|
Quaestiuncula 1
1. Ad tertium sic proceditur. Videtur quod delectationi tristitia
non sit contraria. Passiones enim non distinguuntur secundum suas
causas. Sed causa tristitiae est motus et labor, ut dicit philosophus
in 7 Ethic.: unde juvenes, qui sunt in motu, delectationes
appetunt quasi medicinas contra tristitiam: causa autem delectationis
est operatio. Motus autem et operatio non sunt contraria, cum
aliquando ad invicem conjungantur. Ergo nec delectatio tristitiae
contrariatur.
2. Praeterea, unum contrariorum non est materia alterius. Sed
delectatio potest esse materia tristitiae; quia, ut dicit philosophus
in 9 Ethic., pravus post parum tristatur de hoc quod delectatus
est; similiter etiam tristitia est materia delectationis; et
poenitenti indicitur ut semper doleat, et de dolore gaudeat. Ergo
delectatio et tristitia non sunt contraria.
3. Praeterea, delectatio et gaudium non sunt penitus idem, ut ex
praedictis patet. Sed tristitia opponitur gaudio. Ergo non opponitur
delectationi.
1. Sed contra, medicinae fiunt per contraria, ut dicitur in 2
Ethic. Sed delectationes sunt medicinae contra tristitias, ut
dicitur in 7 Ethic. Ergo delectatio et tristitia sunt contraria.
2. Praeterea, bonum et malum sunt contraria. Sed delectatio
opponitur tristitiae, ut bonum malo, ut dicitur in 7 Ethic. Ergo
sunt contraria.
Quaestiuncula 2
1. Ulterius. Videtur quod delectationi quae est in considerando,
sit aliqua tristitia contraria. Fatigatio enim est tristitiae causa.
Sed in considerando accidit fatigatio. Ergo in considerando accidit
tristitia; ergo delectationi quae est in considerando, aliqua
tristitia contraria est.
2. Praeterea, sicut contingit aliquid considerare ut conveniens,
ita contingit considerare aliquid ut nocivum. Sed consideratio
convenientis causat delectationem. Ergo consideratio nocivi causat
tristitiam; et sic idem quod prius.
3. Praeterea, omnis actio quae est contraria habitui inhaerenti,
est tristitiae causa; sicut ei qui habitum injustitiae habet, est
contristabilis operatio justi. Sed contingit aliquem habentem habitum
alicujus scientiae prodire in actum contra rationem habitus
inhaerentis; sicut cum grammaticus non grammatice loquitur, et
dialecticus non recte syllogizat. Ergo in considerando potest esse
tristitia; et sic idem quod prius.
1. Sed contra est quod philosophus dicit in 1 Topic., quod
delectationi quae est ab eo quod est considerare, non est aliqua
tristitia contraria.
2. Praeterea, considerationes procedunt ex rationibus rerum in anima
existentibus. Sed rationes rerum etiam contrariarum in anima
existentes non sunt contrariae, ut dicitur in 7 Metaph. Ergo nec
delectationi quae ex consideratione causatur, aliquid potest esse
contrarium.
Quaestiuncula 3
1. Ulterius. Videtur quod tristitia fortius afficiat quam
delectatio. Quia, ut dicit Augustinus in Lib. 83 quaest., nemo
est qui non magis dolorem fugiat quam appetat voluptatem. Ergo magis
homo afficitur tristitia quam delectatione.
2. Praeterea, sicut tristitia vehementia sua movet ad fugam, ita
delectatio movet ad desiderium. Sed non omnes, delectationes
appetunt; immo quidam, ut temperati, eas vitant; tristitias autem
quilibet fugit, ut dicit philosophus in Ethic. Ergo delectatio minus
afficit quam tristitia.
3. Praeterea, secundum philosophum in 10 Ethic., omnis
tristitia hominem in operando impedit; non autem omnis delectatio
adjuvat; sed solum propria. Ergo tristitia vehementius afficit quam
delectatio.
1. Sed contra, bonum est efficacius in agendo quam malum: quia
malum non agit nisi in virtute boni, ut dicit Dionysius. Sed bonum
est causa delectationis, malum vero tristitiae. Ergo delectatio magis
afficit quam tristitia.
2. Praeterea, ut dicitur in 7 Ethic., delectatio expellit
tristitiam non solum sibi contrariam, sed et quamlibet aliam. Ergo
delectatio est fortior tristitia.
Quaestiuncula 1
Respondeo dicendum ad primam quaestionem, quod cujuslibet passionis
ratio formalis ex objecto sumitur; unde et passiones et actus penes
objecta distinguuntur. Objectum autem delectationis bonum est,
tristitiae vero malum; unde oportet tristitiam delectationi formaliter
contrariari.
Ad primum ergo dicendum, quod quamvis motus per se operationi non
contrarietur, est tamen in motu aliquid invenire ex quo tristitiam
causat, quod contrariatur operationi, secundum quod est delectationis
causa. Operatio enim delectationis causa existit, secundum quod est
conveniens operanti. In motu autem, in quo est processus de uno ad
aliud, oportet aliquid esse non conveniens ei quod movetur, cum ea
inter quae est motus, sint contraria; et ideo motus ratione
contrarietatis quam habet ad mobile, lassitudinem et tristitiam
inducit; et propter hoc praecipue motus innaturales et violenti
lassitudinem causant. Sic ergo motus ratione contrarietatis causat
tristitiam, operatio vero delectationem ratione convenientiae; unde
oportet quod delectatio et tristitia opponantur secundum oppositionem
convenientiae et contrarietatis.
Ad secundum dicendum, quod tristitia non est materia delectationis,
nec delectatio tristitiae, per se loquendo; sed per accidens tantum,
inquantum accidit delectationi esse malum, quod est propria tristitiae
materia; et tristitiae esse bonum, quod est propria materia
delectationis; et hoc quidem accidere potest in istis contrariis, ut
unum per accidens sit alterius materia propter communitatem suorum
objectorum, quae sunt bonum et malum; quorum unum potest alteri
adjungi ratione diversorum. Quod enim est secundum unam rationem
bonum, potest esse secundum alteram rationem malum. Accidit etiam
quod hujusmodi contraria consistunt in actu animae, quae reflectitur
super actum suum, inquantum scit se scire, et vult se velle; unde et
tristitia potest esse materia gaudii, et etiam ipsum gaudium; quod in
rebus naturalibus accidere non potest, ut aliquid sit materia sui
ipsius, vel etiam contrarii.
Ad tertium dicendum, quod si fiat vis in verbis; sicut delectatio
distinguitur a gaudio, ita dolor a tristitia, ut sic per oppositum
tristitia respondeat gaudio, dolor vero delectationi: sed quia dolor
proprie accipitur in sensu, et praecipue in sensu tactus: delectatio
etiam proprie loquendo se extendit ad interiores vires; ideo
delectationi non solum dicimus opponi dolorem, sed etiam tristitiam.
Quaestiuncula 2
Ad secundam quaestionem dicendum, quod apprehensio potest dici
delectationis causa dupliciter. Uno modo ex parte ipsius apprehensi;
sicut cum apprehendimus aliquod bonum nobis conveniens, et inde
delectamur; et per hunc modum apprehensio est omnis delectationis
causa; unde nihil prohibet delectationi quae sic ex apprehensione
causatur sive sensibili sive intelligibili, aliquid contrarium esse;
alias nulli delectationi esset tristitia contraria. Alio modo ex parte
ipsius apprehensionis; ut cum quis delectatur non quidem de
apprehenso, sed de ipsa apprehensione qua apprehendit; et sic, per se
loquendo, delectationi quae ex quacumque apprehensione causatur, non
potest esse tristitia contraria. Oportet enim hujusmodi tristitiam
etiam ex aliqua apprehensione causatam esse; contraria enim circa idem
sunt. Apprehensio autem, per se loquendo, nullo modo potest
tristitiam facere; quia illud solum tristitiam facere potest quod est
contrarium; nulla autem apprehensio, inquantum hujusmodi, est
contraria vel repugnans apprehendenti; immo est perfectio ipsius: quia
species quibus fit apprehensio, sunt perfectiones apprehendentis; unde
nulla apprehensio, nec sensibilis nec intelligibilis, per se
loquendo, tristitiam causat, sed delectationem tantum; quandoque
plus, quandoque minus, secundum quod apprehensio est perfectior, et
delectanti convenientior. Unde philosophus dicit in 10 Ethicor.,
quod perfectissima, ac per hoc delectabilissima, visio est visus
optime dispositi ad pulcherrimum sub visu cadentium. Per accidens
autem contingit ex apprehensione causari tristitiam dupliciter. Uno
modo ex parte apprehendentis, qui scilicet apprehendit per organum
aliquod corporale, cui potest accidere lassitudo et corruptio propter
organi permutationem; et sic apprehensio sensitivae partis per accidens
est contristativa; apprehensio vero intellectiva non nisi per accidens
valde remotum, inquantum scilicet considerationi intellectus adjungitur
operatio sensitivarum virium, ex quibus accidit in consideratione
intellectus nostri lassitudo; quod non esset, si sine phantasmatibus
intelligere possemus. Alio modo ex parte ipsius effectus
apprehensionis, inquantum ex hoc quod apprehensioni vacavimus, aliquod
damnum incurrimus, ut puta si ex hoc impedimur ab aliquo utiliori, vel
pertrahimur in peccatum occasionaliter. Sed tunc, proprie loquendo,
non causatur tristitia ex apprehensione, sed ex consideratione effectus
apprehensionis. Et ideo, proprie loquendo, delectationi quae est ex
hoc quod est considerare secundum intellectum, non est aliqua tristitia
contraria.
Ad primum ergo et secundum patet responsio ex dictis.
Ad tertium dicendum, quod operatio contraria habitui scientiae
quandoque procedit ab aliquo scienter; et tunc talis operatio est
habitui conveniens; quia per habitum scientiae non solum cognoscimus id
quod est rectum, sed etiam id quod est erroneum; unde etiam scire
aliquid esse erroneum, est de perfectione scientiae. Si autem
consideratio scientiae contraria procederet ab aliquo nescienter,
utputa cum quis habet falsam considerationem quam aestimat veram, adhuc
talis consideratio erit delectabilis, quia apprehenditur ut
conveniens, quamvis non sit conveniens; sicut et justo esset operatio
injusta delectabilis, si eam aestimaret esse justam.
Quaestiuncula 3
Ad tertiam quaestionem dicendum, quod tam delectatio quam tristitia,
consequuntur causam aliquam apprehensam; unde et possunt dupliciter
considerari. Uno modo ex parte causae delectantis vel contristantis;
alio modo ex parte apprehensionis quam delectatio et tristitia
sequitur. Causa autem delectationis est bonum conveniens conjunctum;
tristitia vero repugnans malum conjunctum. Potest autem inveniri
aliquod bonum quod totaliter conveniens est, nec ex aliqua parte
dissonantiam habet; non autem potest inveniri aliquod malum quod ita
sit dissonum quod quantum ad nihil conveniens sit: quia non est aliquid
pure malum, quod secundum aliquid non sit bonum; et ideo causa
delectationis perfectius se habet ad delectandum quam causa tristitiae
ad contristandum, generaliter loquendo; sed in speciali non potest una
regula dari, propter diversos ordines causarum in malitia et bonitate;
unde quaedam causa delectans excedit contristantem aliquam, et e
converso. Sed ex parte apprehensionis, tristitia secundum genus,
generaliter loquendo, delectationem excedit, eo quod res similes minus
sentiuntur quam res contrariae; unde cum convenientia delectationem
causet, repugnantia vero tristitiam; quantum ad apprehensionem
tristitia delectationi praevalet; quamvis in speciali aliqua delectatio
alicui tristitiae praeemineat quantum ad apprehensionem. Dicendum ergo
est, quod si proprie loquamur, delectatio vehementius afficit quam
tristitia; sed tristitia magis sentitur quam delectatio, sicut etiam
et amor rei praesentis, ut Augustinus dicit 10 de Trin.
Ad primum ergo dicendum, quod magis fugitur tristitia quam appetatur
delectatio, quia magis sentitur.
Ad secundum dicendum, quod omnis tristitia, per se loquendo, est
mala, ut infra dicetur, art. sequenti, quaest. 2; quamvis per
accidens possit esse bona; sed non omnis delectatio est bona, per se
loquendo; ideo tam boni quam mali fugiunt tristitiam quamlibet, sed
non omnes delectationes quaslibet appetunt.
Ad tertium dicendum, quod pluribus modis potest impediri aliqua
operatio quam perfici: quia non perficitur nisi omnibus causis
concurrentibus; impeditur autem operatio, si quodcumque eorum quae
sunt ad operationem necessaria, impediatur; et ideo omnis tristitia
operationem aliquam impedit, inquantum est contraria operanti; non
autem omnis delectatio coadjuvat ad operandum; immo extranea impedit,
inquantum avertit intentionem ad aliud quam attentio, quae necessaria
est ad perfecte agendum; sed propria delectatio et operantem expedit,
eum quodammodo corroborando, inquantum est conveniens, et attentionem
ejus facit inhaerere ad operationem delectabilem.
|
|
