|
Quaestiuncula 1
1. Ad primum sic proceditur. Videtur quod contritio non sit dolor
pro peccatis assumptus cum proposito confitendi et satisfaciendi, ut
quidam definiunt. Dolor enim in hoc a timore differt, quod dolor est
de malo praesenti, timor de malo futuro. Sed peccata de quibus homo
conteritur, non sunt quando est contritio, ut ex dictis patet. Ergo
de eis non potest esse dolor.
2. Praeterea, secundum Augustinum, in Lib. de Civ. Dei,
dolor est de his quae nobis nolentibus accidunt. Sed peccata non sunt
hujusmodi. Ergo et cetera.
3. Praeterea, si dolet de peccatis praeteritis; aut vult ea non
esse, aut non fuisse. Si vult ea non esse, et jam non sunt; ergo
habet quod vult; ergo magis gaudium est quam dolor. Si autem vult ea
non fuisse, hoc autem est impossibile, quia quod factum est non potest
non fuisse; ergo voluntas sua stulta est; quod non est dicendum de
contrito; quia nullus qui secundum virtutem operatur, est stultus, ut
dicitur in 4 Ethic.; ergo contritio nullo modo est dolor.
4. Praeterea, sicut in contritione requiritur dolor, ita et pudor,
et etiam gaudium. Ergo non magis debet dici dolor quam gaudium, vel
pudor.
5. Praeterea, contritio omnia peccata sanat. Sed contraria
contrariis sanantur. Ergo contritio debet esse contraria omnibus
peccatis. Sed quaedam peccata sunt dolores, sicut invidia et
accidia. Ergo contritio non est dolor.
6. Praeterea, contritio nobis a Deo datur. Sed quod datur, non
assumitur. Ergo contritio non est dolor assumptus.
7. Praeterea, quandoque contritio sequitur confessionem. Sed ille
qui nunc est confessus de peccato uno, non tenetur iterum confiteri,
ut infra dicetur, dist. 22, qu. 1, art. 4. Ergo non oportet
in contritione esse propositum confitendi.
8. Praeterea, satisfactio et confessio sunt necessaria ad hoc quod
poena remittatur, quae in contritione remissa non fuit. Sed quandoque
tota in contritione remittitur. Ergo non est necessarium semper quod
contritus habeat propositum confitendi et satisfaciendi.
Quaestiuncula 2
1. Ulterius. Videtur quod contritio non sit actus virtutis.
Passiones enim non sunt actus virtutum; quia eis non laudamur neque
vituperamur, sicut dicitur in 2 Ethic. Sed dolor est passio. Cum
ergo contritio sit dolor, videtur quod non sit actus virtutis.
2. Praeterea, omnis actus virtutis est ab eo qui habet virtutem.
Sed contritio non significatur ut procedens a contrito, sed magis ut
in ipsum ab alio effectu procedit; et similiter compunctio, secundum
quod alio nomine dicitur. Ergo contritio non est actus virtutis.
3. Praeterea, sicut contritio dicitur a terendo, ita et attritio.
Sed attritio non est actus virtutis, ut ab omnibus dicitur. Ergo nec
contritio.
4. Praeterea, actus virtutum sunt secundum omne tempus eodem modo,
eo quod sunt de lege naturali: sed contritio non videtur quod semper
sit eodem modo in veteri et nova lege; quia nec confessio, nec
satisfactio, contra quae dividitur. Ergo contritio non est actus
virtutis.
1. Sed contra, nihil est meritorium nisi actus virtutis. Sed
contritio est actus quidam meritorius. Ergo est actus virtutis.
2. Praeterea, sicut ad virtutem pertinet facere bonum, ita
declinare a malo, eo quod utrumque est justitiae generalis pars, quae
est omnis virtus. Sed declinamus a malo per contritionem. Ergo
contritio est actus virtutis, sicut actus quibus aliquid boni facimus.
Quaestiuncula 3
1. Ulterius. Videtur quod attritio possit fieri contritio.
Differt enim contritio ab attritione, sicut formatum ab informi. Sed
fides informis fit formata. Ergo attritio potest fieri contritio.
2. Praeterea, materia recipit perfectionem remota privatione. Sed
dolor se habet ad gratiam, sicut materia ad formam; quia gratia
informat dolorem. Ergo dolor qui prius erat informis, culpa
existente, quae est privatio gratiae; remota culpa recipiet
perfectionem informationis a gratia; et sic idem quod prius.
3. Praeterea, illud quod totum esse suae speciei habet in instanti,
manet idem in diversis instantibus temporis, sicut esse hominem est
idem in primo instanti generationis, et in omnibus sequentibus. Sed
motus liberi arbitrii est hujusmodi, ut supra dictum est. Ergo potest
manere idem in diversis instantibus temporis; ergo est idem numero cum
gratia et sine gratia; et sic videtur quod ille motus liberi arbitrii
qui prius erat informis, postea possit esse formatus; et sic attritio
fiet contritio.
1. Sed contra, quorum principia sunt diversa omnino, eorum non
potest fieri unum id quod est alterum. Sed attritionis principium est
timor servilis, contritionis autem timor initialis. Ergo attritio non
potest fieri contritio.
2. Praeterea, naturalia non fiunt gratuita secundum communiorem
opinionem. Sed naturale dicitur quod est ante gratiam; et sic
attritio inter naturalia computabitur. Ergo non potest fieri
contritio, cum sit gratuitum bonum.
Quaestiuncula 1
Respondeo dicendum ad primam quaestionem, quod initium omnis peccati
est superbia, per quam homo sensui suo inhaerens, a mandatis divinis
recedit; et ideo oportet quod illud quod destruit peccatum, hominem a
sensu suo discedere faciat. Ille autem qui in sensu suo perseverat,
rigidus et durus per similitudinem vocatur; unde et frangi aliquis
dicitur, quando a sensu suo divellitur. Sed inter fractionem et
comminutionem, sive contritionem, in rebus materialibus, unde haec
nomina ad spiritualia transferuntur, hoc interest, ut dicitur in 4
Meteor., quod frangi dicuntur aliqua quando in magnas partes
dividuntur; sed comminui vel conteri, quando ad partes minimas
reducitur hoc quod in se solidum erat. Et quia ad dimissionem peccati
requiritur quod homo totaliter affectum peccati dimittat, per quem
quamdam continuitatem et soliditatem in sensu suo habebat; ideo actus
ille quo peccatum remittitur, contritio dicitur per similitudinem. In
qua quidem contritione plura possunt considerari; scilicet ipsa
substantia actus, modus agendi, principium et effectus; et secundum
hoc de contritione inveniuntur diversae definitiones traditae. Quantum
enim ad ipsam substantiam actus datur praedicta definitio. Et quia
actus contritionis est actus virtutis, et est pars poenitentiae
sacramenti; ideo manifestatur in praedicta definitione inquantum est
actus virtutis, per hoc quod ponitur genus ipsius, scilicet dolor, et
objectum in hoc quod dicit, pro peccatis; et electio quae requiritur
ad actum virtutis, in hoc quod dicit, assumptus; sed inquantum est
pars sacramenti, per hoc quod tangitur ordo ipsius ad alias partes,
cum dicit, cum proposito confitendi et cetera. Alia etiam definitio
invenitur, quae definit contritionem secundum quod est actus virtutis
tantum; sed additur ad praedictam definitionem differentia contrahens
ipsum ad specialem virtutem, scilicet poenitentiam: dicit enim, quod
poenitentia est dolor voluntarius, semper pro peccato puniens quod
dolet commisisse. In hoc enim quod additur punitio, ad specialem
virtutem contrahitur; et de virtute hujus supra, dist. 14, qu.
1, art. 1, quaestiunc. 3, dictum est; quia ibi est posita quasi
similis definitio de poenitentia, cui praecipue competit ratione
contritionis. Alia autem definitio invenitur Isidori, quae talis
est: contritio est compunctio et humilitas mentis cum lacrymis,
veniens de recordatione peccati et timore judicii; et haec quidem
tangit rationem nominis in hoc quod dicit: humilitas mentis; quia
sicut per superbiam aliquis in sensu suo rigidus dicitur, ita per hoc
quod a sensu suo contritus recedit, humiliatur. Tangit etiam modum
exteriorem in hoc quod dicit: cum lacrymis; et principium contritionis
in hoc quod dicit: veniens de recordatione peccati et timore judicii.
Alia sumitur ex verbis Augustini, quae tangit effectum contritionis,
scilicet: contritio est dolor remittens peccatum. Alia sumitur ex
verbis Gregorii, quae talis est: contritio est humilitas spiritus
annihilans peccatum, inter spem et timorem; et haec tangit rationem
nominis in hoc quod dicit, quod contritio est humilitas spiritus; et
effectus ejus, in hoc quod dicit, annihilans peccatum; et originem in
hoc quod dicit, inter spem et timorem; nec solum ponit causam
principalem, quae est timor, sed etiam secundariam quae est spes,
sine qua timor desperationem facere posset.
Ad primum ergo dicendum, quod dolor non est nisi de eo quod aliquo
modo praesens est. Peccatum autem praeteritum, etsi non sit
praesens, est tamen praesens quantum ad aliquem effectum ejus, vel
dispositionem ad peccandum, vel reatum aut maculam, vel etiam damnum
temporis, quod aliquo modo non potest recuperari etiam poenitentia
peracta; vel etiam amissionem dignitatis innocentiae, ad quam nunquam
redire potest, per quam dicere potuisset: non reprehendit me cor meum
in omni vita mea; Job 27, 6. Vel dicendum, quod peccatum
praeteritum dolorem excitat, inquantum praesentialiter in memoria
manet; sicut etiam memorando praeterita tristia, sic eis afficimur ac
si praesentia essent. Potest etiam dici, quod sicut memoria quae est
in intellectiva parte, non est tantum praeteritorum, sed etiam
praesentium, ut in 1 Lib., dist. 3, qu. 1, art. 4, dictum
est, quamvis memoria quae est sensitivae partis, sit tantum
praeteritorum; ita dolor, qui est in appetitu intellectivae partis,
potest esse et praeteritorum et praesentium, quamvis dolor sensitivae
partis tantum sit praesentium, eo quod intellectus abstrahit a qualibet
temporis differentia, sicut et ab aliis conditionibus materialibus quas
sensus concernit.
Ad secundum dicendum, quod quamvis peccata, quando acciderunt,
voluntaria fuerunt, tamen quando de eis conterimur voluntaria non
sunt; et ideo nobis nolentibus acciderunt, non quidem secundum
voluntatem quam habuimus cum ea volebamus, sed secundum illam quam nunc
habemus, qua vellemus ut nunquam fuissent.
Ad tertium dicendum, quod quamvis voluntas completa non possit esse
alicujus sapientis de impossibili; tamen voluntas conditionata, quae
et velleitas dicitur, esse potest de impossibilibus; qua etiam sapiens
vellet quod impossibile est, si possibile foret: et ista voluntas
sufficit ad dolorem causandum; et praecipue quando impossibilitas
obtinendi quod volumus, ex nobis provenit; et sic est in proposito.
Ad quartum dicendum, quod quamvis sit in contritione gaudium et
pudor, tamen gaudium non respicit directe peccatum, sed magis gratiam
recuperatam, vel etiam ipsum dolorem, per quem gratia recuperatur.
Similiter pudor respicit effectum peccati, qui est ingloriatio, quia
verecundia secundum philosophum est timor ingloriationis; sed dolor
directe ipsum peccatum respicit; et ideo contritio, quae ad deletionem
peccati ordinatur, magis dicitur dolor quam aliquid supra dictorum.
Ad quintum dicendum, quod dolor non solum opponitur gaudio secundum
genus, sed etiam opponitur specialiter dolor de bono, dolori de malo,
sicut gaudium de bono, gaudio de malo; unde etiam aliquando aliquis
dolet se prius doluisse; et secundum hoc contritio, quamvis sit
dolor, potest sanare peccata quae in dolore consistunt. Vel
dicendum, quod quamvis aliqua peccata in dolore consistant, tamen
illius doloris causa est delectatio, vel amor illicitus; et secundum
hoc dolore, quasi contrario, sanari possunt.
Ad sextum dicendum, quod contritio est a Deo solo quantum ad formam
qua informatur; sed quantum ad substantiam actus est ex libero
arbitrio, et a Deo, qui operatur in omnibus operibus et naturae et
voluntatis.
Ad septimum dicendum, quod contritio naturaliter praecedit
confessionem; sed quod aliquando sequatur, est per accidens ex defectu
poenitentis; et tamen tunc etiam debet habere propositum confitendi,
si aliquid memoriae occurrat quod confessus non sit.
Ad octavum dicendum, quod quamvis tota poena possit per contritionem
dimitti, tamen adhuc necessaria est confessio et satisfactio: tum quia
homo non potest esse certus de sua contritione, quod fuerit ad totum
tollendum sufficiens; tum quia confessio et satisfactio sunt in
praecepto; unde transgressor constitueretur, si non confiteretur et
satisfaceret.
Quaestiuncula 2
Ad secundam quaestionem dicendum, quod contritio secundum proprietatem
sui nominis non significat actum virtutis, sed magis quamdam corporalem
passionem. Sed hic non quaeritur sic de contritione, sed de eo ad
quod significandum hoc nomen per similitudinem adaptatur. Sicut enim
inflatio propriae voluntatis ad malum faciendum importat, quantum est
de se, malum ex genere; ita illius voluntatis annihilatio et
comminutio quaedam de se importat bonum ex genere; quia hoc est
detestari propriam voluntatem, qua peccatum commissum est; et ideo
contritio, quae hoc significat, importat aliquam rectitudinem
voluntatis; et propter hoc est actus virtutis illius cujus est peccatum
praeteritum detestari et destruere, scilicet poenitentiae, ut patet ex
his quae in 14 dist., qu. 1, art. 1, quaestiunc. 3, dicta
sunt.
Ad primum ergo dicendum, quod in contritione est duplex dolor de
peccato. Unus in parte sensitiva, qui passio est; et hic non est
essentialiter contritio, prout est actus virtutis, sed magis effectus
ipsius. Sicut enim poenitentiae virtus exteriorem poenam suo corpori
infligit ad recompensandum offensam quae in Deum commissa est officio
membrorum; ita etiam et ipsi concupiscibili poenam infert doloris
praedicti, quia ipsa etiam ad peccatum cooperabatur. Sed tamen hic
dolor potest pertinere ad contritionem, inquantum est pars sacramenti;
quia sacramenta non solum in interioribus actibus, sed etiam in
exterioribus, et in rebus sensibilibus, nata sunt esse. Alius dolor
est in voluntate, qui nihil aliud est quam displicentia alicujus mali,
secundum quod affectus voluntatis nominatur per nomina passionum, ut in
3 Lib., dist. 26, qu. 1, art. 5, in corp., dictum est;
et sic contritio est dolor per essentiam, et est actus virtutis
poenitentiae.
Ad secundum dicendum, quod contritio passive accepta, de ratione sui
dicit passionem alicui corpori inhaerentem; sed quod ab alio sit
inflicta, hoc non dicit ex ratione sui nominis, sed ex consequenti,
scilicet ex natura patientis, quod non est natum in seipsum agere; et
ideo quando transfertur ad actum voluntatis, quae seipsam nata est
movere, salvatur ibi similitudo et actionis et passionis in ipsa
voluntate. Inquantum enim ille rigor quo propriam voluntatem quis
secutus est, dissolvitur, sic ipsius voluntatis quasi quaedam passio
est contritio; inquantum autem non alio cogente, sed sua sponte hoc
accidit, seipsam conterere dicitur.
Ad tertium dicendum, quod attritio non dicit accessum ad perfectam
contritionem; unde in corporalibus dicuntur attrita quae aliquo modo
sunt comminuta, sed non perfecte; sed contritio dicitur quando omnes
partes tritae sunt simul per divisionem ad minima: et ideo significat
attritio in spiritualibus quamdam displicentiam de peccatis commissis,
sed non perfectam; contritio autem perfectam.
Ad quartum dicendum, quod contritio, secundum quod in se
consideratur, fuit semper eodem modo in qualibet lege. Sicut enim
futurum peccatum semper oportet vitare, ita semper et de commisso
dolere. Sed secundum quod importat ordinem ad alias poenitentiae
partes, non semper fuit eodem modo, eo quod aliae partes eodem modo
non semper fuerunt; unde non oportet quod semper eodem modo fuerit
propositum confitendi et satisfaciendi, quod in definitione
contritionis ponitur.
Quaestiuncula 3
Ad tertiam quaestionem dicendum, quod super hoc est duplex opinio.
Quidam enim dicunt, quod attritio fit contritio, sicut fides informis
fit formata. Sed hoc, ut videtur, non potest esse; quia quamvis
habitus fidei informis fiat formatus, nunquam tamen actus fidei
informis fit actus fidei formatae; quia actus ille informis transit,
et non manet veniente caritate. Attritio autem et contritio non dicunt
habitum, sed actum tantum; habitus enim virtutum infusarum, qui
voluntatem respiciunt, non possunt esse informes, cum caritatem
consequantur, ut in 3 Lib., dist. 23, qu. 3, art. 1,
quaestiunc. 1, dictum est. Unde antequam gratia infundatur, non
est habitus, a quo actus contritionis postea elicitur; et sic nullo
modo attritio potest fieri contritio; et hoc alia opinio dicit.
Ad primum ergo dicendum, quod non est simile de fide et contritione,
ut dictum est.
Ad secundum dicendum, quod remota privatione a materia quae manet
perfectione adveniente, formatur materia illa; sed dolor ille qui erat
informis, non manet caritate adveniente; et ideo formari non potest.
Vel dicendum, quod materiae essentia non habet originem a forma,
sicut actus habet originem ab habitu quo formatur; unde non est
inconveniens materiam informari aliqua forma de novo, qua prius non
informabatur; sed hoc de actu est impossibile, sicut impossibile est
quod aliquid idem numero oriatur a principio a quo prius non oriebatur;
quia res semel tantum in esse procedit.
Ad tertium dicendum, quod quamvis motus intellectus et voluntatis
habeat totam suam speciem in uno instanti, sicut res permanens; tamen
secundum accidens mensuratur tempore, secundum quod causae suae
variabiles sunt per tempus. Sic enim esse hominem, quod est in
instanti, tempore mensuratur; et quamdiu causae esse hominis manent
eaedem, et ipsum esse manet; sed mutatis causis, mutatur illud esse,
priori destructo: quia generatio unius est corruptio alterius. Et
similiter ipsa dispositio voluntatis quae talem actum causabat, mutatur
et transit, et actus ille idem non manet, nec semel transiens potest
iterum resumi.
|
|
