|
Quaestiuncula 1
1. Ad primum sic proceditur. Videtur quod circumstantia non sit
proprietas moralis actus, sive ejus conditio. Dicit enim Boetius in
4 Topicor., quod circumstantiae sunt quae convenientes substantiam
rhetoricae quaestionis efficiunt. Sed quaestio rhetorica non pertinet
ad genus morale, sed magis ad genus philosophiae rationalis. Ergo
circumstantia non est conditio moralis actus.
2. Praeterea, illud quod est circa aliquid, non est in eo. Sed
conditio actus moralis in ipso est. Ergo non potest talis conditio
circumstantia dici.
3. Praeterea, ipsi actus morales sunt circumstantiae quaedam, a
quibus confirmatur oratio rhetoris: est enim circumstantia, secundum
Tullium, per quam recipit argumentatio fidem et auctoritatem, et
firmamentum adjungit oratio. Sed circumstantiae non est
circumstantia, sicut nec accidentis accidens; alias in infinitum
iretur. Ergo circumstantia non est conditio vel proprietas moralis
actus.
1. Sed contra, ignorantia circumstantiae excusat moralem actum a
peccato. Sed hoc non esset, nisi essent moralis actus conditiones.
Ergo sunt conditiones vel proprietates moralis actus.
2. Praeterea, medium virtutis ad morale genus pertinet. Sed medium
in virtutibus moralibus accipitur secundum circumstantiarum debitam
limitationem, ut quando oportet, et ubi, et quomodo, sicut
philosophus 3 Ethic. docet. Ergo sunt conditiones morales.
Quaestiuncula 2
1. Ulterius. Videtur quod inconvenienter enumerentur circumstantiae
in hoc versu: quis, quid, ubi, quibus auxiliis, cur, quomodo,
quando. Illud enim quod est causa rei, non potest esse circumstantia
ejus, cum causa sit prior, circumstantia posterior quasi proprietas.
Sed persona agens quae notatur cum dicitur quis, est causa moralis
actus. Ergo non debet poni circumstantia.
2. Praeterea, non potest idem esse circumstantia sui ipsius. Sed
quid importat substantiam actus moralis, cujus circumstantiae
quaeruntur. Ergo non debet inter circumstantias computari.
3. Praeterea, non est idem circumstantia rei et quod dat rei
speciem, quia illud est rei intraneum. Sed moralia recipiunt speciem
a fine; unde Ambrosius: intentio operi tuo nomen imponit. Ergo
cur, quod finem importat, non debet dici circumstantia.
4. Praeterea, illud quod continet alia, non debet aliis
connumerari. Sed in modo comprehenduntur omnes aliae circumstantiae.
Ergo non debet poni quomodo inter alias circumstantias.
5. Sed contra, videtur quod sint plures circumstantiae.
Philosophus enim in 3 Ethic., ponit circa quid, et quo
instrumento. Haec autem hoc versu non continentur. Ergo videtur quod
insufficienter enumeratae sint.
6. Praeterea, circumstantiae propter hoc vocantur, quia secundum
eas variatur medium virtutis. Sed secundum quantum et quoties,
variatur medium virtutis. Ergo sunt circumstantiae. Cum ergo non
contineantur praedicto versu, videtur quod insufficienter enumerentur.
Quaestiuncula 3
1. Ulterius. Videtur quod circumstantiae quae in littera ab
Augustino dicuntur, inconvenienter ponantur. Circumstantia enim, ut
dictum est, est conditio moralis actus. Sed quod diu aliquis in
peccato perseveret, magis respicit peccantis statum quam actum. Ergo
non debet circumstantia dici.
2. Praeterea, impugnatio vel tentatio praecedens quandoque non est
in potestate nostra, quando scilicet tentatio est ab hoste. Sed
circumstantiae, cum sint conditiones moralis actus, sunt in potestate
nostra, ut videtur. Ergo non debet inter circumstantias poni, quanta
tentatione aliquis ceciderit.
3. Praeterea, poena consequens peccatum non est circumstantia
peccati. Sed amissio virtutum est poena damni ex peccato
consequentis. Ergo non debet poni inter circumstantias.
4. Praeterea, unum peccatum non est circumstantia alterius. Sed
ingratitudo est per se peccatum. Ergo non debet poni ut circumstantia
peccati.
5. Praeterea, illae circumstantiae nec a philosopho ponuntur in 3
Ethic., nec a Tullio in Rhet., nec a Boetio in 4 Topic. Ergo
videtur quod inconvenienter ponantur ab Augustino.
Quaestiuncula 1
Respondeo dicendum ad primam quaestionem, quod actus nostri dicuntur
morales secundum quod a ratione ordinantur in finem voluntatis; ex hoc
enim habent rationem boni vel mali. Omne autem quod ordinatur ad
finem, oportet esse proportionatum fini; et ideo ratio quae actum
nostrum in finem ordinat, attendit proportionem actus ad ea quae ad
actum concurrere possunt; et ista commensuratio circumstantia dicitur.
Et quia in qualibet proportione oportet esse ad minus duos terminos
(nihil enim sibi ipsi proportionatur, sed alteri); ideo
circumstantia moralis actus dupliciter accipi consuevit: quia potest
dici circumstantia, vel illud quod est ad actum concurrens ad quem
proportionatur, sicut locus aut tempus; vel ipsa conceptio quae ex
illis relinquitur, ut quando vel ubi. Sic ergo ultimo modo accipiendo
circumstantiam, erit conditio vel proprietas actus; sed primo modo
accipiendo, quaedam circumstantia est proprietas actus, ut modus
agendi, et quaedam extra, ut locus et tempus.
Ad primum ergo dicendum, quod quaestio rhetoris secundum quodlibet
genus causae attendit bonum et malum: quia in judiciali praemium vel
poena expectatur, quae actui bono vel malo debentur; in demonstrativo
autem laus personae vel vituperium quaeritur, quae bonis actibus vel
malis debentur; in deliberativo autem quaeritur quid sit utile ad
agendum; in quo et rationem boni et mali attendere oportet; et ideo ex
eisdem ex quibus actus morales boni et mali redduntur, rhetores
argumenta sumunt ad persuadendum.
Ad secundum dicendum, quod circa aliquid dicitur stare omne illud quod
non est de essentia rei, sive insit, sicut albedo corpori, sive non
insit, sicut locus locato; et ideo conditiones vel proprietates
circumstantiae actus dici possunt, et praecipue ratione habitudinis ad
exterius.
Ad tertium dicendum, quod accidentis non est accidens, quasi ipsum
sit per seipsum accidentis subjectum; sed accidentis potest esse
accidens inquantum unum accidens adhaeret substantiae mediante alio,
sicut color corpori mediante superficie; et sic etiam ipsius actus
circumstantia, vel proprietas aliqua, quamvis ipse sit conditio
personae agentis.
Quaestiuncula 2
Ad secundam quaestionem dicendum, quod versus ille distinguit
circumstantias secundum assignationem Tullii et Boetii, secundum quod
a rhetore considerantur, qui ex eis argumenta sumit ad excusandum vel
accusandum. Sumitur enim argumentum rhetoricum vel ex eo quod est
attributum personae; et sic est quis: vel ex eo quod est attributum
negotio de quo agitur; et hoc vel continetur cum ipso negotio, et sic
est quid quantum ad substantiam facti exterius, cur quantum ad
intentionem facientis interius: vel in ipsa prosecutione negotii
continetur; et sic sunt quatuor; scilicet quomodo quantum ad
qualitatem actus, ubi et quando quantum ad mensuram, quibus auxiliis
quantum ad instrumenta. Secundum autem quod ad moralem pertinent,
potest aliter earum numerus accipi. Proportio enim actus ad finem
potest accipi vel secundum id quod est in ipso actu, vel secundum id
quod extra. Si primo modo: aut quantum ad speciem actus, et sic est
quid; aut quantum ad modum ipsius; et sic est quomodo. Si autem per
comparationem ad extra; vel per comparationem ad causam, vel per
comparationem ad mensuram. Si primo modo: vel ad causam finalem, et
sic est cur; vel ad causam efficientem vel instrumentalem, et sic est
quibus auxiliis; vel principalem, et sic est quis. Si autem per
comparationem ad mensuram; aut ad locum, et sic est ubi; aut ad
tempus, et sic est quando.
Ad primum ergo dicendum, quod circumstantia illa quae sumitur ex parte
agentis, magis respicit conditiones personae quantum ad proprietates
ipsius, quam illam substantiam personae. Ex hujusmodi enim
conditionibus variatur substantia actus, quia aliquid competit uni quod
non competit alii. Praeterea, quamvis persona agens sit prior, tamen
conditio quae relinquitur in actu ex agente, circumstat ipsum actum.
Ad secundum dicendum, quod aliqui actus ex suo genere sunt mali vel
boni, et ideo ex ipso genere actus potest sumi circumstantia actus
moralis. Hoc autem ex quo actus reperitur in tali genere, quamvis sit
de substantia ejus inquantum est ex genere moris, tamen est extra
substantiam ipsius secundum quod consideratur ipsa substantia actus
absolute; unde aliqui actus sunt idem in specie naturae qui differunt
in specie moris; sicut fornicatio et actus matrimonialis.
Ad tertium dicendum, quod est duplex finis, scilicet ultimus et
propinquus. Ultimus quidem non potest poni circumstantia, quia omnes
circumstantiae sumuntur in proportione ad ipsum. Propinquus etiam est
duplex. Quidam qui est finis operis, secundum quod philosophus dicit
in 2 Eth., quod quaedam conjuncta sunt malo fini; et iste finis dat
speciem actui; unde vel non est circumstantia, si consideretur tantum
genus moris; vel referendo ad ipsam substantiam actus, includitur in
hac circumstantia quid. Alius vero est finis agentis, qui quandoque
ex malo actu bonum intendit, vel e converso; et hic finis dicitur haec
circumstantia cur. Ab hoc autem actus non recipit speciem propriam,
sed quasi communem, secundum quod actus imperati induunt speciem
virtutis vel vitii imperantis supra speciem quam habent ex habitu
eliciente.
Ad quartum dicendum, quod modus rei est in ipsa re consequens
substantiam ejus. Et quia quaedam circumstantiae sumuntur ab eo quod
est extra rem, quaedam vero ab ipsa specie actus (quae duo ad modum
non pertinent); ideo in modo non includitur omnis alia circumstantia,
si modus proprie accipiatur.
Ad quintum dicendum, quod philosophus in 3 Eth., assignat etiam
septem circumstantias; sed differt a praedicta assignatione sua
assignatio in duobus. Primo, quia philosophus ponit duas
circumstantias, quid, et circa quid, quae in praedicta assignatione
Tullii in una includuntur; eo quod objectum quod dicitur circa quid,
dat rationem actui quod dicitur quid; sed philosophus distinguit eas,
quia praeter universalem rationem objecti, quae dat speciem actui,
possunt in objecto considerari speciales conditiones, quae
diversificant actum in bonitate et malitia in illis actibus qui ex se
malitiam non implicant, in quibus etiam malitiae quantitatem
diversificant. Secundo, quia philosophus pro una circumstantia ponit
quando et ubi, propter hoc quod utrumque sumitur a mensura extrinseca;
sed in praedicta assignatione distinguuntur propter diversam rationem
mensurae. Quod autem philosophus dicit: quo instrumento, idem est ei
quod Tullius dicit, quibus auxiliis: quia omnia auxilia sunt quasi
instrumenta actionis, quibus agens utitur ad suum finem.
Ad sextum dicendum, quod cum modus mensuram importet, omnia quae ad
mensuram pertinent vel per modum quantitatis continuae vel discretae,
importantur in quomodo. Vel dicendum, quod quantitas actus ex tribus
pensari potest. Primo ex ipsa intensione actus, et sic idem est quod
quomodo; secundo ex quantitate objecti, et sic includitur in quid;
tertio ex tempore; et sic includitur in quando: quoties autem semper
reducitur ad modum.
Quaestiuncula 3
Ad tertiam quaestionem dicendum, quod Augustinus numerat hic
circumstantias secundum quod a poenitente considerandae sunt, qui de
peccatis dolere debet; et ideo numerat illas quae praecipue ad dolorem
de peccato inducere possunt. Hae autem sunt duae; scilicet privatio
boni, et quantum ad hoc dicit quod debet dolere, quia se virtute
privavit; et positio mali, quod quidem aggravatur vel per accidens
inquantum tollitur excusationis occasio; et sic debet dolere, si nulla
tentatione vel modica praeventus peccavit: vel per se ex aliqua
circumstantia addente deformitatem ad actum, et sic quantum ad personam
agentis considerare docet statum peccantis, et beneficium prius a Deo
susceptum; quantum ad omnes docet considerare quo tempore et quando
peccavit; docet etiam considerare circa quid, in hoc quod dicit:
secundum modum meretricis; item quomodo, in hoc quod dicit, et modum
sui operis; et locum, in hoc quod dicit: si in loco sacrato.
Ad primum ergo dicendum, quod hoc quod aliquis diu in peccato
permansit, respicit conditionem actus, vel transgressionis, si
frequenter peccatum iteravit vel continuavit; vel omissionis, si
poenitere distulit de peccato etiam semel commisso.
Ad secundum dicendum, quod quamvis tentatio non sit in potestate
nostra; tamen resistere vel non resistere est in potestate nostra; et
ideo secundum hoc ex tentatione praecedenti circumstantia peccati sumi
potest.
Ad tertium dicendum, quod amissio virtutum, quamvis consequatur
peccatum secundum naturae ordinem, tamen concomitatur secundum tempus;
et ideo circumstantia potest poni. Et praeterea, etiam quaedam
circumstantiae, secundum Tullium, sumuntur ab eo quod sequitur
substantiam facti, secundum quod ex comparatione ad ipsam actus in
bonitate vel malitia variatur.
Ad quartum dicendum, quod ingratitudo uno modo speciale est peccatum;
alio modo circumstantia peccati; et qualiter hoc sit, dicetur infra,
dist. 22, qu. 1, art. 2, quaestiunc. 1.
Ad quintum dicendum, quod omnes istae circumstantiae possunt reduci ad
septem superius enumeratas: quia ingratitudo reducitur ad conditionem
personae, ut ex dictis patet; tentatio autem praecedens reducitur ad
cur, quia tentatio praecipue consistit in appetitu alicujus propter
quod homo ad peccatum incitatur: privatio autem virtutum reducitur ad
quid; quia ipsum peccatum secundum speciem suam habet quod virtutem
tollat. De aliis autem facile est videre.
|
|
