionem. Ista enim est consideratio
exercitativae artis. Et si aliquis obiiciat quod exercitativa non
debet considerare dispositionem illam optimam, quia nullus attingit ad
eam. Hoc removens dicit, quod si aliquis non desideret dispositionem
optimam, vel quae sibi possibilis est, nec scientiam, vel habitum
eorum, quae circa exercitationem illam sunt, tamen ars exercitativa de
istis debet considerare. Iterum ars exercitativa debet disponere
potentiam exercitati ad hanc, similiter medicina considerat sanitatem,
et quae et qualis, cui et quali corpori conveniat. Considerat etiam
dispositionem corporum, puta complexiones, et quae complexio optima,
et quae sanitas optime complexionato congruit. Similiter est circa
artem faciendi vestes, et circa omnes alias artes, et ratio huius
est, quoniam si aliqua scientia considerat aliquam naturam, considerat
passiones illius, considerat etiam omnia, quae attributionem habent ad
illam naturam. Iterum passiones illorum attributorum, sed passio
primi in scientia est dispositio eius optima. Passiones eorum quae
attribuuntur sunt quales illis congruunt, et ideo eiusdem scientiae est
considerare, et optimam dispositionem, et quae quali congruit.
2. Deinde cum dicit quare palam concludit conclusionem. Et dicit,
quod ex istis manifestum est, quod scientiae eiusdem, scilicet
politicae, est considerare quae est optima politia. Haec autem est
quae maxime desideratur, et est secundum voluntatem, si non sit
impedimentum per aliquod extrinsecum. Contingit enim per aliquod
impediens quod aliquis non appetit optimam politiam. Iterum politica
scientia considerat, quae politia quibus convenit. Sunt enim multi
qui non possunt attingere ad optimam, quae illis competat, sed ad
illam quae illis congruit.
3. Deinde cum dicit quare optimam ostendit quae pertinent ad
considerationem universaliter huius scientiae. Et primo ostendit de
quibus considerat per se et primo. Secundo ostendit de quibus ex
consequenti; puta de differentiis legum et politiarum, ibi, propter
quod et cetera. Prima in duas. In prima facit quod dictum est. In
secunda tangit defectus quorumdam circa praedicta, ibi, quo plurimi et
cetera. In prima dicit, quod manifestum est ex dictis, quod
politicus considerat politiam simpliciter. Sicut enim dictum est,
considerans aliquam naturam, considerat quae est optima dispositio
eius; et ideo considerans politiam considerat eam quae est optima.
Sed politicus de politia considerat: quare manifestum est, quod
politicus et legislator considerant de optima politia. Iterum ad ipsum
pertinet considerare quae est politia optima ex suppositione. Si enim
in civitate aliqua sint plures virtuosi excedentes alios in virtute, et
populus inclinetur ad virtutem, his suppositis optima politia reguntur
isti. Iterum ad politicum pertinet considerare politiam quae ex
suppositione, non ex suppositione simpliciter, sed ex suppositione
alicuius quod non est bonum simpliciter. Si enim ista sit politia,
oportet considerare in principio qualiter poterit fieri, et qualiter
poterit conservari in multo tempore. Si enim aliqua civitas non
regeretur optima politia simpliciter, nec etiam sufficienti in per se
necessariis, nec etiam optima ex suppositione, quae ei contingere
potest, sed quadam alia politia peiori ista ex suppositione non
simpliciter, sed alicuius, quod non est simpliciter bonum. Item
praeter omnia ista considerat politicus, quae politia cui civitati
congruit.
4. Deinde cum dicit quo plurimi tangit defectum quorumdam circa
praedicta. Et dividitur in duas, secundum quod dupliciter eos
reprobat. Secunda, ibi, oportet autem et cetera. In prima dicit:
dictum est, quod politicus debet considerare politiam optimam
simpliciter, et ex suppositione, quae pluribus civitatibus congruit.
Sicut medicus non solum considerat sanitatem simpliciter, sed
sanitatem quae competit isti. In hoc autem multi loquentium de politia
defecerunt. Et si in aliquibus dicant bene, tamen in politiis, quae
non sunt optimae, opportunae tamen aliquibus civitatibus, defecerunt,
quia politicus non solum habet considerare politiam simpliciter
optimam, sed ex suppositione, et quae cuique congruit, et quae
possibilis. Similiter debet politicus considerare politiam faciliorem
et communiorem omnibus. Isti autem solum de optima politia
determinaverunt, quae multis indiget, ad quam pauci pertingere
possunt. Et ideo solum de illa quae vix aut nunquam esse potest,
consideraverunt. Alii consideraverunt politiam magis communem, et
nihil de optima dixerunt: unde reprobabant quasdam politias, sicut
politias Laconicorum, et si qua alia est, quae approbanda est, et
quam laudamus. Et ideo manifestum est, quod erraverunt.
5. Deinde cum dicit oportet autem secundo improbat illos. Reprobat
autem eos in hoc, quod voluerunt alias politias corrigere, in quo
erraverunt. Et dicit, quod volentem corrigere aliquam politiam,
oportet talem modum et ordinem invenire, ad quem possunt cives
suaderi, et prosequi faciliter. Non enim minus difficile videtur
corrigere politiam aliquam quam instituere eam a principio; sicut non
videtur minus esse difficile addiscere, postquam aliquis oblitus est,
et a principio. Sic autem isti non fecerunt; oportebat autem.
Oportet enim qui vult corrigere aliquam politiam, prius amovere
inordinationes, quae sunt in illa politia, et deinde inducere novum
ordinem. Sicut si aliquis vult calefacere frigidum, oportet, quod
prius natura abiiciat formam frigiditatis, et postmodum inducat formam
caliditatis: sic in proposito. Non sic autem fecerunt isti; et ideo
erraverunt in corrigendo.
6. Deinde cum dicit propter quod declarat, quod oportet politicum
considerare, quae sunt differentiae politiarum. Et primo facit hoc.
Secundo dicit, quod ad ipsum pertinet considerare differentias legum,
ibi, cum eadem autem et cetera. In prima dicit, quod praeter ea quae
dicta sunt, oportet politicum considerare per quae et quomodo contingit
auxiliari politiis existentibus, cum fuerit error in illis, sicut
praetactum fuit in praecedentibus. Hoc autem non potest fieri, nisi
manifestum sit, quae sint differentiae et species politiarum; quia non
est possibile aliquem auxiliari per se in eo quod non novit. Aliqui
enim dicunt popularem esse unum tantum, similiter etiam et paucorum;
nunc autem istud non est verum: sunt enim plures species utriusque
istarum. Oportet igitur politicum, si debeat auxiliari politiis
existentibus et dirigere differentias ipsarum, non latere quot sunt,
et qualiter etiam componantur ex principiis suis.
7. Consequenter cum dicit cum eadem declarat, quod oportet ipsum
considerare de differentiis legum; dicens, quod cum consideratione
praedictorum oportet considerare de legibus; puta quae sint optimae
simpliciter, idest quae sint optimae secundum unamquamque politiam, et
quae et quales unicuique illarum conveniunt. Cuius ratio est, quoniam
leges omnes feruntur vel ferri debent secundum quod competit politiae
per se, et non e converso politias ordinare secundum quod competit
legibus. Politia enim est ordo principatuum in civitate, secundum
quem distribuuntur ipsi principatus secundum rationem; et secundum quem
attenditur, quem oportet esse dominantem in civitate, et quis etiam
sit finis communicationis civium. Ista autem determinantur per leges.
Leges enim separatae, scilicet seorsum acceptae, sunt enunciationes
de agibilibus significantes praedictum ordinem, scilicet quot oportet
esse differentias, et quis finis civitatis, et qualiter et quomodo
oportet dominari, et qualiter oportet observare transgredientes ipsas.
Igitur manifestum, quod necesse est politicum considerare leges, et
differentias et numerum ipsarum, et differentias, quae sunt secundum
differentias et numerum politiarum, quia non est possibile easdem leges
conferre statui populari et paucorum: leges enim differunt secundum
diversitatem finium: status autem popularis et paucorum non est idem
finis. Nec etiam eaedem leges competunt omnibus modis statui
populari; similiter nec omnibus modis statui paucorum; si non
supponamus quod non sit popularis una tantum, nec paucorum una tantum,
sed multae. Si enim sunt multae, aliqualiter diversos fines habent;
leges vero diversificantur secundum diversitatem finium.
8. Consequenter cum dicit quoniam autem declarat, quae de praedictis
considerata sunt, et quae restant consideranda. Et dividitur in
duas. Quoniam primo declarat quae sunt considerata. Secundo cum
dicit, reliquum de politia etc. declarat quae restant consideranda.
Primo igitur dicit, quod in praecedenti methodo distinximus politias
in rectas et transgressas. Rectas quidem, ut sunt regnum, quod est
optimum, et optimatum, et ea quae dicitur communi nomine politia.
Transgressae autem sunt tyrannis quae a regno transgreditur, et
propter hoc est pessima; et paucorum quae transgreditur ab optimatum;
et popularis, quae a politia. Adhuc autem consideratum est in
praecedentibus de regno et de statu optimatum. Idem enim est
considerare de his quae significantur per ista nomina, et de optima
politia: utraque enim istarum duarum intendit principaliter in finem,
qui est secundum virtutem, et ad ipsam virtutem multam et perfectam
existentem. Iterum consideratum est in quo differunt regnum et
respublica optimatum, et quando etiam oportet regnum esse, et quibus
oportet vivere sub regno.
9. Deinde cum dicit reliquum de politia declarat quae restant
considerare. Et circa hoc duo facit. Primo tangit hoc quod dictum
est. Secundo, quia fecerat mentionem de transgressis politiis,
declarat, quae illarum est magis, et quae minus mala, ibi,
manifestum quidem igitur et cetera. Circa primum dicit, quod post ea
quae determinata sunt, relinquitur nobis considerandum de ea quae
appellatur communi nomine politia recta existente, et de his quae
transgrediuntur rectis, sicut de populari et paucorum et tyrannide.
10. Deinde cum dicit manifestum quidem declarat, quae istorum est
magis et minus mala. Et primo facit hoc. Secundo tangit defectum
cuiusdam, ibi, iam quidem igitur et cetera. Primo igitur dicit,
quod ex dicendis poterit esse manifestum, quae politiarum
transgressarum est pessima et quae minus mala post illam, et quae
minime. Illa enim quae transgreditur ab optima et divinissima politia
quae est maxime secundum rationem rectam, necessarium est esse
pessimam, sicut ex se manifestum. Regnum autem est optima politia,
et maxime secundum rationem. Regem enim, aut solum nomen regis
oportet habere, et aequivoce, aut talem esse propter excellentiam
virtutis et boni universaliter. Dicitur enim in octavo Ethicorum quod
non est rex, qui non est per se sufficiens et omnibus bonis
superexcellens. Quare tyrannis erit pessima omnium, et propter hoc,
plurimum distat ab optima. Deinde autem post ipsam mala est gubernatio
paucorum; transgreditur enim ab optimatum, quae optima est post
regnum. Ergo ipsa pessima est post tyrannidem. Minus autem mala, et
magis commensurata inter transgressas est popularis, quia transgreditur
a politia, quae minus recta est inter rectas: ergo ista est minime
mala inter transgressas: quod enim a minus bono transgreditur, necesse
est esse minus malum.
11. Deinde cum dicit iam quidem tangit defectum Platonis circa
praedicta; dicens, quod quidam priorum philosophantium, scilicet
Plato, de istis pronunciavit, non tamen in idem ferens intentionem
nobiscum. Ipse enim iudicavit omnes politias bonas esse, sicut regnum
et paucorum et alias: sed popularem dixit esse pessimam respectu
rectarum simpliciter. Dixit tamen esse optimam respectu earum quae
inordinatae sunt. Nos autem e contrario dicimus, has tres politias
totaliter transgressas esse, popularem scilicet et paucorum et
tyrannidem; et quod non convenienter dicitur gubernationem paucorum
unam meliorem alia: quae enim rationem boni non habent omnino, non
sunt comparabilia secundum bonitatem: sed verius potest dici unam esse
minus pravam alia: quae enim prava sunt contingunt comparari unum alii
secundum pravitatem. Sed quia iudicium de talibus non multum facit ad
propositum, dimittatur ad praesens.
12. Deinde cum dicit nobis autem dat ordinem considerandi de istis.
Et primo quantum ad ea, quae consideranda sunt in quarto.
13. Deinde cum dicit deinde quae quantum ad quaedam quae
consideranda sunt consequenter. Dicit igitur primo, quod post
praedicta primo est considerandum a nobis quot sunt differentiae
politiarum dictarum prius, puta popularis, et paucorum, et
optimatum, si ita sit, quod sint plures species ipsarum. Postea
considerabimus, quae politia sit communissima quantum ad omnes
conditiones multitudinis, et quae maxime eligibilis in ordine ad finem
post optimas politias, quae sunt regnum, et optimatum simpliciter.
Et iterum si contingit esse aliquam speciem optimatum praeter
simplicem, quae sit bene mansiva, et conveniens multis civitatibus,
quae sit illa. Post haec vero considerandum erit, quae vel qualis,
quibus vel qualibus sit magis eligibilis, et magis congruens.
Possibile enim est, quod quibusdam magis congruat popularis quam
paucorum, quibusdam autem magis ista quam illa.
14. Deinde cum dicit deinde et aliarum dat ordinem considerandi
quantum ad consideranda consequenter; dicens, quod deinde post
determinationem dictorum considerandum erit, quomodo instituendae sint
a principio huiusmodi politiae, et ex quibus: puta quomodo
instituendae sunt et ex quibus respublica popularis et paucorum secundum
omnes species earum, et quomodo optima sit instituenda. Deinde autem
posterius secundum intentionem, quamvis prius secundum executionem,
puta in libro sequenti, considerandum est quae sunt principia
corruptiva et salvativa huiusmodi politiarum, et in universali, et
secundum unamquamque aliarum, et quae sunt causae propter quas maxime
natae sunt corrumpi et salvari. Est autem intelligendum, quod prius
considerat de corrumpentibus et salvantibus eas, puta in quinto
istius; posterius et deinceps de institutione earum; quamvis prius
esset in intentione de institutione, quam de salvatione et
corruptione.
|
|
