|
Quaestiuncula 1
1. Ad tertium sic proceditur. Videtur quod contritio non sit major
dolor qui esse possit in natura. Dolor enim est sensus laesionis.
Sed aliquae laesiones magis sentiuntur quam laesio peccati, sicut
laesio vulneris. Ergo non est maximus dolor contritio.
2. Praeterea, ex effectu sumimus judicium de causa. Sed effectus
doloris sunt lacrymae. Cum ergo aliquando contritus non emittat
lacrymas corporales de peccatis, quas tamen emittit de morte amici,
vel de percussione, vel de aliquo hujusmodi; videtur quod contritio
non sit dolor maximus.
3. Praeterea, quanto aliquid plus habet de permixtione contrarii,
tanto est minus intensum. Sed contritionis dolor habet multum de
gaudio admixtum: quia contritus gaudet de liberatione, spe veniae, et
de multis hujusmodi. Ergo dolor suus est minimus.
4. Praeterea, dolor contritionis displicentia quaedam est. Sed
multa sunt quae magis displicent contrito quam peccata sua praeterita;
non enim vellet poenam Inferni sustinere potius quam peccare, nec
iterum sustinuisse omnes poenas temporales, aut etiam sustinere; alias
pauci invenirentur contriti. Ergo dolor contritionis non est maximus.
1. Sed contra, secundum Augustinum, omnis dolor in amore
fundatur. Sed amor caritatis, in quo fundatur dolor contritionis,
est maximus. Ergo dolor contritionis est maximus.
2. Praeterea, dolor est de malo. Ergo de magis malo debet esse
magis dolor. Sed culpa est magis malum quam poena. Ergo dolor de
culpa, qui est contritio, excedit omnem alium dolorem.
Quaestiuncula 2
1. Ulterius. Videtur quod non possit esse nimis magnus contritionis
dolor. Nullus enim dolor potest esse immoderatior quam ille qui
proprium subjectum destruit. Sed dolor contritionis, si est tantus
quod mortem vel corruptionem corporis inducat, est laudabilis. Dicit
enim Anselmus: utinam sic impinguentur viscera animae meae, ut
medullae corporis mei exsiccentur; et Augustinus de contritione
cordis, cap. 10, dicit se esse dignum oculos caecare plorando.
Ergo dolor contritionis non potest esse nimius.
2. Praeterea, dolor contritionis ex caritatis amore procedit. Sed
amor caritatis non potest esse nimius. Ergo nec dolor contritionis.
1. Sed contra, omnis virtus moralis corrumpitur per superabundantiam
et defectum. Sed contritio est actus virtutis moralis, scilicet
poenitentiae, cum sit pars justitiae. Ergo potest esse superfluus
dolor de peccatis.
Quaestiuncula 3
1. Ulterius. Videtur quod non debeat esse major dolor de uno
peccato quam de alio. Hieronymus enim collaudat Paulam de hoc quod
minima peccata plangebat sicut magna. Ergo non magis est dolendum de
uno quam de alio.
2. Praeterea, motus contritionis est subitus. Sed non potest unus
motus esse intensior simul et remissior. Ergo contritio non debet esse
major de uno peccato quam de alio.
3. Praeterea, de peccato praecipue est contritio, secundum quod a
Deo avertit. Sed in aversione omnia mortalia peccata conveniunt;
quia omnia tollunt gratiam, qua anima Deo conjungitur. Ergo de
omnibus peccatis mortalibus aequalis debet esse contritio.
1. Sed contra, Deut. 25, 2, dicitur: secundum mensuram
peccati erit et plagarum modus. Sed contritioni de peccatis plagae
commensurantur; quia contritio habet propositum satisfaciendi annexum.
Ergo contritio magis debet esse de uno peccato quam de alio.
2. Praeterea, de hoc debet homo conteri quod debuit vitare. Sed
homo magis debet vitare unum peccatum quam aliud, quia gravius est, si
necessitas alterum faciendi incumberet. Ergo et similiter de uno,
scilicet graviori, magis quam de alio dolere.
Quaestiuncula 1
Respondeo dicendum ad primam quaestionem, quod, sicut supra dictum
est, in contritione est duplex dolor. Unus in ipsa voluntate, qui
est essentialiter ipsa contritio, quae nihil aliud est quam
displicentia praeteriti peccati; et dolor talis in contritione excedit
alios dolores; quia quantum aliquid placet, tantum contrarium ejus
displicet: finis autem super omnia placet, cum omnia propter ipsum
desiderentur; et ideo peccatum quod a fine ultimo avertit, super omnia
displicere debet. Alius dolor est in parte sensitiva, qui causatur ex
primo dolore, vel ex necessitate naturae, secundum quod vires
inferiores sequuntur motum superiorum; vel ex electione, secundum quod
homo poenitens in seipso voluntarie excitatur ut de peccatis doleat; et
neutro modo oportet quod sit maximus dolorum: quia vires inferiores
vehementius moventur ab objectis propriis, quam ex redundantia
superiorum virium; et ideo quanto operatio superiorum virium est
propinquior objectis inferiorum, tanto magis sequuntur earum motum; et
ideo major dolor est in sensitiva parte ex laesione sensibili quam sit
ille qui in ipsa redundat ex ratione; et similiter major qui redundat
ex ratione de corporalibus deliberante quam qui redundat ex ratione
considerante spiritualia. Unde dolor in sensitiva parte ex
displicentia rationis proveniens de peccato, non est major aliis
doloribus qui in ipsa sunt; et similiter nec dolor qui est voluntarie
assumptus; tum quia non obedit affectus inferior superiori ad nutum,
ut passio tanta sequatur in inferiori appetitu, qualem ordinat
superior; tum etiam quia passiones a ratione assumuntur in actibus
virtutum secundum mensuram quamdam, quam quandoque dolor qui est sine
virtute, non servat, sed excedit.
Ad primum ergo dicendum, quod sicut dolor sensibilis est de sensu
laesionis, ita dolor interior est de cognitione alicujus nocivi; et
ideo quamvis laesio peccati secundum sensum exteriorem non percipiatur,
tamen percipitur esse maxima secundum sensum interiorem rationis.
Ad secundum dicendum, quod corporales immutationes immediate
consequuntur ad passiones sensitivae partis, et eis mediantibus ad
affectiones appetitivae superioris; et inde est quod ex dolore
sensibili, vel etiam sensibili nocivo citius superfluunt lacrymae
corporales quam de dolore spirituali contritionis.
Ad tertium dicendum, quod gaudium illud quod de dolore poenitens
habet, non minuit displicentiam, quia ei non contrariatur, sed auget
secundum quod omnis operatio augetur per propriam delectationem, ut
dicitur in 10 Ethic.: sicut qui delectatur in addiscendo aliquam
scientiam, melius addiscit; et similiter qui gaudet de displicentia,
vehementius displicentiam habet. Sed bene potest esse quod illud
gaudium temperet dolorem ex ratione in partem sensitivam resultante.
Ad quartum dicendum, quod quantitas displicentiae de aliqua re debet
esse secundum quantitatem malitiae ipsius. Malitia autem in culpa
mortali mensuratur ex eo in quem peccatur, inquantum est ei indigna;
et ex eo qui peccat, inquantum est ei nociva. Et quia homo debet plus
Deum quam se diligere, ideo plus debet odire culpam inquantum est
offensa Dei, quam inquantum est nociva sibi. Est autem nociva sibi
principaliter, inquantum separat ipsum a Deo; et ex hac parte ipsa
separatio a Deo, quae poena quaedam est, magis debet displicere quam
ipsa culpa, inquantum hoc nocumentum inducit (quia quod propter
alterum oditur, minus oditur); sed minus quam culpa inquantum est
offensa in Deum. Inter omnes autem poenas attenditur ordo malitiae
secundum quantitatem nocumenti; et ideo, cum hoc sit maximum
nocumentum quo maximum bonum privatur, erit inter poenas maxima,
separatio a Deo. Est etiam alia quantitas mali accidentalis, quam
oportet in displicentia attendere secundum rationem praesentis et
praeteriti: quia quod praeteritum est, jam non est; unde habet minus
de ratione et malitiae et bonitatis; et inde est quod plus refugit homo
sustinere aliquid mali in praesenti vel in futuro, quam horreat de
praeterito; unde nec aliqua passio animae directe respondet
praeterito; sicut dolor respondet praesenti malo, et timor futuro; et
propter hoc de duobus malis praeteritis illud magis abhorret animus
cujus major effectus in praesenti remanet, vel in futurum timetur,
etiam si in praeterito minus fuerit. Et quia effectus praecedentis
culpae non ita percipitur quandoque sicut effectus praeteritae poenae,
tum quia culpa perfectius sanatur quam quaedam poena; tum quia defectus
corporalis magis est manifestus quam spiritualis; ideo homo etiam bene
dispositus quandoque magis percipit in se horrorem praecedentis poenae
quam praecedentis culpae; quamvis magis esset paratus pati eamdem
poenam quam committere eamdem culpam. Est etiam considerandum in
comparatione culpae et poenae, quod quaedam poenae inseparabiliter
habent conjunctam Dei offensam, sicut separatio a Deo; quaedam etiam
addunt perpetuitatem, sicut poena Inferni. Poena ergo illa quae
offensam annexam habet, eodem modo vitanda est sicut et culpa; sed
illa quae perpetuitatem addit, est magis quam culpa simpliciter
fugienda. Si tamen ab eis separetur ratio offensae, et consideretur
tantum ratio poenae, minus habet de malitia quam culpa, inquantum est
offensa Dei, et propter hoc minus deberet displicere. Sciendum est
etiam, quod quamvis talis debeat esse contriti dispositio, non tamen
de his tentandus est; quia homo affectus suos non de facili mensurare
potest; et quandoque illud quod minus displicet, videtur magis
displicere; quia est propinquius sensibili nocumento, quod magis est
nobis notum.
Quaestiuncula 2
Ad secundam quaestionem dicendum, quod contritio ex parte doloris qui
est in ratione, scilicet displicentiae, quo peccatum displicet
inquantum est offensa Dei, non potest esse nimia, sicut nec amor
caritatis, quo intenso talis displicentia intenditur, potest esse
nimius; sed quantum ad dolorem sensibilem potest esse nimia, sicut
etiam exterior corporis afflictio potest esse nimia, ut supra, dist.
15, in quaestione de jejunio, ex verbis Hieronymi patuit. In his
enim omnibus debet accipi pro mensura conservatio subjecti et bonae
habitudinis sufficientis ad ea quae agenda incumbunt; et propter hoc
dicitur Rom. 12, 1: rationabile obsequium vestrum.
Ad primum ergo dicendum, quod Anselmus desiderabat ex pinguedine
devotionis medullas corporales exsiccari non quantum ad humorem
naturalem, sed quantum ad desideria et concupiscentias corporales.
Augustinus autem quamvis dignus se cognosceret amissione exteriorum
oculorum propter peccatum, quia quilibet peccator non solum aeterna,
sed temporali morte dignus est; non tamen volebat sibi oculos caecare.
Ad secundum dicendum, quod ratio illa procedit de dolore qui est in
ratione; tertia autem procedit de dolore sensitivae partis.
Quaestiuncula 3
Ad tertiam quaestionem dicendum, quod de contritione dupliciter
possumus loqui. Uno modo secundum quod singillatim singulis peccatis
respondet: et sic quantum ad dolorem superioris affectus requiritur
quod de majori peccato quis doleat magis; quia ratio doloris est major
in uno quam in alio, scilicet offensa Dei; ex magis enim inordinato
actu Deus magis offenditur. Similiter etiam cum majori culpae major
poena debeatur, etiam dolor sensitivae partis, secundum quod pro
peccato ex electione assumitur quasi poena peccati, debet esse major de
majori peccato: secundum autem quod ex impressione superioris appetitus
innascitur, in inferiori attenditur quantitas doloris secundum
dispositionem partis ad recipiendam impressionem a superiori, et non
secundum quantitatem peccati. Alio modo potest accipi contritio
secundum quod est simul de omnibus, sicut in actu justificationis; et
haec quidem contritio vel ex singulorum consideratione peccatorum
procedit; et sic quamvis sit actus unus, tamen distinctio peccatorum
manet virtute in ipso; vel ad minus habet propositum de singulis
cogitandi annexum; et sic etiam habitualiter est magis de uno quam de
alio.
Ad primum ergo dicendum, quod Paula non laudatur de hoc quod de
omnibus peccatis doleret aequaliter; sed quia de parvis peccatis tantum
dolebat ac si essent magna, per comparationem ad alios qui de peccatis
dolent; sed ipsa multo amplius de majoribus doluisset.
Ad secundum dicendum, quod in illo contritionis motu subitaneo,
quamvis non actualiter distinctio intentionis respondens diversis
peccatis inveniri possit, tamen invenitur ibi eo modo, ut dictum est,
et etiam alio modo, secundum quod singula peccata ordinem habent ad
illud de quo in illa contritione generali contrito dolendum occurrit,
scilicet offensa Dei. Qui enim aliquod totum appetit vel diligit,
etiam diligit partes ejus, quamvis non actu: et hoc modo, secundum
quod habent ordinem ad totum, quasdam plus, quasdam minus; sicut qui
aliquam communitatem diligit, virtute singulos diligit plus et minus
secundum eorum ordinem in bono communi; et similiter qui dolet de hoc
quod Deum offendat de diversis, implicite dolet diversimode secundum
quod plus vel minus per ea Deum offendit.
Ad tertium dicendum, quod quamvis quodlibet peccatum mortale a Deo
avertat, et gratiam tollat; tamen quoddam plus elongat quam aliud,
inquantum habet majorem dissonantiam ex sua inordinatione ad ordinem
divinae bonitatis quam aliud.
|
|
