|
Quaestiuncula 1
1. Ad quintum sic proceditur. Videtur quod delectationes corporales
sint potiores spiritualibus. Delectabile enim, inquantum est
delectabile, est appetibile. Ergo in quod magis inclinatur
appetitus, est magis delectabile. Sed pluries et frequentius
inclinatur in delectationes corporales quam spirituales. Ergo
delectationes corporales sunt potiores spiritualibus.
2. Praeterea, majoris efficaciae est res ipsa quam similitudo rei.
Sed delectationes corporales, utpote tactus et gustus, proveniunt ex
ipsis rebus conjunctis; delectationes autem spirituales, utpote quae
sunt in contemplando, proveniunt ex similitudinibus rerum, quibus
intelligimus. Ergo delectationes corporales sunt potiores
spiritualibus.
3. Praeterea, ut Avicenna dicit in 5 de naturalibus, operatio
causarum utilium praesentium est efficacior quam operatio causarum
utilium futurarum; et similiter operatio causarum utilium ad
delectandum est efficacior quam operatio causarum utilium honestati; et
similiter operatio ejus quod est secundum opinionem, est efficacior
quam operatio ejus quod est secundum rationem. Sed operationes
corporales proveniunt ex bonis praesentibus utilibus ad delectandum
secundum opinionem boni: delectationes vero spirituales proveniunt
praecipue ex bonis futuris honestis, et secundum rationem
existentibus. Ergo delectatio corporalis est potior spirituali.
4. Praeterea, delectationes corporales sua efficacia quandoque
rationem evertunt, et corpus transmutant; et ideo indigent refrenari,
ut philosophus dicit in 7 Ethic.: concupiscentiae venereorum
manifeste corpus transmutant, et quibusdam insanias faciunt.
Delectationes autem spirituales hoc facere non videntur; unde et eas
refrenare non oportet. Ergo corporales sunt potiores spiritualibus.
1. Sed contra est quod philosophus dicit in 10 Ethic., quod
delectabilissima operatio est illa quae est secundum sapientiam.
Videtur enim philosophia admirabiles delectationes habere puritate et
firmitate. Et ad hoc est etiam quod dicitur Eccli. 24, 10, ex
ore sapientiae: spiritus meus super mel dulcis; et hereditas mea super
mel et favum.
2. Praeterea, bonum est causa delectationis. Sed spirituale bonum
praeeminet corporali. Ergo et spiritualis delectatio corporali.
3. Praeterea, albius est quod est nigro impermixtius. Sed
delectatio corporalis habet admixtam tristitiam, quae ei contrariatur;
delectationi autem spirituali non est aliqua tristitia contraria quae
possit ei admisceri. Ergo delectatio spiritualis est potior
corporali.
Quaestiuncula 2
1. Ulterius. Videtur quod inter delectationes corporales non est
potissima illa quae est secundum tactum. Spiritualis enim delectatio
est potior quam corporalis. Ergo et quanto aliqua delectatio
corporalis est spirituali vicinior, tanto est potior. Sed delectatio
visus et auditus est propinquior spirituali delectationi quam delectatio
tactus. Ergo est potior.
2. Praeterea, delectationis causa est perceptio convenientis. Sed
visus inter alios sensus est magis perceptivus et cognoscitivus, ut
patet per philosophum in 1 Metaphys. Ergo et delectatio visus est
potissima inter corporales.
3. Praeterea, praecipuae delectationes tactus sunt in actibus
nutritivae et generativae. Actus autem illi sunt communes etiam
plantis, in quibus nulla delectatio invenitur. Ergo tactus habet
minimum de delectatione.
1. Sed contra est, quod temperantia est circa maximas delectationes
et tristitias corporales. Est autem circa delectationes tactus, ut
dicitur in 3 Ethic. Ergo delectationes tactus sunt potiores aliis
corporalibus.
2. Praeterea, delectationi corporali opponitur dolor. Sed dolor
praecipue ad sensum tactus pertinet, cum ex divisione continui
proveniat. Ergo et inter delectationes corporales delectatio tactus
est potior.
Quaestiuncula 3
1. Ulterius. Videtur quod inter delectationes spirituales
delectatio quae est in operibus activae, sit potior ea quae est in
operibus contemplativae. Delectatio enim ad affectum pertinet. Sed
activa vita ex rectitudine voluntatis dependet; contemplativa vero
magis consistit in perfectione intellectus. Ergo delectatio in
operibus activae est potior delectatione quae est in operibus
contemplativae.
2. Praeterea, delectationis causa est operatio connaturalis
habitus. Sed habitus virtutum moralium, quae perficiunt in activa,
magis movet per modum naturae quam habitus intellectualium virtutum:
sciens enim sine difficultate potest aliquod falsum considerare; sed
justus non potest sine difficultate operari injusta, ut dicitur Lib.
9 Ethic. Ergo delectatio virtutum moralium, quae ad activam
pertinent, est potior delectatione intellectualium, quae pertinent ad
contemplativam.
3. Praeterea, convenientia est ratio delectationis. Sed delectatio
magis convenit cum virtute morali quam cum intellectuali; et virtutem
et malitiam moralem circa delectationem et tristitiam ponimus, ut
dicitur in 2 et 7 Ethic. Ergo delectatio activae potior est
delectatione contemplativae.
1. Sed contra, operationibus contemplativae non admiscetur amaritudo
aut taedium; unde Sap. 8, 16: non habet amaritudinem conversatio
illius, scilicet sapientiae: nec taedium convictus illius. Sed
operationes activae vitae sunt multis amaritudinibus respersae. Ergo
delectationes contemplativae vitae sunt potiores.
2. Praeterea, quanto aliqua operatio est delectabilior, tanto magis
potest continuari. Sed operatio contemplationis maxime potest
continuari, ut dicitur in 10 Ethic. Ergo operatio contemplationis
est maxime delectabilis.
Quaestiuncula 4
1. Ulterius. Videtur quod in beatis omnibus est aequalis
delectatio. Quia, ut dicitur in Glossa, 1 Corinth. 15, super
illud: stella differt a stella in claritate, in dispari claritate erit
par gaudium.
2. Praeterea, in beatis erit perfecta caritas; unde unusquisque
perfecte implebit illud praeceptum: diliges proximum tuum sicut
teipsum. Ergo tantum gaudebit unusquisque de bono alterius, sicut de
bono suo; et sic videtur quod omnes aequale gaudium habebunt.
3. Praeterea, gaudium non diminuitur nisi ex aliquo impedimento.
Sed in nullo beatorum erit aliquod impedimentum gaudii. Cum igitur
omnibus sit una gaudendi ratio, scilicet Dei visio, videtur quod
omnes aequaliter gaudebunt.
1. Sed contra, homines assumuntur pro diversitate meritorum ad
diversos ordines Angelorum, sicut dicit Gregorius. Sed non in
omnibus Angelis est aequale gaudium; unde dicit Dionysius, quod
suprema hierarchia est sola digna effecta domestica unitate divinae
refectionis, per quam refectionem delectatio intelligitur. Ergo nec
omnes beati aequaliter gaudebunt.
2. Praeterea, visio Dei in beatis erit causa delectationis. Sed
quidam sancti clarius Deum videbunt, ut supra dictum est. Ergo non
omnes aequaliter delectabuntur.
Quaestiuncula 1
Respondeo dicendum ad primam quaestionem, quod sicut aliquid dicitur
dupliciter magis notum; vel simpliciter, vel quo ad nos; ita potest
una delectatio potior altera judicari vel simpliciter, vel quo ad nos.
Loquendo igitur simpliciter, delectatio spiritualis incomparabiliter
praeeminet corporali, propter sex rationes. Primo, quia spiritualis
perfectio, quae spiritualem delectationem causat, incomparabiliter
perfectionem corporalem excedit, quae causat delectationem corporalem.
Secundo, quia cum haec sit melior, est delectanti convenientior;
unusquisque enim maxime est illud quod est in eo perfectissimum, ut
patet per philosophum in 10 Ethic. In nobis autem perfectissimum
est spiritualis natura, secundum quam res spirituales sunt nobis
convenientes, sicut in unoquoque forma est potior materia; et id quod
convenit nobis secundum spiritualem naturam, est nobis convenientius;
et propter hoc, quantum est de se, natum est magis delectare.
Tertio, quia perfectio spiritualis est naturaliter magis dilecta quam
corporalis; et hoc experimento patet; homines enim multa sustinent
incommoda corporalia, ut vitent infamiam, vel habeant victoriam seu
eminentiam, quae sunt perfectiones intelligibiles, et non corporales.
Quanto autem aliquid magis diligitur, tanto habitum magis delectat;
unde dicit philosophus in 11 de animalibus, quod amator quando
diligit aliquid, afficitur ad id quod comprehendit de eo; quamvis
aliquando quod comprehendit, sit modicum quantum ad multa quae
comprehendit de aliis rebus; et sic parva cognitio quam habemus de
substantiis spiritualibus caelestibus, est nobis delectabilissima.
Quarto, quia cum conjunctio sit delectationis causa; quanto aliquid
vehementius conjungitur, magis delectat. Res autem spirituales
intellectivae intimius nobis conjunguntur quam res corporales
apprehensae per sensum; sensus enim per apprehensionem conjungitur
rebus corporalibus quasi superficialiter tantum; sed intellectus
pertingit usque ad intimam rei quidditatem; unde delectatio
intelligibilis est potior quam sensibilis. Quinto, quia cum operatio
sit causa delectationis per hoc quod procedit ab operante perfecto,
sicut cum perficitur per habitum; quanto in operante invenitur major
perfectio respectu operationis, tanto ejus operatio est delectabilior.
Motus autem est actus imperfecti; unde operationes admixtae motui
intantum deficiunt a perfectione delectationis, inquantum motui
adjunguntur; ex motu enim lassitudinem inducunt; et ideo cum
operationibus corporalibus adjungatur motus, operationes autem
spirituales sunt a motu remotae, spirituales delectationes erunt
corporalibus puriores, et per consequens vehementiores. Sexto, quia
spirituales delectationes sunt diuturniores et firmiores corporalibus,
utpote ex causis incorruptibilibus et immobilibus provenientes.
Loquendo autem de delectatione quo ad nos, delectatio corporalis est
nobis perceptibilior propter quatuor rationes. Primo, quia res
corporales sensibiles magis percipimus quam res spirituales, eo quod
oportet ex sensibilibus pervenire in intelligibilia; ante delectationem
autem requiritur perceptio convenientis; et inde est quod plures
inclinantur ad delectationes corporales quam ad spirituales, quia
plures cognoscunt sensibilia quam intelligibilia. Secundo propter
dispositionem affectus nostri, qui est assuetus delectationibus
corporalibus; unde sicut gustus infectus non percipit dulcedinem
puram, ita etiam affectus nostri delectationibus corporalibus inquinati
delectationes purissimas, scilicet spirituales, percipere non
possunt; et ideo homines virtuosi, qui habent affectum depuratum a
corporalibus delectationibus, magis spiritualibus delectationibus
fruuntur. Unde et philosophus dicit in 10 Ethic., quod illa est
potissima delectatio quae videtur potior virtuoso. Tertio, quia
delectationes corporales propinquiores sunt virtutibus corporalibus
motivis; unde ex delectationibus et doloribus corporalibus statim
sequitur corporis transmutatio; non autem ex delectationibus et
tristitiis spiritualibus, nisi sint adeo fortes quod ex eis fiat
redundantia in appetitum sensibilem. Transmutationes autem corporis
maxime percipiuntur; unde et delectatio corporalis magis percipitur
quam spiritualis. Quarto, quia, ut dicit Augustinus, 8
Confess., gaudium vel delectatio major sequitur, ubi major molestia
praecessit. In rebus autem corporalibus continue molestamur propter
continuos motus, qui omnes cum labore quodam sunt; sed in rebus
spiritualibus non inveniuntur hujusmodi molestiae; unde delectationes
corporales majores apparent, utpote magis e vicino remedium praebentes
contra molestias corporales; unde, secundum philosophum in 7
Ethic., corporales delectationes appetuntur ut medicinae quaedam
contra corporales molestias; et propter hoc, juvenes, in quibus
natura laborat continue ex augmento corporis et aliis motibus, magis
afficiuntur ad delectationes corporales; et similiter melancholici,
quorum corpus semper mordetur ex malitia complexionis, sunt in
vehementi appetitu delectationis, utpote semper indigentes medicina,
ut ibidem dicit philosophus.
Ad primum ergo dicendum, quod ratio illa procedit de comparatione
delectationum quo ad nos.
Ad secundum dicendum, quod per similitudines spirituales nobis
conjunctas magis pertingimus ad intima quam per ipsam conjunctionem
realem quae nobis secundum sensum exhibetur; cum tactus et gustus non
cognoscant nisi accidentia, intellectus vero ipsam rei quidditatem.
Ad tertium dicendum, quod Avicenna ibi loquitur de comparatione
delectationum quo ad nos: unde contrarium dicit in sua Metaph.
loquens de comparatione delectationum secundum se; ubi dicit, quod
delectationes corporales non sunt etiam nominandae delectationes
respectu spiritualium. Vel potest dici, quod Avicenna ibi loquitur
de delectationibus quae in passione consistunt, quae fiunt per motum
spiritus corporei animalis: vult enim quod hujusmodi delectationes
sensibiles minus proveniant ex rebus spiritualibus quam ex
corporalibus.
Ad quartum dicendum, quod delectationes corporales propter hoc quod
faciunt transmutationem corporalem magis quam spirituales, natae sunt
rationem impedire, sicut et aliae transmutationes corporales: sed
delectationes spirituales quamvis mentem ad se rapiant, tamen usum
rationis in nullo impediunt, unde sobriae nominantur. Ideo autem
potest in delectationibus corporalibus, secundum philosophum in 7
Ethic., superabundantia inveniri, quia non sunt homini secundum
seipsas eligibiles, sed solum per accidens; inquantum scilicet sunt ut
medicinae corporales tristitias prohibentes: et ideo appetendae sunt
servata quadam mensura, quam eis ratio praefigit; et si eam
excesserint, noxiae reputantur. Sed delectationes spirituales
appetuntur secundum seipsas, quasi homini connaturales, et non ut
medicinae, cum non habeant tristitias contrarias: et ideo
delectationibus spiritualibus nullam mensuram praefigit ratio; sed
quanto sunt majores, tanto sunt eligibiliores.
Quaestiuncula 2
Ad secundam quaestionem dicendum, quod delectationes sensus tactus
comparantur delectationibus aliorum sensuum, dupliciter. Uno modo
quantum ad vehementiam; et sic delectationes tactus sunt aliis
vehementiores, propter quatuor rationes. Primo, quia tangibile
conjungitur nobis realiter; sed visibile et audibile et odorabile
conjungitur nobis per aliquid sui; et tamen nullus sensus ad interiora
rei ingredi potest. Res autem corporalis efficacior est ad delectandum
corporaliter quam species rei, vel aliquid a re causatum. Secundo,
quia tangibilia sunt nobis magis connaturalia, eo quod ex calido et
frigido et humido et sicco constituitur animal: et ideo majorem
delectationem inferunt nobis tangibilia quam alia sensibilia, sicut et
majorem laesionem: quia eorum excellentiae non solum corrumpunt unum
sensum, sed totum animal. Tertio, quia cum sensus tactus sit quasi
fundamentum sensuum, ratione cujus, immobilitato ejus organo, omnes
sensus immobilitantur, ut dicitur in Lib. de somno et vigilia; id
quod in tactu accidit tam de delectatione quam de laesione, redundat in
hos sensus; et propter hoc delectatio tactus inter corporales est
vehementior. Quarto, quia delectationes tactus sunt circa necessaria
ad conservationem individui et speciei, sicut in cibis et potibus et
venereis: et propter hoc apposita est in eis maxima delectatio, ne ab
animalibus negligantur; et inde est quod circa has delectationes maxime
est temperantia, ut dicitur in 3 Ethic. Secundo comparantur
delectationes tactus aliis delectationibus quantum ad nobilitatem; et
sic sunt magis materiales et magis bestiales, et per consequens minus
nobiles. Alii enim sensus spiritualius recipiunt sua objecta quam
tactus: unde et alia animalia non delectantur aliis sensibus nisi in
ordine ad tactum, ut dicitur in 3 Ethic.: sed homo delectatur etiam
eis inquantum ordinantur ad cognitionem solam.
Ad primum ergo dicendum, quod ex hoc quod delectationes aliorum
sensuum sunt propinquiores aliis delectationibus spiritualibus quam
delectationes tactus, potest haberi quod sunt nobiliores; non autem
quod sint vehementiores; cum modum delectationum corporalium non
transcendant.
Ad secundum dicendum, quod quamvis visus sit magis perceptivus aliis
sensibus, tamen ejus perceptio est secundum minorem conjunctionem ad
rem quam in sensu tactus: et ideo delectatio quae est de sensibili
delectabili, magis est per tactum quam per visum: sed tamen delectatio
quae est de cognitione visus, est major quam est de cognitione tactus.
Sed hoc modo non delectantur alia animalia in sentiendo, sed solum
homines in ordine ad scientiam quam ex sensibus acquirunt: unde talis
delectatio cadit quodammodo in genus spiritualium delectationum.
Ad tertium dicendum, quod quamvis ea de quibus sunt praecipue
delectationes tactus, inveniantur in plantis, non tamen ea
percipiunt: unde non est (ibi delectatio) ex defectu perceptionis.
Quaestiuncula 3
Ad tertiam quaestionem dicendum, quod delectationes quae sunt in
operibus speculativae vitae, praeeminent delectationibus quae sunt in
operibus activae; et hoc propter quatuor rationes. Primo, quia sunt
nobiliores, utpote ex nobilioribus rebus provenientes: actus enim
vitae activae sunt secundum conversionem inferioris partis animae ad ea
quae infra ipsam sunt, sicut ad passiones circa quae morales virtutes
consistunt, et ad usus bonorum exteriorum, in quibus aliquae virtutes
consistunt, ut justitia et liberalitas; sed actus vitae contemplativae
sunt secundum quod anima convertitur per superiorem rationem ad res
aeternas, quae sunt supra ipsam. Secundo, quia sunt
convenientiores: sicut enim ratio in nobis excellit sensum; ita id
quod est convenientius rationi, est nobis convenientius quam quod
convenit sensui. Similiter speculativus intellectus praecedit
practicum: unde perfectiones intellectus speculativi sunt homini
convenientiores. Tertio, quia sunt puriores. Opera enim activae
vitae sunt circa passiones sensitivae partis et circa corporales motus;
et sic admiscetur eis de lassitudine et materialitate, quod non
contingit de spiritualibus delectationibus. Quarto, quia spirituales
delectationes sunt perfectiores. Homo enim ad opera vitae activae
multis indiget; sed in operibus contemplativae est sibi unusquisque
magis sufficiens: unde contemplativae delectatio non ita patitur
defectum sicut delectatio activae, ex hoc quod desit aliquid eorum quae
ad perfectam operationem requiruntur.
Ad primum ergo dicendum, quod affectus se habet communiter et ad
activam et ad contemplativam vitam. Sicut enim aliquis volens opera
activae exercet, ita et contemplativae opera; et sic in affectu est
communiter delectatio de utroque: sed causa delectationis
contemplativae vitae est in intellectu quantum ad superiorem partem;
causa vero delectationis activae vitae est in parte superiori animae.
Affectus autem non minus afficitur ex his quae sunt superioris partis
rationis quam ex his quae sunt inferioris, sed magis.
Ad secundum dicendum, quod habitus inclinat ad actum dupliciter. Uno
modo ad hoc ut actus exerceatur; et sic inclinare ad actum non est nisi
habitus in parte appetitiva existentis: quia appetitus qui habet bonum
et finem pro objecto, movet seipsum et vim cognitivam in actum: ex
desiderio enim actus vel finis provenit quod aliquis aliquem actum
exerceat, dummodo non sit ex necessitate naturae. Alio modo quantum
ad modum agendi, ut scilicet illud quod agitur, recte agatur; et sic
quilibet habitus inclinat ad actum. Habitus ergo contemplativus,
utpote sapientia vel intellectus, non intelligit ad hoc quod aliquis
utatur contemplationis actu, sed ut quando utitur, recte utatur. Sed
ad hoc quod utatur non inclinat nisi habitus qui est in appetitu non
inferiori, sed superiori; utpote caritas. Unde etiam caritas ad
vitam contemplativam pertinet; utpote inclinans habitus contemplativos
ad actus suos. Sed habitus activae vitae, ut virtutes morales, sunt
in parte appetitiva, utpote in irascibili et concupiscibili, ut
temperantia et fortitudo: unde habitus isti inclinant et ad hoc quod
agatur, et ad hoc quod recte agatur; et pro tanto naturae
comparantur, quae est principium movendi. Nihilominus tamen illud in
quod inclinat habitus speculativus, est nobis magis connaturale quam
illud in quod inclinat habitus activus.
Ad tertium dicendum, quod delectationis causa est convenientia, non
quidem delectationis, sed causae ejus ad delectatum. Delectationes
autem quae cum virtute morali conveniunt, sunt delectationes
corporales, vel corporalibus admixtae, quae sunt materia virtutum
moralium; sed contemplativae vitae conveniunt aliae nobiliores
delectationes, scilicet spirituales; non tamen ita quod delectatio sit
contemplationis materia, sed est contemplationem consequens.
Quaestiuncula 4
Ad quartam quaestionem dicendum, quod intensio delectationis potest
provenire ex duobus; scilicet ex causa delectationis quae est fortior,
et ex dispositione delectati quae est delectationis capacior. Causa
autem delectationis proxima est operatio; sed remota, operationis
objectum; sicut in delectatione beatorum, de qua nunc agitur, causa
proxima est Dei visio, sed prima causa est Deus. Haec igitur causa
prima una est, et communis omnibus beatis: unde quantum ad hoc eorum
delectatio est aequalis: visio autem et dispositio ad delectationem non
est aequalis, quia unus alio clarius videt, ut ex supradictis patet:
unus etiam alio est delectationis capacior propter perfectiorem
habitum, qui est lumen gloriae: et ideo quidam magis delectantur
aliis, quamvis secundum quid omnes aequaliter delectentur,
materialiter loquendo, inquantum scilicet gaudent de aequali re,
scilicet de Deo; et sic intelligitur Glossa inducta, quod in dispari
claritate erit par gaudium.
Unde patet responsio ad primum. Vel dicendum ad primum, quod omnium
beatorum dicitur esse par gaudium, inquantum unusquisque ad summum
gaudii pervenit secundum modum suum; sed modus unius erit amplior quam
alterius; et secundum hoc gaudium unius erit majus gaudio alterius, ut
sic alia paritas importet non aequalitatem quantitatis, sed
proportionis.
Ad secundum dicendum, quod quamvis in regno caelorum minor gaudet non
solum de bono suo, sed etiam de bono superioris, non tamen tantum
gaudet de eo quantum superior: quia ratio gaudii in omnibus erit
Deus; et ideo quanto aliquis plus gaudet de Deo, tantum plus
gaudebit de quocumque alio; unde superior plus gaudebit de bono
inferioris quam ipse inferior.
Ad tertium dicendum, quod quamvis in nullo beatorum sit aliquod
delectationis impedimentum, sunt tamen ibi aliae causae intensionis:
non enim intenditur aliquod solum per remotionem a contrario, sed etiam
per accessum ad terminum.
|
|
