|
Quaestiuncula 1
1. Ad primum sic proceditur. Videtur quod satisfactio non sit neque
virtus neque virtutis actus. Omnis enim virtutis actus est
meritorius. Sed satisfactio non est meritoria, ut videtur; quia
meritum gratuitum est; sed satisfactio debitum attendit. Ergo
satisfactio non est actus virtutis.
2. Praeterea, omnis actus virtutis est voluntarius. Sed aliquando
fit alicui satisfactio de aliquo, eo invito; ut quando aliquis pro
offensa in alterum commissa a judice punitur. Ergo satisfactio non est
virtutis actus.
3. Praeterea, secundum philosophum, in virtute moris principale est
electio. Sed satisfactio non fit per electionem, sed respicit
principaliter exteriora opera. Ergo non est virtutis actus.
1. Sed contra, satisfactio ad poenitentiam pertinet. Sed
poenitentia est virtus, ut prius dictum est. Ergo satisfactio est
actus virtutis.
2. Praeterea, nullus actus operatur ad deletionem peccati, nisi sit
actus virtutis: quia contrarium destruitur per suum contrarium. Sed
per satisfactionem peccatum totaliter annihilatur. Ergo satisfactio
est virtutis actus.
Quaestiuncula 2
1. Ulterius. Videtur quod non sit actus justitiae. Quia
satisfactio fit ad hoc quod reconcilietur ei quem offendit. Sed
reconciliatio, cum sit amoris, ad caritatem pertinet. Ergo
satisfactio est actus caritatis, et non justitiae.
2. Praeterea, causae peccatorum in nobis sunt passiones animae,
quibus ad malum incitamur. Sed justitia, secundum philosophum, non
est circa passiones, sed circa operationes. Cum ergo ad
satisfactionem pertineat peccatorum causas excidere, ut in littera
dicitur, videtur quod non sit actus justitiae.
3. Praeterea, cavere in futurum non est actus justitiae, sed magis
prudentiae, cujus pars ponitur cautela, ut in 3 Lib., dist.
33, quaest. 3, art. 1, quaestiunc. 2, dictum est. Sed hoc
pertinet ad satisfactionem: quia ipsius est suggestionibus peccatorum
aditum non indulgere. Ergo satisfactio non est actus justitiae.
1. Sed contra, nulla virtus attendit rationem debiti nisi justitia.
Sed satisfactio honorem debitum Deo impendit, ut Anselmus dicit.
Ergo satisfactio est justitiae actus.
2. Praeterea, nulla virtus habet rerum exteriorum adaequationem
perficere nisi justitia. Sed hoc fit per satisfactionem: quia
constituitur aequalitas emendae ad offensam praecedentem. Ergo
satisfactio est justitiae actus.
Quaestiuncula 3
1. Ulterius. Videtur quod definitio satisfactionis in littera
inconvenienter ponatur ab Augustino. Dicit enim quod satisfactio est
peccatorum causas excidere, et eorum suggestionibus aditum non
indulgere. Causa enim actualis peccati fomes est. Sed in hac vita
non possumus fomitem excidere. Ergo satisfacere non est causas
peccatorum excidere.
2. Praeterea, causa peccati est fortior quam peccatum. Sed homo
per se non potest peccatum excidere. Ergo multo minus causas peccati;
et sic idem quod prius.
3. Praeterea, satisfactio, cum sit pars poenitentiae, praeteritum
respicit, non futurum. Sed non indulgere aditum suggestionibus
peccatorum respicit futurum. Ergo non debet poni in definitione
satisfactionis.
4. Praeterea, satisfactio dicitur respectu offensae praeteritae.
Sed de offensa praecedenti nulla fit mentio. Ergo inconvenienter
assignatur definitio satisfactionis.
5. Praeterea, Anselmus ponit aliam definitionem in Lib. 1, cur
Deus homo, ubi Sup., scilicet: satisfactio est honorem debitum
Deo impendere; in qua nulla fit mentio horum quae Augustinus hic
ponit. Ergo altera earum videtur esse incompetens.
6. Praeterea, honorem debitum Deo potest innocens impendere. Sed
satisfacere non competit innocenti. Ergo definitio Anselmi est male
assignata.
Quaestiuncula 1
Respondeo dicendum ad primam quaestionem, quod aliquis actus dicitur
esse actus virtutis dupliciter. Uno modo materialiter; et sic
quilibet actus qui non habet malitiam implicitam vel defectum debitae
circumstantiae, actus virtutis dici potest: quia quolibet tali actu
potest uti virtus in suum finem, sicut est ambulare, loqui, et
hujusmodi. Alio modo dicitur aliquis actus esse actus virtutis
formaliter: quia in suo nomine formam et rationem virtutis implicitam
habet; sicut fortiter sustinere, dicitur actus fortitudinis. Formale
autem cujuslibet virtutis moralis est ratio medii; unde omnis actus qui
rationem medii importat, actus virtutis formaliter est. Et quia
aequalitas medium est, quod suo nomine satisfactio importat (non enim
dicitur aliquid satisfactum nisi secundum proportionem aequalitatis ad
aliquid), constat quod satisfactio etiam formaliter est actus
virtutis.
Ad primum ergo dicendum, quod quamvis satisfacere in se sit debitum,
tamen inquantum satisfaciens voluntarie hoc opus exequitur, rationem
gratuiti accipit ex parte operantis; et sic operans facit de
necessitate virtutem: ex hoc enim debitum diminuere habet meritum,
quod necessitatem importat, quae voluntati contrariatur; unde si
voluntas necessitate consentiat, ratio meriti non tolletur.
Ad secundum dicendum, quod actus virtutis non requirit voluntarium in
eo qui facit, quia illius actus est; et ideo, cum ille in quem judex
vindictam exercet, se habeat ut patiens ad satisfactionem, non ut
agens; non oportet quod in eo voluntaria sit satisfactio, sed in
judice faciente.
Ad tertium dicendum, quod principale in virtute potest accipi
dupliciter. Uno modo principale in ipsa, inquantum est virtus; et
sic ea quae ad rationem pertinent, vel magis ei propinqua sunt,
principaliora sunt in virtute; et sic electio et interiores actus in
virtute, inquantum virtus est, principaliores sunt. Alio modo potest
accipi principale in virtute, inquantum est talis virtus; et sic
principalius in ipsa est ex quo determinationem recipit. Actus autem
interiores in aliquibus virtutibus determinantur per exteriores: quia
electio, quae est communis omnibus virtutibus, ex hoc quod est electio
talis actus, efficitur propria hujus virtutis; et sic actus exteriores
in aliquibus virtutibus sunt principaliores; et ita etiam est in
satisfactione.
Quaestiuncula 2
Ad secundam quaestionem dicendum, quod secundum philosophum in 5
Ethic., medium justitiae accipitur secundum adaequationem rei ad rem
in proportionalitate aliqua. Unde cum talem adaequationem ipsum nomen
satisfactionis importet, quia hoc adverbium satis aequalitatem
proportionis designat; constat quod satisfactio formaliter justitiae
actus est. Sed justitiae actus, secundum philosophum, est vel sui ad
alterum, ut quando aliquis reddit alteri quod ei debet; vel alterius
ad alterum, sicut quando judex facit justitiam inter duos. Quando
autem actus justitiae est sui ad alterum, aequalitas in ipso faciente
constituitur; quando autem alterius ad alterum, aequalitas
constituitur in justum passo. Et quia satisfactio aequalitatem in ipso
faciente exprimit, dicit actum justitiae qui est sui ad alterum proprie
loquendo. Sed sui ad alterum potest aliquis facere justitiam vel in
actionibus et passionibus, vel in rebus exterioribus; sicut etiam
injuria fit alteri vel subtrahendo res, vel sub aliquam actionem
laedendo. Et quia usus rerum exteriorum est dare; ideo actus
justitiae, secundum quod aequalitatem in rebus exterioribus
constituit, proprie dicitur hoc quod est reddere. Sed satisfacere,
aequalitatem in actionibus demonstrat, quamvis quandoque unum pro
altero ponatur. Et quia adaequatio non est nisi inaequalium, ideo
satisfactio inaequalitatem actionum praesupponit; quae quidem offensam
constituit; et ideo habet respectum ad offensam praecedentem. Nulla
autem pars justitiae respicit offensam praecedentem, nisi vindicativa
justitia, quae aequalitatem constituit in eo qui justum patitur
indifferenter; sive sit patiens idem quod agens, ut quando aliquis
sibi ipsi poenam infert; sive non sit idem, ut quando judex alium
punit; ad utrumque vindicativa justitia se habente. Similiter et
poenitentia, quae aequalitatem tantum in faciente importat, quia
ipsemet poenam tenet; ut sic quodammodo poenitentia vindicativae
justitiae species fit. Et propter hoc constat quod satisfactio, quae
aequalitatem respectu offensae praecedentis in faciente importat, opus
justitiae est quantum ad illam partem quae poenitentia dicitur.
Ad primum ergo dicendum, quod satisfactio, ut ex dictis patet, est
quaedam injuriae illatae recompensatio. Unde sicut injuria illata
immediate ad inaequalitatem justitiae pertingebat, et per consequens ad
inaequalitatem amicitiae oppositam; ita et satisfactio directe ad
aequalitatem justitiae perducit, et ad aequalitatem amicitiae ex
consequenti. Et quia actus aliquis elicitive ab illo habitu procedit
ad cujus finem immediate ordinatur, imperative autem ab illo ad cujus
finem ulterius tendit; ideo satisfactio elicitive est a justitia, sed
imperative a caritate.
Ad secundum dicendum, quod quamvis justitia sit principaliter circa
operationes, tamen etiam ex consequenti est circa passiones, inquantum
sunt operationum causae. Sed sicut justitia cohibet iram ne alteri
laesionem injuste inferat, et concupiscentiam ne ad aliorum torum
accedat; sic etiam satisfactio potest peccatorum causas excidere.
Ad tertium dicendum, quod quaelibet virtus moralis participat actus
prudentiae, eo quod formaliter ipsa complet in eis rationem virtutis,
cum secundum eam medium accipiatur in singulis virtutibus moralibus, ut
patet per definitionem virtutis positam in 2 Ethic.
Quaestiuncula 3
Ad tertiam quaestionem dicendum, quod justitia non ad hoc tantum
tendit ut inaequalitatem praecedentem auferat puniendo culpam
praeteritam, sed ut in futurum aequalitatem custodiat: quia secundum
philosophum in 2 Ethic., poenae medicinae sunt; unde et
satisfactio, quae est justitiae actus poenam inferentis, est
medicina, curans peccata praeterita, et praeservans a futuris; et
ideo quando homo homini satisfacit, et praeterita recompensat et de
futuris cavet. Et secundum hoc dupliciter potest satisfactio
definiri. Uno modo respectu culpae praeteritae, quam recompensando
curat; et sic dicitur, quod satisfactio est injuriae illatae
recompensatio secundum justitiae aequalitatem; et in idem dicitur
redire definitio Anselmi, qui dicit, quod satisfacere est Deo
debitum honorem impendere, ut consideretur debitum ratione culpae
commissae. Alio modo potest definiri secundum quod praeservat a culpa
futura; et sic definit eam hic Augustinus. Praeservatio autem a
morbo corporali fit per ablationem causarum ex quibus morbus consequi
potest: eis enim ablatis non potest morbus sequi. Sed in morbo
spirituali non est ita: quia liberum arbitrium non cogitur; unde
causis praecedentibus potest vitari, quamvis difficulter causis amotis
potest incurri. Et ideo in satisfactionis definitione duo ponit:
scilicet abscissionem causarum quantum ad primum, et abstinentiam
liberi arbitrii a peccato quantum ad secundum.
Ad primum ergo dicendum, quod accipiendae sunt causae proximae peccati
actualis, quae dicuntur duo: scilicet libido ex consuetudine vel actu
peccati relicta, et aliquae reliquiae peccati praeteriti; et
exteriores occasiones ad peccandum, ut locus, societas mala, et
hujusmodi; et tales causae in hac vita per satisfactionem tolluntur;
quamvis fomes, qui est causa remota peccati actualis, non tollatur
totaliter in hac vita per satisfactionem, etsi debilitetur.
Ad secundum dicendum, quod quia causa mali vel privationis, eo modo
quo causam habet, non est nisi bonum deficiens; bonum autem facilius
tollitur quam construatur; ideo facilius est causas privationis et mali
abscindere, quam ipsum malum removere, quod non removetur nisi per
constructionem boni; quod patet in caecitate et causis ejus. Et tamen
causae peccati praedictae non sunt causae sufficientes, cum ex eis non
de necessitate sequatur peccatum, sed sunt actiones quaedam. Nec
iterum satisfactio sine Dei auxilio fit, quia sine caritate esse non
potest, ut dicetur.
Ad tertium dicendum, quod quamvis poenitentia ex prima sui intentione
respiciat praeteritum, tamen etiam ex consequenti futurum respicit,
inquantum est medicina praeservans; et sic etiam satisfactio.
Ad quartum dicendum, quod Augustinus definit satisfactionem secundum
quod fit Deo, cui secundum rei veritatem nihil subtrahi potest,
quamvis peccator, quantum in se est, aliquid subtrahat; et ideo in
satisfactione tali principalius requiritur emendatio in futurum quam
recompensatio praeteritorum; et propter hoc ex parte ista Augustinus
satisfactionem definivit. Nihilominus tamen ex cautela futurorum
cognosci potest recompensatio praeteritorum, quia fit circa eadem
converso modo. In praeterita enim respicientes, causas peccatorum
propter peccata detestamur, a peccatis incipientes detestationis
motum; sed in cautela a causis incipimus, ut causis subtractis
facilius peccata vitemus.
Ad quintum dicendum, quod non est inconveniens quod de eodem dentur
diversae assignationes secundum diversa quae in ipso inveniuntur; et
sic est in proposito, ut ex dictis patet.
Ad sextum dicendum, quod intelligitur debitum quod debemus Deo
ratione culpae commissae: quia debitum poenitentia respicit, ut prius
dictum est.
|
|
